نرخی نەوت بەرزبووەوەو گەیشتە ٨٢ دۆلار

هێرشە هاوبەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و وەڵامدانەوەکانی تاران، مەترسیی گەورەی لەسەر بازاڕی وزە دروستکردووە و رەنگە ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ ئاستێک کە ساڵانێکە نەبیندراوە، بەتایبەت دواى ئەوەى ئەمرۆ ئێران کەشتییەکى نەوت هەڵگرى لە گەرووى هورمز کردە ئامانج. بەپێی رێکخراوی ڤۆرتێکسا کە تایبەتە بە چاودێریی جموجۆڵی وزەی جیهان، گەرووی هورمز رۆژانە نزیکەی 20 ملیۆن بەرمیلی پێیدا تێپەر دەبێت، کە دەکاتە نزیکەی پێنجیەکی نەوتی هەناردەکراوی جیهان و بەوەش گەروی هورمز بە شادەماری هەناردەی نەوت ناسراوە. میدیای فەرمیی ئێران، رۆژی 28-02-2026 بڵاویکردەوە، جموجووڵی کەشتییە نەوت هەڵگرەکان لە گەرووی هورمز راگیراوە و ئەروپییەکان داوایان لە کەشتییە نەوت هەڵگرەکانیان کردووە بە گەرووی هورمزدا هاتووچۆ نەکەن. ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردەوە، ژمارەیەک لە گەورە کۆمپانیاکانی نەوت و بازرگانی، گواستنەوەی نەوت و سووتەمەنییان لە گەرووی هورمزەوە راگرتووە، ئەوەش بەهۆی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و وەڵامدانەوەی تاران. ئەمرۆ یەکشەممە 1ى ئادارى 2026، تەلە فزیۆنى فەرمى ئێران بڵاویکردەوە، کەشتییەکى نەوت هەڵگریان لە گەرووى هورمز کردوەتە ئامانج و ژێر ئاو کەوتووە، بەهۆى ئەوەى گوێى بە هۆشدارییەکانى سوپاى ئێران نەداوە. ئەندامێکى دیارى رێکخراوى ئۆپیک دەڵێت، مەترسییەکان زۆر جدین، گرفتى گەورە بۆ گواستنەوەى نەوت بۆ رۆژهەڵاتى ناوەڕاست دروست دەکات ، ئەگەر دۆخەکەش بەردەوام بێت، ئابوورى جیهان دووچارى داکشانەوە دەبێت. بۆپ ماکنالی، راوێژکارى کۆشکى پێشووى کۆشکى سپى بۆ کاروبارى وزە رایگەیاندووە، ئەگەرى هەیە بە هۆى داخستنى گەرووى هورمزەوە نرخى بەرمیلێک نەوت بۆ زیاتر لە 100 دۆلار بەرز بێتەوە. ئاماژەى بەوەشدا، ئێران خاوەنى ژمارەیەکى زۆر لە مین و مووشەکى کوورت مەودایە، بەوەش دەتوانێت رێگرى لە هاتوچۆکردنى کەشتیی نەوتى و جوڵەى کەشتیەوانى لە گەرووى هورمز بگرێت. بە گویرەى داتاکان، لە سالى 2025دا  رۆژانە 14 ملیۆن بەرمیل نەوت لە گەرووى هورمزەوە گوازراوەتەوە، ئەوەش یەک لەسەر سێى نەوتى جیهانە کە بە رێگەى دەریا دەگوازرێتەوە، لەو بڕەش 75%ى بۆ وڵاتانى ئاسیا رۆشتووە، بەتایبەتى چین، هندستان، ژاپۆن، و کۆریاى باشوور. لەلایەکى ترەوە، فوئاد حوسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ فەیسەڵ بن فەرحان، وەزیری دەرەوەی سعودیە، ئاماژەیان بە پێویستیی کارکردنی بەپەلە بۆ کۆنترۆڵکردنی قەیرانەکە و رێگریکردن لە فراوانبوونی کردە سەربازییەکان کردووە؛ هەروەها "جەختیان لە گرنگیی پاراستنی رێڕۆ ئاوییە گرنگەکان، بەتایبەتی گەرووی هورمز کردەوە، بەهۆی ئەو بایەخە ستراتیژییەی بۆ ئابووریی جیهان و ئاسایشی وزە هەیەتی."  فوئاد حوسێن ئاماژەی بەوە کرد، بەردەوامیی شەڕ دەبێتەهۆی تێکچوونی بازاڕی وزە و کاریگەریی نەرێنی لەسەر سەقامگیریی بازاڕی جیهانی دەبێت.

