هاوڵاتی

گەنجان شەقامەکانی بەغدا بەتووڕەیی دەتەنن

هاوڵاتی، رۆیته‌رز گه‌نجه‌کانی عێراق به‌دەمامکەکانی سەریان و کڵاوو جله‌ خوێناوی و خۆڵاویەکانی بەریانەوە دەستیانگرتووه‌ به‌سه‌ر به‌ربه‌سته‌ دانراوه‌کانی ناو شاری به‌غدای پایته‌ختی عێراق و هوتافی روخانی حوکمه‌ت ده‌ڵێنه‌وه. به‌هه‌زاران گه‌نجی عێراقی له‌ڕۆژی یه‌کی مانگی ئۆکتۆ‌به‌رەوه‌ به‌شدارن له‌خۆپیشاندانه‌کانی دژ به‌حکومه‌تی عێراقی که‌دواتر به‌خێرایی به‌ره‌و شاره‌کانی باکوری عێراق په‌لێ راکێشا. له‌ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی نێوان خۆپیشانده‌ره‌ ئاشتیخوازه‌کان و هێزه‌ ئه‌منییه‌کان زیاتر له‌ (300) خۆپیشانده‌ر له‌ئه‌نجامی به‌رکه‌وتنی راسته‌خۆی گوله‌ی پلاستیکی و گازی فرمێسکڕێژ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌. خۆپیشانده‌رێک به‌ ناوی (محەمەد) که‌ته‌نها ناوی سه‌ره‌تای خۆی وت ده‌ڵێت “ئێمه‌ لێره‌ین بو داواکردنی دادپه‌روه‌ری، دادپه‌روه‌ری بۆ براکه‌م که‌ له‌سه‌ر ئه‌م پرده‌ کوژرا، دادپه‌روه‌ری بۆ هاوڕێکه‌م که‌ به‌هه‌مان شێوه‌ له‌سه‌ر ئه‌م پرده‌ کوژرا. محەمەد که‌ئاڵای عێراقی کردبوو به‌ دەمامک و له‌ده‌موچاوی پێچابوو بۆ پاراستنی له‌گازی فرمێسکڕێژ، له‌ژێر پردی (کۆماری) وه‌ستابوو که‌شوێنی رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی توندی نێوان هێزەکانی پۆلیسی چالاکیە مەدەنیەکان و خۆپیشانده‌ران بوو له‌ماوه‌ی سێ هه‌فته‌ی رابردوودا . له‌سه‌روو ئه‌وه‌شه‌وە، زیاد له‌سه‌دان گه‌نج له‌سه‌ر به‌ربه‌سته‌ کۆنکرێتیه‌کان و پلێته‌ کانزایه‌کان تایه‌ی ئۆتۆمبیله‌کان وه‌ستاون، تا ئه‌وکاته‌ی رووبه‌ڕووبونه‌وی نێوانیان له‌گه‌ڵ هێزه‌ ئه‌منیەکان دەگاته‌ رێگایەکی داخراو. له‌ناوچه‌یه‌کی نزیکدا، خۆبه‌خشه‌کانی وه‌ک رەند محەمەد هه‌ستاون به‌کردنه‌وه‌ی کلینکی پزیشکی بۆ چاره‌سه‌ری برینداره‌کان. ره‌ند له‌باره‌ی گۆڕه‌پانی ته‌حریر له‌ناوه‌ڕاستی شار وتی «ئیمه‌ لێره‌ین بۆ یارمه‌تیدانی براکانمان له‌ناو گۆڕه‌پانه‌که‌، ئه‌بێت لێره‌ بمێنینه‌وه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی  داواکارێکانمان به‌ئاشتییانه‌و ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ کاتی زۆریش ببات». گەنجەکان کەنەوەی بێکاریەکی تاقەتپڕوکێن و بەربڵاون، دەستیانگرتوە بەسەر خۆپیشاندانەکاندا بەرامبەر بەدەستبژێری سیاسیی پڕ له‌گه‌نده‌ڵی و ساڵانێک له‌جه‌نگ ژیاون. سه‌ره‌ڕای بوونی سه‌روه‌تی نه‌وت له‌عێراق زۆرێک له‌خه‌ڵک له‌هێڵی هه‌ژارییەکی کوشندەدا دەژین، ئەوان ئاوی پاک و کاره‌بای پیوستیان نیە، پێداویستی ته‌ندروستی خوێندنیان وەکو پیویست پێناگات. ئه‌حمه‌د (٢٧) ساڵ وتی «من ده‌رچووی یه‌که‌می سه‌ر پۆله‌که‌مم له‌قوتابخانه‌، به‌ڵام له‌هیچ زانکۆیه‌ک وه‌رنه‌گیرام، ئه‌گه‌ر زانکۆش ته‌واو بکه‌م ئه‌وا هیچ ئیشێک نیه‌. ئه‌گه‌ر بته‌وێت ئێستا ئیش بکه‌ی پێویستت به‌واسته‌یه‌کی گەورە هەیە». سه‌رۆک وه‌زیرانی عێراق عادل عەبدولمەهدی هه‌ندێک رێکاری یاسایی گرتووه‌ته‌به‌ر بۆ هه‌وڵدان بۆ هێوربوونه‌وه‌ی خۆپیشاندانه‌کان، که‌ له‌ساڵی ٢٠٠٣ هیچ دژواریه‌کی هاوشێوه‌ تووشی ده‌سته‌ی حکومه‌تی عێراقی نه‌بوون. ده‌ستپێشخه‌رێکان بریتی بوون له‌پێدانی بڕێک پاره‌ به‌ماڵه‌ هه‌ژاره‌کان ره‌خساندنی هه‌لی کاری زیاتر بۆ ده‌رچووانی زانکۆکان. محەمەد سەید یاسین وتی «ئێمه‌ هیچ شتێکمان نیه‌… نه‌ قوتابخانه‌، نه‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌کی گونجاو نه‌ سه‌روه‌تێک بۆ هاوڵاتیان، سیاسیه‌کان جگه‌ له‌دزی  هیچی تر نازانن  ئه‌وان دزی له‌ئێمه‌ ده‌که‌ن پێویسیته‌ ئه‌م به‌رپرسه‌ گه‌نده‌ڵانه‌ له‌ناوبه‌رین جگه‌ له‌مه‌ هیچ چاره‌یه‌کی تر نیه».‌  توڕه‌یی خۆپیشانده‌ران زیادی کردووه‌  به‌هۆی ساردیی وەڵامدانه‌وه‌ی سه‌رکرده‌کان و ده‌ڵێن ئێمه‌ ده‌مێنینه‌وه‌ له‌سه‌ر جاده‌کان تا داواکارێکانمان جێبه‌جێده‌کرێت. حسێن که‌خۆپیشانده‌رێکی عیراقیه‌ و بتڵی به‌تاڵی گازی فرمێسکڕێژه‌کانی له‌ملی کردووه‌ ده‌ڵێ «ئێمه‌ی گه‌نجان بێزاربووین له‌م بارودۆخه‌، ئێمه‌ ئیشمان نیه‌، موچه‌مان نیه‌، ناڕۆین ئه‌گه‌ر ته‌نانه‌ت خۆپیشاندانه‌کان بۆ ماوه‌ی (40) ساڵیش بخایه‌نێت».


