هاوڵاتی

نه‌وت له‌کارنامه‌ى لیسته‌کاندا

هاوڵاتى لیسته‌ به‌شداربووه‌کانى هه‌ڵبژاردن به‌شێکى کارنامه‌که‌یان ته‌رخانکردوه‌ بۆ پرسی نه‌وت و  سامانه‌ سروشتیه‌کان به‌تایبه‌تى پارتە ئۆپۆزسیۆنه‌کان، که‌زیاتر باس لەنەوتە «شەفافکردن»ی ئەو کەرەتە دەکەن. لەکاتێکدا پارتە دەسەڵاتدارەکان داوای بەدیلی نەوت دەکەن. یەکێتی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان تەنها بەچەند دێڕێک باسی نەوتی کردوە کە تێیدا دەڵێت «بۆ ماوەیەکی زۆرە پشتمان بە داهاتی نەوت بەستووە بۆیە کاتی ئەوەیە کێشەکانمان لەبارەی پرسی نەوتەوە لەگەڵ بەغدا چارەسەر بکەین، هەروەک سەرچاوەی داهاتمان زیاد بکەین  لە رێگەی بوژاندنەوەی کەرتی گەشتیاری و کشتوکاڵی و پیشەسازین و بەرهەمهێنان». پارتی پارتی دیموکراتی کوردستان لەکارنامەی خۆیدا داوای پێداچونەوەیەکی میتۆدیانەی گشتی بەئابووری کوردستاندا دەکات لەسەر بنەمای زیادکردنی جۆرەکانی سەرچاوەی داهات و پشت نەبەستن بەکەرتی نەوت. بۆ ئەم مەبەستەش داوای  بوژاندنەوەی کەرتەکانی کشتوکاڵ و پیشەگەری و گەشتیاری دەکات « تا ببنە هاریکاری کەرتی نەوت». هەروەها لەکارنامەکەدا هاتووە «جیا لەو رێکارانەی تائێستا بۆ شەفافیەت و زوڵاڵی لە بواری داهاتەکانی نەوتدا لەلایەن حکومەتی هەرێم پەیڕەو کراوە، رێکاری دیکەی پێویست بۆ هەرچی زیاتر شەفافیەت لە تێکڕای بوارەکانی داهات و خەرجیدا بگیرێتەبەر.» کۆمەڵی ئیسلامی لیستی کۆمەلی ئیسلامی لەچەند خاڵێکدا باس لەهه‌مه‌چه‌شنکردنی سه‌رچاوه‌کانی داهاتی هه‌رێمی کوردستان دەکات، به‌شێوه‌یه‌ک ته‌نها پشت به‌داهاتی که‌رتی نه‌وت نه‌به‌ستێت. هەروەها داوای ڕێگریکردن له‌ «تاڵانفرۆشکردنی»‌ نه‌وتی خاوو به‌رهه‌مه‌کانی دەکات لەگەڵ  ده‌رهێنانی له‌ ده‌ستی که‌س و حزب و به‌کارهێنانی له‌باشکردنی گوزه‌رانی هاوڵاتیاندا، ئه‌مه‌ش به‌کاراکردنی یاسای نه‌وت و گاز. هەروەها داوای جێبەجیکردنی یاسای سندوقی داهاته‌ نه‌وتی و گازییه‌کان دەکات، به‌دامه‌زراندنی ستافی به‌ڕێوه‌بردنی سندوقه‌که‌، سه‌رجه‌م داهاته‌کان بگه‌ڕێته‌وه‌ دارایی گشتی و له‌بودجه‌ی ساڵانه‌دا خه‌رجکردنی دیاری بکرێت. لەبەشێکی تری کارنامەکەیدا کۆمەڵی ئیسلامی دروستکردنی سێ کۆمپانیا دەکات کە لەیاسای نەوت و گازی هەریمی کوردستاندا هاتوە کەئەوانیش بریتین لەکۆمپانیای کوردستان بۆ دۆزینه‌وه‌و به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت KEPKO و کۆمپانیای کوردستانی نیشتمانی نه‌وت KNOC و کۆمپانیای کوردستان بۆ به‌بازاڕکردنی نه‌وت KOMO.   گۆڕان بزوتنەوەی گۆڕان بەشێکی فراوانی لەکارنامەکەی تایبەت کردوە بەنەوت و سامانی سروشتی کەئەوانیش لەچەند خالێک پیکدێن: • .مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ سامانی سروشتی، سەرزەوی و ژێرزەوی، وه‌ک موڵکی هەموو هاوڵاتیانی کوردستان بەبێ‌ جیاوازی. وەک لەماددەی (١١١)ی دەستوری عێراقدا هاتوە. •  . کاراکردنی رۆڵی چاودێری و لێپرسینەوەی په‌رله‌مان له‌ سیاسه‌تی نه‌وت و گاز و سامانی سروشتی، له‌ چاودێر‌یکردنی ناوه‌رۆکی گرێبه‌سته‌ نه‌وتییه‌کان به‌ر له‌ئیمزاکردنیان له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌. هاوکات پێویستە هەر گرێبەستێکی نەوت بەبێ ڕەزامەندی پەرلەمان واژۆ نەکرێت. •  . دروستکردنی «سندوقی کوردستان بۆ داهاتە نەوتی ‌و غازییەکان»، به‌ مه‌به‌ستی گێڕانەوەو پاشه‌که‌وتکردنی بڕێک له‌داهاتی سامانی سروشتی (نەوت، گاز، کانزا‌ و کانی ئاسن‌ و... هتد) بۆ نه‌وه‌کانی داهاتوو، بۆ ئەو ناوچانەی خاوەن ئەو سامانەن، یان بەکارهێنانی لەکاتی قەیرانی ئابوری و گەمارۆدا. • . نەوت و سامانی سروشتی وەک یەکێک لەسەرچاوەکانی داهات لەهەرێمی کوردستاندا مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، نەک وەک تاکە سەرچاوەی داهات. ئەوەش لە پێناو دورکەوتنەوە لە دیاردەی (دەوڵەتی رەیعی: دەوڵەتی کرێخۆر)، خستنەگەڕی بەشێک لەداهاتی نەوت و سامانە سروشتییەکانی دیکە لەبوژاندنەوەی کەرتەکانی دیکەی وەک (کشتوکاڵ و پیشەسازی و گەشتیاری)، تا هەموو کەرتەکان پێکەوە ببنە سەرچاوەی داهاتی گشتی لەهەرێمی کوردستاندا. •  . دانانی نه‌خشه‌یه‌کی گشتگیرو پلانی جێگرەوە بۆ پاراستن و به‌کارهێنانی کانزاکان و سامانی سروشتی جگه‌ له‌ نه‌وت و گاز. •  . هەموارکردنەوەی یاسای ژمارە (٢٢)ی ساڵی (٢٠٠٧)ی نەوت و غازو پێکهێنانی هەمو ئەو کۆمپانیانەی لەو یاسایەدا ناویان هاتوە. لەگەڵ هەموارکردنەوەی یاسای وەزارەتی سامانە سروشتییەکان. •  .لەماوەی یەک مانگدا، خاوەندارێتی هەردوو پاڵاوگەی (بازیان ‌و کەڵەک) بدرێتەوە بەحکومەتی هەرێم. هاوکات، مافی ئەو کۆمپانیا ناحزبیانەی ڕۆڵیان هەبوە لە پێشخستنی پاڵاوگەکاندا، پارێزراو بێ. تاگۆڕینی موڵکدارێتی پێویستە نرخی پاڵاوتنی بەرمیلێک نەوتی خاو بە رێژەی سەروی (٥٠%) دابەزێنرێ. • . پێویستە گرێبەستەکانی فرۆشتنی نەوت و غاز بخرێنە بەردەست دیوانی چاودێری دارایی و لەلایەن کۆمپانیایەکی پسپۆڕی جیهانییەوە وردبینی بکرێن و دەرگا واڵا بکرێت بۆ رێکخراوە جیهانیەکانی بواری شەفافیەتی نەوت. دواتر نرخی فرۆشتن، تێچونی گواستنەوە و خەزن، داشکاندن بەهۆی کوالێتی و داشکاندن بەهۆی نەبونی سەروەری وەک دەوڵەت، رونبێتەوە. •  . دەزگای چاودێری دارایی لێکۆڵینەوە لەکۆی داهاتی نەوت و گازی سروشتی و داهاتی به‌رهه‌مه‌ نه‌وتییه‌کانی ناوخۆ بکات لەماوەی چەندساڵی رابردودا، لەبڕی بەرهەمهاتوو، تا نرخی فرۆشتن و داشکاندنەکان و پارەی بەدەستهاتوو لەگەڵ چۆنێتی بەکارهێنانی پارەکەی. • . هەموارکردنەوەی گرێبەستەکانی نێوان حکومه‌ت و کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی کارەبا. •  . رێکخستنه‌وه‌ی کەرتی به‌کارهێنانی کاره‌با، به‌کۆنترۆڵکردنی زیاده‌ڕە‌وی و سه‌رپێچی و به‌فیرۆدان، بێ چاوپۆشی لەماڵ و پڕۆژە و باخ و دامەزراوەی حزبەکان. وه‌رگرتنه‌وه‌ی قه‌رزی کاره‌بای کۆمپانیا و کارگه‌کانی بازرگانی و پیشه‌سازی و لێپرسینه‌وه‌ و لێپێچینه‌وه ‌له‌و لێخۆشبونانه‌ی لەماوەی ‌رابردودا کراون. •  . پێداچونه‌وه ‌و زیادکردنی کرێی کاره‌بای کۆشک و ڤێلا گه‌شتیارییه‌کان و باخ و شوێنی حەوانەوەو جیاکردنه‌وه‌یان لەڕوی کرێوە له که‌رتی نیشته‌جێبون. • . بایەخدان بەدروستکردنی پیشەساز‌ی نەوت بەشێوەی ستونی و دەسەڵاتی دروستکردنی کارگەی مۆدێرن، بە تایبەت کارگەی پترۆکیمیاوییەکان، بدرێت بەحکومەتە خۆجێیەکان. •  . هەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەو گرێبەستانەی تایبەتن بەپاراستنی کێلگە نەوتییەکان لەلایەن کۆمپانیای بەپرسە حزبیەکان و پاراستنی ئەم ئەرکە بەپۆلیسی نەوت و غاز. •   هەناردەکردنی نەوت و گازی هەرێم لەڕێی دامەزراوە فیدراڵییە تایبەتمەندەکانی عێراق، بەبەشداری نوێنەری هەرێمی کوردستان بەپێی ماددەکانی (١١١) و (١١٢)ی دەستوری عێراق ، لەژێر چاودێری پەرلەمانی کورستان و دامەزراوە چاودێریەکانی هەرێم و عێراق. هەروەها لیستی بەرەو ئیسڵاح کە لەیستیکی هاوبەشی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان و بزووتنەوەی ئیسلامیە، داوای پەرەپێدانی پیشەسازی نەوت و گاز دەکات لەبەرژەوەندی هاوڵاتیان، بەم شیوەیە: • پەرپێدانی پرۆسەکانی دۆزینەوەو دەرهێنان و فرۆشتن و بەبازارکردنی نەوتو گاز و کانزاکان لەهەرێم. • شەفافکردنی گرێبەستەکانی تایبەت بە سامانی نەوت و گاز لەهەرێم و توندکردنی چاودێری لە سەر چۆنیەتی • فرۆشتن و بە بازاڕکردنیان. • دامەزراندنی سندوقی داهاتی نەوتی و گازیەکان تاوەکو هاووڵاتیان بەشێوەیەکی یەکسان سوود لەداهاتەکانیان وەرگرن. • بەکارهێنانەوەی داهاتی نەوت و گاز لەپەرەپێدانی کەرتەکانی دیکەی ئابووری هەرێمی کوردستان. • دروستکردنی پاڵاوگەی تازەو مۆدێرن کەبتوانێت کێشەی گرانی و کەمی بەنزین و نەوتی سپی ماڵان چارەسەر بکات. •  گەیاندنی گازی سروشتی بە ماڵان و شوێنە گشتییەکان. • کۆنترۆڵکردنی پاڵاوگەو پیشەسازیە نەوتی و گازیەکان بەشێوەیەک کە نەبێتە هۆی پیسبوونی ژینگەی وڵات • بەکارهێنانەوەی داهاتی نەوت و گاز لەپەرەپێدانی کەرتەکانی دیکەی ئابووری هەرێمی کوردستان. • دروستکردنی پاڵاوگەی تازەو مۆدێرن کە بتوانێت کێشەی گرانی و کەمی بەنزین و نەوتی سپی ماڵان چارەسەر بکات. • بەدیهێنانی دادپەروەری سیاسی و کۆمەڵایەتی لە دابەشکردنەوەی دەسەڵات و سامانداو شەفافیەت لە پرسی      نەوت و گازو گشت داهاتەکانی دیکە لەهەرێمی کوردستاندا.  


