کۆتایی سەردەمی بێسزایی: دیموکراسی وەک هێڵێکی سووری جیهانی

دەشتی قادر

لە ململانێ سیاسییەکاندا، کاتێک وڵاتە زلهێزەکان هەڵوێستێکی توند بەرامبەر ڕژێمێکی دیکتاتۆر وەردەگرن، تیۆرییەکانی پیلانگێڕی دەستپێدەکەن و دەڵێن: "ئەمە تەنیا بۆ نەوت و سامانە سروشتییەکانە". بەڵام ئەوەی لە فەنزوێلا ڕوویدا و ئەو چارەنووسەی نیکۆلاس مادۆرۆ تێیکەوت، سەلمێنەری ڕاستییەکی دیکەیە: ئەوەی مادۆرۆی ڕووبەڕووی لێپرسینەوە کردەوە، نەوت نەبوو، بەڵکو باجی ئەو عینادییە سیاسییە و پێشێلکردنی ئیرادەی ٦٧٪ی گەلەکەی بوو.

لە جیهانی ئەمڕۆدا، شەرعییەتی هەر سەرۆکێک لە سندوقەکانی دەنگدانەوە دێت. کاتێک ئیدمۆندۆ گۆنزالێس بە جیاوازییەکی گەورە و بە ڕێژەی ٦٧٪ سەرکەوتنی بەدەستهێنا، مادۆرۆ تەنیا لە هەڵبژاردنێکدا نەدۆڕا، بەڵکو هەموو شەرعییەتێکی ئەخلاقی و یاسایی لەدەستدا. مانەوەی ئەو لە دەسەڵات دوای ئەو شکسته، تەنیا "بەردەوامبوونی دەسەڵات" نەبوو، بەڵکو "داگیرکاریی دەسەڵات" بوو. ئەمەش ئەو هێڵە سوورە بوو کە وایکرد ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا چیتر بێدەنگ نەبن.

نەوت یان بەها مرۆییەکان؟
ئەگەر تەنیا نەوت ئامانجی ئەمریکا بوایە، زۆر ئاسانتر بوو بۆ واشنتۆن کە لەگەڵ مادۆرۆدا ڕێکبکەوێت و نەوتی ئەو وڵاتە بکڕێت، چونکە دیکتاتۆرەکان زۆرجار ئامادەن سامانەکانی وڵاتەکەیان هەرزانفرۆش بکەن تەنیا بۆ مانەوەی خۆیان. بەڵام کێشە گەورەکە لێرەدا "نەوت" نییە، بەڵکو دروستکردنی نموونەیەکی مەترسیدارە لە جیهاندا. ئەگەر جیهان ڕێگە بدات سەرکردەیەک بە ٦٧٪ بدۆڕێت و هەر لەسەر کورسی بمێنێتەوە، ئەوا سیستمە دیموکراسییەکەی جیهان بەتەواوی دادەڕووخێت. سزادانی مادۆرۆ، پەیامێکی ڕوونە کە دیموکراسی کاڵایەک نییە مامەڵەی پێوە بکرێت.

مادۆرۆ وای دەزانی دەتوانێت بە هێزی سەربازی و سەرکوتکردنی دەنگە ناڕازییەکان، مێژوو بوەستێنێت. بەڵام تێچووی سیاسیی ئەم جۆرە ڕەفتارانە زۆر گرانە. ئەوەی ئەمڕۆ مادۆرۆ دەیدات، "باجی خیانەتە لە دەنگی هاوڵاتیان". جیهانی ئازاد، بە سەرکردایەتی ئەمریکا، گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی کە بێدەنگبوون لە بەرامبەر دزینی هەڵبژاردنەکان، هانی دیکتاتۆرەکانی تریش دەدات هەمان کار بکەن. بۆیە دەستگیرکردن یان سزادانی ئەو، وەک وەبیرهێنانەوەیەکە بۆ هەمووان: "کەس لە سەرووی ئیرادەی گەلەوە نییە".

توڕەیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا لە بەرامبەر سەرکێشییەکانی مادۆرۆ، نیشاندەری قۆناغێکی نوێیە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا. چیتر تەنیا بە دەرکردنی بەیاننامە و ئیدانەکردن ڕێگری لە پێشێلکارییەکان ناکرێت. کاتێک ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بڕیار دەدەن سزای ئەو کەسانە بدەن کە دیموکراسی دەخنکێنن، ئەوە پەیامێکی ڕوون بۆ هەموو سەرکردە دیکتاتۆرەکانی جیهان دەنێرن: "سەردەمی کودەتا بەسەر سندوقەکانی دەنگداندا کۆتایی هاتووە."

ڕاگەیاندنی دەستگیرکردنی مادۆرۆ (وەک ئەوەی لە هەواڵەکاندا هاتوە)، تەنیا ڕووداوێکی سیاسی نییە، بەڵکو گۆڕینی هاوکێشەی هێزە. ئەم هەنگاوە دەیسەلمێنێت کە پاراستنی دیموکراسی تەنیا دروشم نییە، بەڵکو کردارە. کاتێک کەسێک بە زەبری هێز و بە پێچەوانەی ئیرادەی ٦٧٪ی میللەتەکەی لەسەر کورسی دەسەڵات دەمێنێتەوە، دەبێت چاوەڕوانی ئەوە بێت کە یاسای نێودەوڵەتی و هێزە گەورەکان بەدوایدا بێن. ئەمە وانەیەکە بۆ هەر کەسێک کە پێی وایە دەتوانێت بە چەک و سەرکوتکردن، دەنگی ملیۆنان مرۆڤ کپ بکات.

سیاسەتی نوێی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا بەرەو ئەوە دەچێت کە "تێچووی دیکتاتۆریەت" بەرز بکەنەوە. دەیانەوێت بیسەلمێنن کە هەرکەسێک یاری بە چارەنووسی گەلەکەی بکات و دیموکراسی تێکبدات، لە هیچ شوێنێکی ئەم جیهانەدا پارێزراو نابێت. ئەمە تەنیا بۆ فەنزوێلا نییە، بەڵکو ئاگادارکردنەوەیەکی توندە بۆ هەموو ئەو دەسەڵاتدارانەی کە دەستوور و یاسا بۆ بەرژەوەندی خۆیان دەگۆڕن.

مێژوو سەلماندوویەتی کە هیچ دەسەڵاتێک بە زەبروزەنگ نامێنێتەوە. ئەوەی ئەمڕۆ لە فەنزوێلا دەگوزەرێت، سەرەتای کۆتایی هاتنی سەردەمی "بێسزایی"یە. جیهان پێویستی بەوەیە کە ستەمکاران بزانن بەرپرسیارن لە بەرامبەر تاوانەکانیان دژ بە دیموکراسی. ئەگەر جیهانی ئازاد بیەوێت ئاشتی و سەقامگیری بەردەوام بێت، دەبێت بەردەوام بێت لە سزادانی ئەوانەی کە مافی دەنگدانی هاوڵاتیان دەدزن.

کەوتنی مادۆرۆ یان هەر سزایەکی توند کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، دەرەنجامی حەتمی پشتکردنە لە پرەنسیپە سەرەتاییەکانی مرۆڤایەتی و سیاسی. ناوهێنانی نەوت وەک تەنیا هۆکار، کەمکردنەوەی قەبارەی ئەو تاوانەیە کە دەرهەق بە دیموکراسی کراوە. فەنزوێلا وانەیەکی گرنگی بە جیهان دا؛ ئەگەرچی ڕەنگە دیکتاتۆرێک بۆ ماوەیەک بە زەبری هێز بمێنێتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا دەبێت باجی هەموو ئەو دەنگانە بداتەوە کە لە خەڵکی دزیوە. ئازادی گەلان لە نەوت بەهاداترە، و ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات، سەلماندنی ئەم ڕاستییەیە.