هاوڵاتی

گۆڕان دوو مانگى دیکه‌ کۆنفرانسى نیشتمانى ده‌به‌ستێت

  ئارا ئیبراهیم ئه‌ندامێکى جڤاتى نیشتمانى بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان ئاشکراى ده‌کات که‌بڕیاره‌ تادوو مانگى دیکه‌ بزوتنه‌وه‌که‌یان کۆنفرانسى نیشتمانى ئه‌نجامبدات بۆ پێداچوونه‌وه‌ به‌ده‌ستورو په‌یڕه‌وى گۆڕاندا. دوێنێ جڤاتى نیشتمانى بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان کۆبوونه‌وه‌ى ئه‌نجامداوه‌و بڕیاریانداوه‌ کۆنفرانسى نیشتمانى ببه‌ستن. چالاک موهه‌ندیس، ئه‌ندامى جڤاتى نیشتمانى بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان له‌لێدوانێکدا به‌ هاوڵاتی وت «هه‌ڵبژاردنى کۆنفرانسى رێکخستنه‌وه‌ى گۆڕان له‌به‌رژه‌وه‌ندى خه‌ڵکدایه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کى تۆکمه‌و یه‌کگرتوو هه‌بێت». وتیشى «دوو مانگ مه‌جال دراوه‌ کۆنفرانسى نیشتمانى ببه‌سترێت، خانه‌ى راپه‌ڕاندن ته‌کلیف کراوه‌ له‌گه‌ڵ ژووره‌ په‌یوه‌ندیداره‌کانى یاسایى و په‌یجورى و هه‌ڵبژاردن تا  دیراسه‌یه‌کامان بۆ بکه‌ن له‌ناحیه‌ى رێکخستنه‌وه‌ بۆ  ئه‌وه‌ى له‌کۆبونه‌وه‌ى داهاتوو بڕیارى کۆتایى خۆمان بده‌ین که‌ چ رۆژێک کۆنفرانسى نیشتمانى ئه‌نجامبده‌ین». چالاک موهه‌دنیس، جه‌ختى له‌وه‌کرده‌وه‌ له‌کۆنفرانسى نیشتمانیدا، ته‌نها ده‌ستورو په‌یڕه‌وى ناوخۆ هه‌موار ده‌کرێته‌وه‌و پێداچوونه‌وه‌ به‌هه‌یکه‌لى بزووتنه‌وه‌که‌دا ده‌کرێت که‌ئایا مه‌کۆکان و ژووره‌کان و ئه‌ندامانى خانه‌ى راپه‌ڕاندن زیادبکه‌ن یا که‌مى بکه‌نه‌وه‌ که‌ له‌گه‌ڵ واقعى ئه‌مڕۆى کوردستان بگونجێت. ناوبراو ئه‌وه‌شى رونکرده‌وه‌ به‌پێى ئه‌و ده‌ستوره‌ى ئێستا هه‌موو به‌رپرسى مه‌کۆکان و باژێروانه‌کان و رێکخه‌ره‌کان و سه‌رۆکى فراکسیۆنه‌کان له‌په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نى پارێزگاکان ده‌بنه‌ ئه‌ندامى جڤاتى نیشتمانى.


هاوڵاتی

کێشمه‌کێشی بیلالی کوڕی ئه‌ردۆغان

وه‌رگێرانی له‌ئه‌ڵمانییه‌وه‌: هیوا ناسیح به‌هۆی گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ ئیتاڵیا لێکۆڵینه‌وه‌ له‌بیلالی کوڕی سه‌رۆککۆماری تورکیا ئه‌ردۆغان ده‌کات. سه‌رۆکوه‌زیرانیش له‌تویته‌ری خۆی بابه‌ته‌که‌ گه‌رم ده‌کات.  دیاره‌ بۆ کوڕی به‌هێزترین که‌سی وڵات وه‌ک یاری مناڵانه‌ وایه‌، که‌ به‌زوویی به‌رزبێته‌وه‌ و سامان که‌ڵه‌که‌ بکات. باشترین نموونه‌ بۆ ئه‌مه‌‌ش بیلالی ته‌مه‌ن (35) ساڵه‌ی کوڕی ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغانه‌. ئه‌م سێیه‌م مناڵی نێوان چوار مناڵه‌که‌ی ئه‌ردۆغانه. ئیمپراتۆریه‌تێکی کۆمپانیای له‌سێکته‌ره جۆراوجۆره‌کاندا خراوه‌ته‌ به‌رده‌ست. سه‌ڕه‌رای ئه‌مه‌ ئه‌م له‌گه‌ڵ زاواو ئامۆزاکه‌یدا پێکه‌وه‌ خاوه‌نی کۆمپانیایه‌کی بنیادنانی خانوبه‌ره‌و که‌شتیگه‌لی نه‌وت گوێزه‌ره‌وه‌شن. له‌سه‌ر  گروپی کۆمپانیای (BMZ)ی ناوبراو ماوه‌یه‌کی زۆره‌ ده‌نگۆی دزیوفزی پاره‌و بازرگانی نه‌وت و هه‌روه‌ها سپیکردنه‌وه‌ی پاره‌شی هه‌یه‌. به‌گومانی سپیکردنه‌وه‌ی پاره‌ له‌لایه‌ن بیلالی کوڕی ئه‌ردۆغانه‌وه وا پرۆسه‌ی دانیشتنه‌کانی دادگای سزادان له‌ئیتاڵیا به‌ڕێوه‌ده‌چێت. به‌لایه‌نی ئه‌ردۆغانی باوکه‌وه‌، ئه‌مه‌ کارێکی قبوڵنه‌کراوه‌. هه‌ربۆیه‌ ناوبراو سێشه‌ممه‌ی رابردوو له‌سه‌ر ته‌له‌فزیۆنی (RAI) باسی له‌گرژبوونی په‌یوه‌ندییه‌کانی نێوان ئیتاڵیا و تورکیای کرد. سه‌رۆکی تورکیا له‌‌وێدا گوتی (ئیتاڵیا باشتره‌ خه‌می مافیاکانی خۆی بخوات، نه‌ک کوڕه‌که‌ی من). تۆمته‌تبارکردنه‌کانی ره‌خنه‌گره‌که‌‌ی ئه‌ردۆغان لێکۆڵینه‌وه‌کان له‌ ئه‌ردۆغانی گه‌نج له‌سه‌ر بنچینه‌ی سکاڵانامه‌یه‌‌کی مورات هه‌کات ئوزون ده‌ستیپێکرد، که‌ناوبراو ره‌خنه‌گرێکی سه‌رۆککۆمار ئه‌ردۆغانه‌ و لەهه‌نده‌ران ده‌ژی، ناوبراو له‌ خێزانێکی هه‌ره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی تورکیایه‌. لێکۆڵینه‌وه‌کان له‌مانگی دووی رابردووه‌وه‌ ده‌ستیپێکرد. له‌مانگی حه‌وتدا دادگایه‌ک له‌شاری بۆلۆگنای ئیتاڵیا بڕیاریدا بەدرێژکردنه‌وه‌ی دادگایی و به‌دواداچوونه‌کان بۆ شه‌ش مانگ. هه‌ربۆیه‌ که‌یسی کوڕه‌که‌ی ئه‌ردۆغان له