هاوڵاتی

مەلا بەختیارو بەرهەم ساڵح کێبرکێی بەدەستهێنانی پۆستی سەرۆک کۆمار دەکەن

ئارا ئیبراهیم یەکێتی نیشتیمانی کوردستان هەریەکە لە مەلا بەختیارو بەرهەم ساڵح بەشێوەیەکی فەرمی کاندید دەکات بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆک کۆماری عیراق، هەروەها دوو کەسی تر بەشێوەی نافەرمی کاندید دەکات لەئەگەری یەکلایی نەبوونەوەی پۆستەکە لەنێوان کاندیدە فەرمیەکاندا. پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق یەکلایی بۆتەوە بۆ کاندیدێکی کورد، بەڵام هیشتا پارتی و یەکێتی لەسەر پۆستەکە رێکنەکەوتوون و هەروەها لەناوخۆی یەکێتیشدا ناکۆکی هەیە لەسەر دیاریکردنی کاندیدەکان. فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد، ئه‌ندامى سه‌رکردایه‌تى یه‌کێتى نیشتمانى کوردستان به‌‌هاوڵاتى وت "یه‌کێتى به‌شێوه‌ى فه‌رمى دوو کاندیدى بۆ پۆستى سه‌رۆک کۆمارى عێراق هه‌یه‌ که‌پێکهاتون له‌ به‌رهه‌م ئه‌حمه‌د ساڵح و مه‌لا به‌ختیار، به‌ڵام به‌رهه‌م ساڵح هێشتا له‌ده‌ره‌وه‌ى یه‌کێتیه‌و چاوه‌ڕێى رێککه‌وتن و گه‌ڕانه‌وه‌ى ده‌که‌ین بۆ نێو یه‌کێتى". ئاماژه‌ى به‌وه‌شکرد، جگە لەو دوو کاندیدە فەرمیە، ئه‌نجومه‌نى ناوه‌ندى یه‌کێتى دکتۆر محه‌مه‌د سابیرى کاندید کردووه‌،  له‌تیف ره‌شیدیش یه‌کێکى دیکه‌یه‌ له‌ کاندیده‌کان، بەڵام هیچیان کاندیدى ئه‌نجومه‌نى سه‌رکردایه‌تى نین و نافه‌رمین. فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد وتیشى "بڕیاره‌ له‌کۆبونه‌وه‌ى داهاتووی ئەنجومەنی سەرکردایەتی یەکێتیدا گفتوگۆ له‌سه‌ر هه‌ردوو کاندیده‌ فه‌رمییه‌که‌ بکرێت و له‌وێیدا به‌زۆرینه‌ى ده‌نگى ئه‌نجومه‌نى سه‌رکردایه‌تى بڕیار له‌سه‌ر کاندیدێکیان ده‌درێت، ئه‌گه‌ر له‌مه‌دا نه‌گه‌شتینه‌ ئه‌نجام دواتر بیر له‌ دوو کاندیده‌ نافه‌رمییه‌که‌ى تر ده‌که‌ینه‌وه‌". ئەمەش لەکاتێکدایە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیێاق دەرگای خۆپاڵاوتنی لە ئەمڕۆوە کردۆتەوە بۆ پێشکەشکردنی کاندیدکردنی پۆستی سەرکۆماری عێراق تاکو یەکشەممەی داهاتوو، ٢٣ی ئەیلول. ئه‌و ئه‌ندامه‌ى سه‌رکردایه‌تى یه‌کێتى جه‌ختى له‌وه‌کرده‌وه‌ که‌ پۆستى سه‌رۆک کۆمارى عێراق ئیستحقاقى یه‌کێتییه‌ و هى هیچ لایه‌نێکى دیکه‌ نییه‌، بەڵام هێشتا کێبرکێی توند هەیە بۆ بەدەستهێنانی بۆستەکە لەنێوان دوو کاندیدە فەرمیەکەی یەکێتی کەیەکێکیان بەرهەم ساڵحە، بەڵام دوو گرفتی گەورەی لەبەردەمدایە. یەکێک لەگرفەتکانی بەردەم بەرهەم ساڵح ئەوەی کەپارتی ڤیتۆی لەسەر بەرهەم ساڵح داناوە بۆ وەرگرتنی پۆستەکە، ئەمەش بەپێی ئەو زانیاریانەی کە ‌ لە بەدواداچوونەکانیدا