جەمال کۆچەر، ئەندامی ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق لە فراکسیۆنی یەکگرتوو، لەبارەی چارەنووسی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند، پێویستە حکومەتی هەرێم 120 ملیار دینار داهاتی ناوخۆ رادەست بکات، ئەگەر نا بەغدا ئەمە بە بیانوو دەگرێت و ئەرکی خۆی بۆ ناردنی مووچە جێبەجێ ناکات. بەپێی وتەکانی، تەیف سامی، وەزیری دارایی عێراق، بۆ ناردنی مووچەی مانگی شوبات داوای 120 ملیار دیناری داهاتی نانەوتی کردووە، هەروەها داوای نووسراوی وەزارەتی نەوتی عێراق دەکات سەبارەت بە بڕی هەناردەی نەوتی هەرێم و ڕادەستکردنی بۆ سۆمۆ. د. جەمال، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە، بەغدا نابێ بەهۆی کێشەی سیاسی لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان مووچەی فەرمانبەران دوابخات، بەڵام لە هەمان کاتدا پێویستە وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی هەرێم مانگانە بڕی نەوتی ڕادەستکراو ڕابگەیێنێت بەپێی ڕێککەوتن. ئەو پەرلەمانتارەى یەکگرتوو، ئاماژەی بەوەدا، مووچەی مانگەکانی 11 و 12ی ساڵی ڕابردوو هێشتا نەدراون و فەرمانبەران 12 مانگ خزمەتیان کردووە، بۆیە هیچ تاوانێکیان نییە سزا بدرێن، جا چ لەلایەن هەرێم بێت یان بەغدا یان بە ڕێککەوتنی هەردوو لا. لەبارەی چارەسەرەوە  ، جەمال کۆچەر وتى، هەر حکومەتێکی نوێ کە لە بەغدا پێکدەهێنرێت نابێ کورد بەشداری تێدا بکات، مەگەر پرسی مووچە یەکلایی بکرێتەوە و جیا بکرێتەوە لە ململانێ سیاسییەکان. هەروەها داوای کرد هەر بڕیارێک لە بەغدا بەپێی ڕێژەی دانیشتووان هەرێمی کوردستانیش بگرێتەوە.

وەزارەتی دارایی هه‌رێمی كوردستان، لەبارەی وردەكاریی رێكخستنەوەی داهاتەكان و چۆنیەتیی گەڕاندنەوەیان، وەزارەت و فەرمانگەكان لە بڕیاری نوێ ئاگادار دەكاتەوە. بەپێی نووسراوێكی وەزارەتی دارایی حكوومەتی هەرێمی كوردستان كە لە 10ی 2ی 2026 دەرچووە و كۆپییەكی دەست (هاوڵاتى) كەوتووە، لەبارەی پۆلێنكرن و رێكخستنەوەی داهات و چۆنیەتیی گەڕاندنەوەیان و خەرجكردنەوەیان، وەزارەت و فەرمانگەكانی ئاگادار كردووەتەوە كە كار بە میكانزم و بڕیاری نوێ بكەن. لە بڕیارەكەدا ئەوە هاتووە كە: "بەشەداهاتی زیادكراو، لە تەرازووی پێداچوونەوەی یەكە ژمێریارییەكاندا پۆلێنێكی نوێی بۆ زیاد دەكرێت بە ناوی (سپاردەی دیكەی جۆراوجۆر- رێژە).