میدیای ئیتاڵیدا جارێکی تر هاته‌وه‌ به‌رباس و خواس. پرۆسه‌ی سزادانه‌که‌ په‌یوه‌ندی به‌سه‌دان ملیۆن یۆرۆوه‌ هه‌‌یه‌، که‌وا کوڕه‌که‌ی ئه‌ردۆغان له‌ئیتاڵیا سپی کردبێته‌وه‌. بیلال ئه‌ردۆغان که‌ ده‌رچووی زانکۆی هارڤارده‌ له‌به‌شی به‌ڕێوەبردنی گشتی، ساڵی ٢٠١٥ ده‌‌چێته شاری بۆلۆگنای ئیتاڵیا، تا دکتۆراکه‌ی بخوێنێت. ئه‌و خۆی له‌زانکۆی یۆهانس هۆپکینس تۆمار ده‌کات. به‌پێی سکاڵاو لێدوانی مورات هه‌کان ئوزون بێت، بابه‌تی دکتۆراکه‌ ته‌نها به‌هانه‌‌یه‌‌که‌، بۆ ئه‌وه‌ی ناوبراو له‌پاڵیدا ئه‌و پارانه‌ی به‌ رێگای نایاسایی له‌تورکیا به‌ده‌ستی هێناوه‌، له‌ئیتاڵیا بیخاته‌ کۆمپانیاو بانکه‌کانه‌وه‌ تا له‌شوێنێکی متمانه‌پێکراو دایان بنێت. له‌ڕاستیشدا ماوه‌یه‌کی زۆره‌ دیسان خوێندکاری دکتۆراکه‌‌ ئیتاڵیای به‌جێهێشتووه‌. گه‌ر ئه‌و بگه‌ڕێته‌وه‌، رووبه‌ڕووی زیندانیکردن ده‌بێته‌وه‌، که‌ئه‌مه‌ ئه‌ردۆغانی باوک زۆر پێی تێکده‌چێت. کێشه‌ی گه‌نده‌‌ڵیه‌که‌ له‌تورکیا زۆربه‌ی کاره‌ بازرگانییه‌ گوماناوییه‌‌کانی بیلال ئه‌ردۆغان له‌تورکیا بوونه‌ته‌ جێگای باس و خواسی فراوان. کۆتایی ٢٠١٣ ناوبراو له‌لایه‌ن داواکاری گشتی ئه‌سته‌مبوڵه‌وه‌ له‌په‌یوه‌ند به‌ئابڕوچوونی گه‌نده‌ڵی تۆمه‌تبار کرا، که‌پاره‌ی ده‌ستهاتوی به‌رتیلی باوکی سپی ده‌کاته‌وه‌.  داواکاری گشتی ئه‌سته‌مبوڵ به‌ده‌سگیرکردنی خاوه‌ن کۆمپانیاکان و کوڕانی ده‌ستڕۆیشتوه‌ سیاسییه‌کان لایه‌کی عه‌رشی ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیای هه‌ژاند. ئه‌وکات تۆماری گفتوگۆو بێنه‌وبه‌ره‌ی دزه‌کردوی نێوان خانه‌واده‌ی سه‌رۆککۆمار له‌ئینته‌رنێتدا بڵاوکرایه‌وه‌، که‌سه‌لماندنی راستێتی تۆماره‌ ده‌نگییه‌کان هه‌ر به‌ نادیاریی مایه‌وه‌. له‌گفتوگۆکاندا سه‌رۆک ئه‌ردۆغان له‌گه‌ڵ کوڕه‌که‌یدا (بیلال) قسه‌یان له‌سه‌ر ژماره‌ حسابییه‌کانی بانک و پاره‌ی به‌رتیل ده‌کرد. حکومه‌تی ئه‌ردۆغان دواتر کێشه‌که‌یان به‌ رێگه‌ی خۆیان چاره‌‌سه‌رکرد: کۆمه‌ڵێک داواکاری گشتی و  به‌ڕێوەبه‌ری پۆلیسیان لهشوێنی کاره‌کانیان گواسته‌وه‌، هه‌ر بۆ ئه‌و‌ه‌ی که‌ لێکۆڵینه‌وه‌کان بخرێنه‌ ژێر به‌ڕه‌و بوه‌ستێنرێن. کۆتایی ساڵی ٢٠١٥ جارێکی تر ئه‌ردۆغانی کوڕ بووه‌وه‌ جێگه‌ی گومان. کاتێک میدیاکانی روسیا بڵاویانکرده‌وه‌، که‌ بیلال ئه‌ردۆغان له‌قاچاخچێتی نه‌وت له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌سوریا (داعش) تێوه‌گلاوه‌. ناوبراوی ته‌مه‌ن (35) ساڵ که‌ئه‌وسا له‌ئیتاڵیا نیشته‌جێ بوو که‌وته‌ نکۆڵی کردن. له‌چاوپێکه‌‌وتنێکی ده‌گمه‌نیدا له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌ی (کۆریرێ دیلا سێرا) روونیکرده‌وه‌، که‌هیچ په‌‌یوه‌ندیه‌کی به‌قاچاخبردنی نه‌وته‌‌وه‌ نییه‌، ئه‌و رایگه‌یاند، که‌داعش دوژمنی وڵاته‌که‌یه‌تی. ئه‌و ژماره‌ حسابییانه‌ی سویسراش، که‌ باس ده‌کرێن، ناڕاست و دروستن. به‌پێی ئه‌و زانیاریانه‌ی هه‌یه‌، بیلال جگه‌ له‌گروپی کۆمپانیاکانی (BMZ) پێنج ریستورانتیشی له‌ئه‌سته‌مبوڵ هه‌یه‌‌. په‌رچه‌کرداری توندی سه‌رۆکوه‌زیرانی ئیتاڵیا (مه‌تیۆ رێنزی) ئه‌ردۆغانی کوڕ هه‌میشه‌ نکۆڵی له‌قسه‌ڵۆکه‌کان ده‌کات، پاش دوا راپۆرته‌کان له‌سه‌ری له‌میدیاکانی ئیتاڵیا، بیلال لێگه‌ڕا پارێزه‌‌ره‌کانی وەڵام بده‌نه‌وه‌. ئه‌وان ده‌ڵێن، که‌هه‌موو چالاکییه‌ بازرگانی و داراییه‌کانی ناوبراو روون و شه‌فاف و یاسایین‌،‌ تۆمه‌ت و قسه‌‌ڵۆکه‌کان سه‌رجه‌م ناڕاستن. پاش هه‌ڕ‌ه‌شه‌کانی ئه‌‌ردۆغانی باوک له‌سه‌ر لێکۆڵینه‌وه‌کانی دادگای شاری بۆلۆگنا، سه‌رۆکوه‌زیرانی ئیتاڵیا مه‌تێۆ رێنزی به‌توندی وەڵامی ناوبراوی دایه‌وه‌، ئه‌و گوتی، که‌ له ئیتاڵیا ده‌سته‌ڵاتی دادوه‌ریی بێلایه‌ن و سه‌ربه‌خۆیه‌، له‌سه‌ر بنچینه‌‌ی یاسا بڕیار ده‌ده‌ن و کار دژی هه‌ر جۆره‌ کارێکی نایاسایی ده‌که‌ن، پاشان به‌ جه‌ختکردنه‌وه‌ گوتی (دادوه‌ره‌‌کانمان به‌پێی ده‌ستوور بڕیار ده‌ده‌ن نه‌ک به‌پێی قسه‌‌کانی سه‌رۆککۆماری تورکیا، ئه‌مه‌ پێی ده‌گوترێت ده‌وڵه‌تی یاسا، ئێمه‌ش شانازی پێوه‌ ده‌که‌ین).‌ سه‌رچاوه‌: رۆژنامه‌ی (Tagesanzeiger) ئه‌ڵمانی زمانی سویسرا، کەیه‌کێکه له‌رۆژنامه‌ به‌ناوبانگه‌کان و له‌شاری زویرخ ده‌رده‌چێت، ئه‌م  راپۆرته‌‌ی له‌ ٣ی ئابی ٢٠١٦ بڵاوکردۆ‌ته‌وه‌، له‌به‌ر گرنگی بابه‌ته‌‌که‌ و که‌مزانیاری خوێنه‌ری کورد لهسه‌ر ژیانی تایبه‌تی و کاره‌ بازرگانییه‌کانی بیلالی کوڕی ئه‌ردۆغان و خێزانه‌که‌یان، به‌پێویستمان زانی بیکه‌ین به‌کوردی.