بەدەستیهێناوە لە ئەنجومەنی سەرکردایەتی یەکێتی و پارتی. هەروەها گرفتێکی تری بەردەمی ئەوەیە کە مەرجی بۆ دانراوە بە فەرمی رایبگەیەنێت گەڕاوەتەوە بۆ ناو یەکێتی، کە لەئێستادا سەرۆکی قەوارەی هاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەریە کە کۆتایی ساڵی رابردوو دروستیکرد لەگەڵ هەندێک لە سەرکردەکانی یەکێتی و هەندێک لە ئیسلامیەکان. فەرید ئەسەسەرد وتى" په‌یامى هاوپه‌یمانى ئه‌وه‌بووه‌ که‌ ئاماده‌ن بۆ رێککه‌وتنى سیاسى تا ئه‌ندازه‌ى یه‌کگرتنه‌وه‌، هیچ که‌سێک له‌نێو ئه‌نجومه‌نى سه‌رکردایه‌تى دژى ئه‌مه‌ نه‌بووه‌". پارتی دیموکراتی کوردستان پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق بە پشکی خۆی دەزانێت و باس لەکاندیدکردنی هەندێک لەسەرکردەکانیان دەکەن، ئەمەش زیاتر پەیوەندی بەو ڤیتۆیەوە هەیە کە لەسەر بەرهەم ساڵح دایناوە، ئەگەر هاتوو ئەنجومەنی سەرکردایەتی یەکێتی ناوبراو دیاریبکات بۆ پۆستەکە. عه‌تا شێخ حه‌سه‌ن، وته‌بێژى ئه‌نجومه‌نى سه‌رکردایه‌تى پارتى له‌دەڤەری سلێمانى و هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ ‌هاوڵاتى وت "پۆستى سه‌رۆک کۆمارى عێراق ئیستحقاقى پارتییه‌ به‌وپێیه‌ى 25 کورسى وه‌ک حزب بۆ ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران هه‌یه‌و یه‌که‌م حزبه‌ له‌سه‌ر ئاستى عێراق ئه‌وه‌نده‌ کورسى هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌و پۆسته‌ به‌ ماف و حه‌قى پارتى ده‌زانین". وتیشی "بڕیارى دانانى کاندید لاى مه‌کته‌بى سیاسى پارتیه‌و ئه‌و شتانه‌ دانابه‌زێته‌ ئه‌نجومه‌نى سه‌رکردایه‌تى، به‌ڵام پارتى ده‌یه‌وێت یه‌کڕیزى کورد هه‌بێت ئه‌گه‌ر ره‌نگیشمان جیاواز بێت یه‌ک ده‌نگ بین له‌به‌غداو له‌هه‌رێمى کوردستان ئه‌و پرسه‌ یه‌کلایی بکه‌ینه‌وه‌". ئەگەرچی پارتی لەڕێگەی میدیاوە باس لەکاندیدی خۆی دەکات بۆ ئەو پۆستە، بەڵام تائێستا بەفەرمی قسه‌یان له‌گه‌ڵ یه‌کێتدا نه‌کردووه‌ که‌ کاندیدیان دەبێت. فەرید ئەسەسەرد وتی "ئه‌گه‌ر قسه‌یه‌کى وا بکه‌ن، ئه‌وا دێته‌ ئه‌نجومه‌نى سه‌رکردایه‌تى و یه‌کێتى له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌کان قسه‌ ده‌کات و ده‌توانین بگه‌ینه‌ سازان، ئه‌گه‌ر نه‌گه‌شتین ئه‌وا یه‌کێتى کاندیدى خۆى ده‌نێرێته‌ ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌رانى عێراق". فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد، ئه‌وه‌شى رونکرده‌وه‌ له‌کۆبونه‌وه‌ى داهاتووی ئەنجومەنی سەرکردایەتی یەکێتی یه‌کلایی ده‌بێته‌وه‌. وتى "ئه‌م پرسه‌ لق‌و پۆپى زۆر لێده‌بێته‌وه‌، جیاوازه‌ له‌وه‌ى خه‌ڵک بیرى لێده‌کاته‌وه‌".