“ بەپێی نووسراوەكە، وەزارەتی دارایی سەرجەم وەزارەت و فەرمانگەكانی ئاگادار كردووەتەوە، پابەند بن بە خەرجكردنی رێژەكانی داهات بەپێی رێنوێنی و بڕیارەكانی وەزارەتەكە. بەپێی خشتەیەك كە لە رێنوێنیی دارایی ژمارە 11ی ساڵی 2025 هاتووە، 16 وەزارەت داهاتی جۆراوجۆریان هەیە و بەشێكی ئەو داهاتانە بۆ خودی وەزارەتەكان خەرج دەكرێتەوە و بەشێكیش بۆ گەنجینەی گشتیی حكوومەتە، بۆ نموونە: "داهاتی گشت فەرمانگەكانی كارەبا 80%ی بۆ خودی وەزارەتی كارەبایە و 20%ی بۆ گەنجینەیە، داهاتی كۆنترۆڵی جۆری لە وەزارەتی پلاندانان 6%ی بۆ وەزارەتەكەیە و 94%ی بۆ گەنجینەیە، داهاتی تۆماری كۆمپانیاكان 25%ی بۆ خودی وەزارەتی بازرگانییە و 75%ی بۆ گەنجینەی حكوومەتە." بەگشتی، 26 جۆر داهاتی وەزارەتەكان پۆلێن كراون كە بەشێكیان بۆ خودی وەزارەتەكانە و بەشێكی دیكەی داهاتەكەش بۆ گەنجبنەی گشتیی حكوومەتە.

ئەنجومەنی باڵای فەتوای یەکێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان لە راگەیەندراوێکدا، رێژەی زەکاتی پارە، سەرفیترە، فیدیە، زێڕ، زیو و خشڵی ئافرەتی بۆ ئەمساڵ دیاریکرد. بەگوێرەی راگەیەندراوەکەی ئەنجومەنی باڵای فەتوا، رێژەکان بەمشێوەیەن: - رێژەی زەکاتی پارە بۆ ئەمساڵ بریتییە لە سێ ملیۆن دینار، هەر موسڵمانێک ئەو بڕە پارەی هەبوو، ساڵیشی بەسەردا تێپەڕی، دەبێت زەکاتی 2.5 % لێ بدات، واتە لە یەک ملیۆن، 25 هەزار دینار، لە یەک دەفتەر دۆلار، 250 دۆلار. - رێژەی زەکاتی زیو بریتییە لە 200 درهەم، کە دەکاتە 140 مسقاڵ، هەر موسڵمانێک ئەو بڕە زیوەی هەبوو، ئەگەر ساڵی بەسەردا تێپەڕی، واجبە 2.5% زەکاتی لێ بدات. - رێژەی زەکاتی زێڕ بریتییە لە 20 مسقاڵ، ئەگەر ساڵی بەسەردا تێپەڕی، واجبە نیو مسقاڵی لێ بدرێت، ئەگەر 40 مسقاڵ بوو، یەک مسقاڵ واجبە. - رێژەی زەکاتی خشڵی حەڵاڵی ئافرەتان کە بۆ خۆیان بەکاریبهێنن و بازرگانیی پێوەنەکەن بریتییە 200 مسقاڵ زێڕ، ئەگەر ساڵی بەسەردا تێپەڕی، واجبە 2.5% لێ بدات. - زەکاتی سەرفیترە بۆ ئەمساڵ، ئەگەر بە پارە بوو، بریتییە لە سێ هەزار دیناری عێراقی.  - فیدیەی بەڕۆژوو نەبوون بۆ ئەمساڵ، بۆ ئەوانەی عوزری شەرعییان هەیە، ئەگەر بە پارە بوو، بریتییە لە سێ هەزار دیناری عێراقی.