هاوڵاتی

هێزه‌ ناڕازییه‌کان؛ هه‌ڵبژاردنى ناچاری و بانگه‌شه‌یه‌کى ساردوسڕ

هاوڵاتی واده‌رده‌که‌وێت به‌شێک له‌حزبه‌کانى هه‌رێمى کوردستان ناچار به‌هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى کوردستان کرابن، که‌بڕیاره‌ له‌ 30ى ئه‌یلولى ئه‌مساڵ به‌ڕێوه‌بچێت، به‌و پێیه‌ى سستى به‌بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردنیانه‌وه‌ دیاره‌و چاودێران بۆ چه‌ند هۆکارێک ده‌یگه‌ڕێننه‌وه‌. ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ چاوه‌ڕوانکراوه‌ ماوه‌ى چه‌ند مانگێک مشتومڕى گه‌وره‌ى له‌نێوان لایه‌نه‌کان لێکه‌وته‌وه‌و به‌شێک له‌لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان داوایان ده‌کرد واده‌ى ئه‌نجامدانى دوابخرێت و به‌پاساوى ئه‌وه‌ى تۆمارى ده‌نگده‌رانى هه‌رێم پاک نییه‌. هه‌ر به‌هۆى ئه‌و مشتومڕانه‌وه‌ ماوه‌ى هه‌فته‌یه‌ک واده‌ى بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردن دواخرا تادواتر له‌کاتژمێر 12ى شه‌وى 10ى ئه‌م مانگه‌ ده‌ستیپێکرد و بڕیاره‌ تا 28ى ئه‌م مانگه‌ به‌رده‌وام بێت. به‌ڵام هه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌ستپێکردنى بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردندا ده‌رکه‌وت به‌شێک له‌هێزه‌کان به‌تایبه‌تى چوار لایه‌نه‌که‌ که‌پێکهاتوون له‌ (گۆڕان، یه‌کگرتوو، کۆمه‌ڵ، هاوپه‌یمانى بۆ دیموکراسی و دادپه‌روه‌رى) که‌پێشتر به‌ره‌کیان پێکهێنابوو، به‌سستى بانگه‌شه‌ ده‌که‌ن به‌راورد به‌هه‌ڵبژاردنه‌کانى ڕابردوو به‌تایبه‌ت هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى عێراق، ته‌نانه‌ت هاوپه‌یمانى به‌سه‌رۆکایه‌تى به‌رهه‌م ساڵح له‌برى بانگه‌شه‌ بایکۆتکردنى هه‌ڵبژاردنى ڕاگه‌یاند. جیاواز له‌و لایه‌نانه‌ هه‌ریه‌که‌ له‌پارتى و یه‌کێتى گه‌رمى به‌بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردنیانه‌وه‌ دیاره‌ و ده‌یانه‌وێت هه‌ژمونى خۆیان به‌سه‌ر هه‌رێمدا بسه‌پێننه‌وه‌، له‌کاتێکدا له‌لایه‌ن رکه‌به‌ره‌کانیانیه‌وه‌ به‌هه‌وڵدان بۆ ساخته‌کارى تۆمه‌تبارده‌کرێن هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان ئه‌و تۆمه‌ته‌ ڕه‌تده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌بوبه‌کر عه‌لى سیاسه‌تمه‌دار پێیوایه‌، دۆخى ناچارى هه‌ڵبژاردن بۆ به‌شێک له‌لایه‌نه‌کان شتێکى روونه‌، به‌تایبه‌تى که‌ ئه‌وان له‌گه‌ڵ دواخستنى هه‌ڵبژاردندا بوون و ترسیان له‌وه‌ هه‌یه‌ هاوشێوه‌ى هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى عێراق «ساخته‌کارییان به‌رانبه‌ر ئه‌نجامبدرێت». هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى عێراق له‌ 12ى ئایارى ئه‌مساڵدا به‌ڕێوه‌چوو که‌ تێیدا پارتى و یه‌کێتى زۆرینه‌ى کورسییه‌کانى پارێزگاکانى هه‌رێمیان برده‌وه‌و ده‌ره‌نجامى هه‌ڵبژاردنه‌که‌ش مشتومڕى زۆرى لێکه‌وته‌وه‌، به‌تایبه‌ت که‌چوار لایه‌نه‌که‌ پارتى و یه‌کێتییان به‌ساحته‌کاری تۆمه‌تبارکرد، به‌ڵام ئه‌وان ره‌تیانکرده‌وه‌. داواى چوار لایه‌نه‌که‌ و هه‌ندێ هێزى دیکه‌ى عێراقى بووه‌ هۆى ئه‌وه‌ى دادگاى فیدراڵى عێراق بڕیارى هه‌ژمارکردنه‌وه‌ى ده‌نگه‌کان به‌ده‌ست بدات، به‌ڵام پڕۆسه‌که‌ گۆڕانکارى له‌کورسی لایه‌نه‌ کوردییه‌کان لێنه‌که‌وته‌وه‌. ئه‌بوبه‌کر عه‌لى به‌هاوڵاتی وت «ئه‌و حزبانه‌ هێشتا نیگه‌رانن له‌و باره‌یه‌وه‌، ره‌نگه‌ پێیان وابێت هه‌ڵبژاردن گۆڕانکارى دروستناکات به‌م شێوه‌یه‌ى ئێستا، بۆیه‌ گه‌رموگوڕ نین له‌بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردندا». له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ئه‌و سیاسه‌تمه‌داره‌ پێیوایه‌ ئه‌و سستیه‌ له‌بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردندا کاریگه‌رى ئه‌وتۆ له‌سه‌ر بۆچونى به‌شێک له‌هاوڵاتیان دروستناکات له‌باره‌ى هه‌ڵبژاردنه‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ى که‌ خۆیان ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌یان له‌لا دروستبووه‌ که‌بایکۆتى هه‌ڵبژاردن بکه‌ن و پێیانوایه‌ هه‌ڵبژاردن گۆڕانکارى لێناکه‌وێته‌وه‌. وتیشى «به‌شێک له‌خه‌ڵک قه‌ناعه‌تیان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ پێش 2009 و دروستبوونى ئۆپۆزسیۆن، گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ بایکۆتى هه‌ڵبژاردن، هه‌مان ئه‌و رێگه‌یه‌ى له‌ساڵانى پێش 2009دا بۆ پیشاندانى ناڕه‌زایی خۆیان به‌رانبه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌کاریان ده‌هێنا». له‌هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى کوردستاندا که‌بڕیاره‌ 30 ئه‌م مانگه‌ به‌ڕێوه‌بچێت، 38 قه‌واره‌ به‌زیاتر له‌ 700 کاندیده‌وه‌ کێبڕکێ له‌سه‌ر 111 کورسی په‌رله‌مان ده‌که‌ن، که‌ 11 کورسیان بۆ پێکهاته‌کان ته‌رخانکراوه‌ (ئه‌رمه‌ن یه‌ک کورسی، تورکمان پێنج کورسی، سریان کلدان و ئاشورى پێنج کورسی)،  زیاتر له‌ سێ ملیۆن که‌سیش مافى ده‌نگدانیان هه‌یه‌. هۆگر چه‌تۆ ڕێکخه‌رى تۆڕى شه‌مس بۆ چاودێرى هه‌ڵبژاردن سستى بانگه‌شه‌ى به‌شێک له‌ لایه‌نه‌کان ده‌به‌ستێته‌وه‌ بۆ چه‌ند هۆکارێک له‌وانه‌، دۆخى هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى عێراق و مشتومڕه‌کان له‌باره‌ى ئه‌نجامه‌کانه‌وه‌، خه‌رجکردنى پاره‌یه‌کى زۆر له‌لایه‌ن ئه‌و حزبانه‌وه‌ له‌بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردندا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێیوایه‌ هۆکارێکى سه‌ره‌کى دیکه‌ په‌یوه‌ندى هه‌یه‌ به‌دوودڵى لایه‌نه‌کان له‌باره‌ى ئه‌نجامدان یان ئه‌نجامنه‌دانى هه‌ڵبژاردنه‌وه‌، به‌تایبه‌ت که‌ به‌شێک له‌ لایه‌نه‌کان له‌گه‌ڵ دواخستنى هه‌ڵبژاردندا بوون. پێشیوایه‌، سستى بانگه‌شه‌ى ئه‌و لایه‌نانه‌ کاریگه‌رى ده‌بێت له‌سه‌ر که‌مى به‌شدارى خه‌ڵک له‌هه‌ڵبژاردنى ئه‌مجاره‌، به‌و پێیه‌ى ده‌نگێکى زۆرى خۆڵه‌مێشى هه‌یه‌ که‌ خۆیان یه‌کلایی نه‌کردووه‌ته‌وه‌ و لایه‌نه‌کان کێبڕکێی له‌سه‌ر ناکه‌ن. ئه‌و لایه‌نانه‌ى که‌ بانگه‌شه‌یان به‌سست داده‌نرێت، تا ئێستاش که‌ بانگه‌شه‌ى هه‌ڵبژاردن پێی ناوه‌ته‌ رۆژى پێنجه‌مییه‌وه‌ هێشتا ترسیان له‌ ئه‌نجامدانى ساخته‌کاریی نه‌ڕه‌ویوه‌ته‌وه‌ که‌ پێشتر به‌شێکیان وه‌کو پاساوى سه‌ره‌کى ده‌یانهێنایه‌وه‌ بۆ دواخستنى هه‌ڵبژاردن. رۆژى شه‌ممه‌ هه‌ر چوار لایه‌نى گۆڕان و یه‌کگرتوو، کۆمه‌ڵ و بزوتنه‌وه‌ى ئیسلامى  له‌کۆبوونه‌وه‌یه‌کدا له‌هه‌ولێر جه‌ختیان له‌سه‌ر زیادکردنى هه‌ماهه‌نگى نێوانیان کرده‌وه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى کوردستان و به‌ڕێوه‌چوونى پڕۆسه‌که‌ به‌ شێوه‌یه‌کى پاک. ئه‌و لایه‌نانه‌ داواشیان له‌ کۆمسیۆن کرد کارى جدى بکات بۆ ئه‌وه‌ى گومانه‌کانیان له‌سه‌ر ساخته‌کاریی هه‌ڵبژاردن بڕه‌و‌ێنێته‌وه‌. هه‌ڵبژاردنى ئه‌مجاره‌ى په‌رله‌مانى کوردستان پێنجه‌م هه‌ڵبژاردنى له‌وشێوه‌یه‌یه‌، له‌دواى ئه‌وه‌ى هه‌رێمى کوردستان له‌ساڵى 1991 به‌بڕیارێکى ئه‌نجومه‌نى ئاسایشى نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان جۆرێک له‌خۆبه‌ڕێوه‌به‌رى پێدراو وه‌کو ناوچه‌ى دژه‌فڕین له‌به‌رانبه‌ر رژێمى ئه‌وکاتى عێراق به‌سه‌رۆکایه‌تى سه‌دام حسێن ڕاگه‌یه‌نرا. یه‌که‌م هه‌ڵبژاردن له‌ئایارى 1992 به‌ڕێوه‌چوو، به‌هۆی هه‌ڵگیرسانى شه‌ڕى ناوخۆوه‌ له‌ساڵى 1994 نه‌توانرا هه‌ڵبژاردنى دیکه‌ى په‌رله‌مان ئه‌نجامبدرێت، به‌ڵام له‌ساڵانى 2005، 2009، 2013 هه‌ڵبژاردنى سێ خولى دیکه‌ى په‌رله‌مان ئه‌نجامدرا


هاوڵاتی ڕێكلام