سەبارەت بە نەبوونی پارە بۆ مووچەی مانگی داهاتوو، وەزارەتی دارایی عێراق بە فەرمی وەڵامی ئەو دەنگۆیانە دەداتەوە، کە لە سۆشیاڵ میدیا و بەشێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن بڵاو کراونەتەوە و دەڵێت: "هەموو ئەم هەواڵانە دوورن لە ڕاستییەوە و خەزینەی دەوڵەت پڕە لە پارە". وەزارەتی دارایی عێراق لە بەیاننامەیەکی فەرمیدا ڕایگەیاند، هەموو ئەو هەواڵانەی باس لە کەمیی پارەی نەختینە یاخود نەبوونی پارە بۆ مووچەی مانگی داهاتوو دەکەن، هیچ بنەمایەکی زانستی و ڕاستییان نییە. هەر لە بەیاننامەکەدا، وەزارەتی دارایی عێراق هاووڵاتییان دڵنیا دەکاتەوە کە هەموو شایستە داراییەکانی فەرمانبەران، خانەنشینان و تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی بە تەواوی دابین کراوە و دابەشکردنی مووچە لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا و بەبێ هیچ دواکەوتنێک خەرج دەکرێت. لە کۆتایی بەیاننامەکەیدا، وەزارەتی دارایی هۆشداریی دا لەوەی کە هەر لایەن یان کەسێک بە مەبەستی شڵەژانی ڕای گشتی، هەواڵی ناڕاست بڵاو بکاتەوە، ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی دەبێتەوە؛ داواشی لە هاووڵاتییان و دەزگاکانی ڕاگەیاندن کرد بۆ دەستکەوتنی زانیاریی دروست سەبارەت بەم بابەتە، تەنیا پشت بە سەرچاوە فەرمییەکان ببەستن.

وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان داهاتی ناوخۆی ڕادەستی بەغدا کرد و بڕیارە لە ناوەڕاستی هەفتەی داهاتووەوە مووچەی مانگی یەک ڕەوانەی هەولێر بکرێت. حکومەتی هەرێمی کوردستان بڕی 120 ملیار دیناری داهاتی ناوخۆی بە کاش ڕادەستی لقی هەولێری بانکی ناوەندیی عێراق کرد، بەمەش سەرجەم پابەندییە داراییەکانی جێبەجێ کردووە و هیچ بیانوویەک بۆ بەغدا نەماوەتەوە.  بەپێی زانیارییەکان، ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوو (لە نێوان دووشەممە تاوەکو چوارشەممە) پارەی مووچە لە بەغداوە دەگات و وەزارەتی دارایی هەرێم یەکسەر دەست بە دابەشکردنی دەکات، کە بڕیارە لە ماوەی سێ بۆ چوار ڕۆژدا مووچەی سەرجەم مووچەخۆران دابەش بکرێت. وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان سەبارەت بە میکانیزمی دابەشکردن و پڕۆژەی هەژماری من ڕایگەیاند: ئەم مانگەش مووچە بە دوو لیستی کاش و 'هەژماری من' دابەش دەکرێت. لەسەر بڕیارەکەمان سوورین؛ هەر مووچەخۆرێک فۆرمی 'هەژماری من'ـی پڕنەکردبێتەوە، مووچەکەی ڕادەگیرێت تاوەکو خۆی تۆمار دەکات، چونکە ئەم مانگە دوایین دەرفەتە. لەبارەی وادەی ناردنی مووچە مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان، بەرپرسێکی باڵای کورد لە بەغدا بە ئاڤای ڕاگەیاند، بەدڵنیاییەوە ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوو پارە دەنێردرێت بەڵام ڕۆژەکەی دیار نییە دووشەممە، سێشەممە یان چوارشەممە دەبێت. ئەم مانگەش هاوشێوەی مانگەکانی ڕابردوو دوو لیستی مووچە بڵاودەکرێنەوە، بە کاش و لەڕێگەی هەژماری من. هەر مووچەخۆرێک فۆرمی هەژماری منی پڕنەکردبێتەوە ئەم مانگە مووچەی ڕادەگیرێت تا خۆی تۆمار دەکات، کەی فۆرمی پڕکردەوە ئەوکات مووچەی پێدەدرێت. بەپێی زانیارییەکانی ئاڤا تاوەکو ئێستا دەیان هەزار مووچەخۆر ماون فۆرمی هەژماری من پڕبکەنەوە. ئەم بڕیاری ڕاگرتنی مووچەیە کەمئەندامان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، کەسوکاری شەهیدان، زیندانیانی سیاسی و فەرمانبەرانی گرێبەست ناگرێتەوە، چونکە ئەوان بە میکانیزمێکی دیکە هەژماریان بۆ پڕ دەکرێتەوە.

سەرچاوەیەک لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، سبەی رێکارەکانی ناردنی داهاتی نانەوتی بۆ سەر هەژماری وەزارەتی دارایی عێراق دەستپێدەکات و هەفتەی داهاتووش بەغدا مووچەی مانگی کانوونی دووەمی 2026ی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەنێرێت. چوارشەممە 4-2-2026 سەرچاوەیەک لە وەزارەتیی دارایی هەرێمی کوردستان بە رووداوی راگەیاند، سبەی پێنجشەممە دەست بە رێکارەکانی ناردنی 120 ملیار دینار داهاتی نانەوتی هەرێمی کوردستان بۆ سەر هەژماری وەزارەتی دارایی عێراق دەستپێدەکات، ئەگەر فریاکەوتن پارەکە دەنێرن، ئەگەرنا ناردنی پارەکە دەکەوێتە یەکشەممەی داهاتوو. بە گوتەی ئەو سەرچاوەیە، دوای ناردنی 120 ملیار دینارەکە، بەغدا دەست بە رێکارەکانی خەرجکردنی مووچەی مانگی یەک دەکات و هەفتەی داهاتوو پارەکە دەنێرێت. 35 رۆژ لە ساڵی نوێ تێپەڕیوە و تاوەکو ئێستا فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان مووچەی مانگی کانوونی دووەمیان وەرنەگرتووە، ئەمە لە کاتێکدایە پێشتر حکومەتی عێراق مووچەی مانگی یەکی ‌هێزە ئەمنی و سەربازییەکانی داوە، لە پێنجشەممەی رابردووشەوە دەستی بە خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی مەدەنی بۆ مانگی یەک کرد. دوێنێ سێشەممە هەڵکەوت عەزیز، بەرپرسی نووسینگەی رووداو لە بە‌غدا رایگەیاند، خالید شوانی، وەزیری دادی عێراق پێیراگەیاندووە، قسەی لەگەڵ تەیف سامی، وەزیری دارایی عێراق کردووە لەبارەی مووچەی کانوونی دووەمی 2026ی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان؛ پێیگوتووە، هیچ کێشەیەک نییە، چاوەڕێی ئەوە دەکەن حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندییەکانی جێبەجێ بکات و دوای ناردنی 120 ملیار دینارەکە، مووچەی مانگی یەک دەنێرن.   رۆژی سێشەممە 27ی کانوونی دووەمی 2026 لیستی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان لەلایەن تیمی تەکنیکی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستانەوە رەوانەی بەغدا کرا و رۆژی دواتر رادەستی فەرمانگەی ژمێریاری وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ کرا. دوایین مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان لە 29ی کانوونی یەکەمی 2025 دابەشکرا، کە مووچەی مانگی تشرینی یەکەمی 2025 بوو.

ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق ڕۆژی سێشەممە بڕیار لەسەر خەرجکردنی مووچەی مانگی یەکی هەرێمی کوردستان دەدات، ئەوەش هاوکاتە لەگەڵ سەردانی محەممەد شیاع سوودانی بۆ هەولێر. کۆبوونەوەی ڕۆژی سێشەممە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لەکاتێکدا هەرێمی کوردستان مەرجەکانی وەک زیادکردنی پشکی داهاتی نانەوتیی بۆ 120 ملیار دینار جێبەجێ کردووە، دیوانی چاودێری دارایی عێراق ڕاپۆرتێکی ئامادە کردووە لەبارەی بودجەی سێ ساڵی ڕابردوو و تەرخانی دارایی بۆ هەرێمی کوردستان. بڕیاردان لە خەرجکردنی مووچەی مانگی یەکی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان دەکەوێتە کۆتایی ئەم هەفتەی، چونکە بەپێی زانیارییەکانی ئاڤا میدیا، تەیف سامی، وەزیری دارایی عێراق بە سەردانێک چووەتە دوبەی و تا ڕۆژی سێشەممە ناگەڕێتەوە.  بەرپرسێکی باڵای حکومەتی عێراق بە ئاڤا میدیای ڕاگەیاند، ڕۆژی سێشەممە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق کۆبوونەوەی هەفتانەی خۆی دەکات بەسەرپەرشتی محەممەد شیاع سوودانی، تەیف سامیش دەگەڕێتەوە و بەشداری کۆبوونەوە دەکات، بڕیارەش پێش کۆبوونەوەکەش سوودانی سەردانی هەولێر بکات. ٠ بەرپرسەکەی حکومەتی عێراق وتیشی: یەکێک لە بڕگەکانی کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیران تایبەتە بە هەرێمی کوردستان، دیوانی چاودێری دارایی عێراق ڕاپۆرتێکی ئامادە کردووە لەبارەی بودجەی سێ ساڵی ڕابردوو، ڕوونی کردۆتەوە لە سێ ساڵدا چەند پارەیان بۆ هەرێمی کوردستان ناردووە. دیوانی چاودێری دارایی دەڵێت: لە سێ ساڵی ڕابردوودا زیاتر لەوەی پشکی هەبووە لە بودجە پارە بۆ هەرێمی کوردستان نێردراوە، ئەمە لە کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق دەخوێنرێتەوە، ڕوونیش نییە هەڵوێستی ئەنجوومەنی وەزیران چۆن دەبێت، ئایا بە ئاسانی تێدەپەڕێت یان هەڵوەستەی لەسەر دەکەن و بابەتەکە گەورە دەکەن و دەیکەنە بیانووێکی تر. دیوانی چاودێریی دارایی ڕاپۆرتێکی ئامادە کردووە و تێیدا بانگەشەی ئەوە دەکات کە هەرێم لە سێ ساڵی ڕابردوودا زیاتر لە پشکی خۆی پارەی وەرگرتووە، لەکاتێکدا بەغدا تەنها لەم ماوەیەدا شەش مووچەی تەواوی فەرمانبەرانی هەرێمی نەناردووە.  پڕۆسە تەکنیکییەکان بەرەو کۆتایی دەچن؛ لیستی مووچەی مانگی یەک بێ کێشەیە و وەزارەتی نەوتیش نووسراوی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم بۆ وەزارەتی دارایی دەنێرێت. هەرێمیش ئامادەکاریی کردووە بۆ ڕادەستکردنی 120 ملیار دینارەکەی داهاتی نانەوتیی. پێشبینی دەکرێت لە کۆتایی ئەم هەفتەیەدا تەمویلی مووچە بنێردرێت ئەگەر هیچ بەربەستێکی نوێ دروست نەبێت. ساڵی ڕابردوو هەولێر و بەغدا گەیشتنە ڕێککەوتنێکی نوێ کە تێیدا هەرێمی کوردستان ڕازیی بوو پشکی حکومەتی فیدراڵیی لە داهاتی نانەوتیی لە 50 ملیار دینارەوە بۆ 120 ملیار دینار زیاد بکات؛ لە بەرامبەردا بەغدا بەڵێنی ناردنی بەردەوامی مووچەی فەرمانبەرانی دا. بەڵام دەرکردنی ڕاپۆرتی نوێ لەلایەن دیوانی چاودێرییەوە، زۆرجار وەک ئامرازێکی فشار بۆ دواخستنی شایستە داراییەکان بەکارهێنراوە.

سەرۆکی نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، پێشبینی دەکات لەم هەفتەیە کێشەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم چارە بکرێت و بڕیار لەسەر خەرجکردنی بدرێت. لە بارەی پرسی سەرۆک کۆمارەوەش، فارس عیسا ئاشکرای کرد، تا ئێستا لەو بارەیەوە رێککەوتنی کۆتایی لەگەڵ هیچ لایەنێک نەکراوە. شەممە 31ـی کانوونی دووەمی 2026، فارس عیسا، سەرۆکی نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە بەغدا، لە لێدوانێکدا گوتی: دواکەوتنی مووچە بەهۆی ئەوەوە بووە کە وەزارەتی دارایی فیدراڵی داوای داتای لە وەزارەتی نەوت کردووە لە بارەی بڕی ئەو نەوتەی هەرێم هەناردەی دەکات. هاوکات دەڵێت: ئێمە وەک نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێم، نووسراوی فەرمیمان ئاراستەی وەزارەتی نەوتی فیدراڵی کردووە بۆ ئەوەی زانیارییەکان بدات بە وەزارەتی دارایی. سەبارەت بە وادەی ناردنی مووچەکە، فارس عیسا، ئاشکرای کرد، پێشبینی دەکەن لەم هەفتەیەدا ئەو کێشەیە چارە بکرێت و مووچەی مانگی یەک بنێردرێت. سەبارەت بە پرسی سەرۆک کۆماریش، سەرۆکی نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێم دووپاتی کردەوە، کە هێشتا رێککەوتنی کۆتایی لەسەر پرسەکە لەگەڵ هیچ لایەنێک نەکراوە و هیوای خواست لە نزیکترین کاتدا لایەنەکان بگەنە رێککەوتن. سێشەممە، 27ـی کانوونی دووەمی 2026، وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکوومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاندبوو: لیستی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان لەلایەن تیمی تەکنیکی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستانەوە رەوانەی بەغدا کرا.

بەگوێرەی داتاکانی پێگەی "شەفافییەت"، داهاتی نانەوتیی پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە، لەگەڵ ئیدارەکانی گەرمیان و ڕاپەڕین بۆ مانگی کانوونی دووەمی 2026 کەمبوونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. کۆی گشتیی داهاتەکە گەیشتووەتە 44,752,000,000 دینار، کە لەو بڕە 38,518,000,000 دیناری بە کاش و 6,233,000,000 دیناریشی بە شێوەی چەک بووە. داهاتی نانەوتیی ئەم ناوچانە بەراورد بە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 2025، کە بڕەکەی 62,005,000,000 دینار بووە، بە ڕێژەی 28% کەمیکردووە. هەروەها داتا گشتییەکان نیشانی دەدەن کە کۆی داهاتی نانەوتیی سلێمانی و هەڵەبجە لە تەواوی 12 مانگی ساڵی ڕابردوودا گەیشتووەتە 900,820,000,000 دینار. ئەم داتایانە لە ڕێگەی 6 گەنجینە، 28 وەزارەت و دەستە، لەگەڵ سەدان بەڕێوەبەرایەتی کۆدەکرێنەوە. ڕۆژانە تیمێکی تایبەت کە لە 828 فەرمانبەر پێکهاتوون، وردەکاریی داهاتەکان لە پێگەی شەفافییەت تۆمار دەکەن. ئەم پڕۆژەیە لە تەممووزی 2022ـەوە بە بڕیاری قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان دەستی پێکردووە. پڕۆژەی شەفافییەت وەک هەنگاوێک بۆ ڕوونیی دارایی لە پارێزگاکانی سلێمانی، هەڵەبجە و ئیدارە سەربەخۆکانی گەرمیان و ڕاپەڕین جێبەجێ دەکرێت. سیستمەکە ڕێگە دەدات هاووڵاتییان و لایەنە پەیوەندیدارەکان بە شێوەیەکی ڕۆژانە ئاگاداری قەبارەی کۆکردنەوەی داهاتە نانەوتییەکان بن و چاودێریی جموجۆڵە داراییەکانی ئەو ناوچانە بکەن._

روانگەی ئیکۆ عێراق بڵاویکردەوە، مووچەی سێ سەرۆکایەتییەکەی عێراق (سەرۆکایەتی کۆمار، پەرلەمان و ئەنجوومەنی وەزیران) نزیکەی 11.5%ـی کۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت پێکدەهێنێت، ئەو مووچانەی بە "بەرز و بێ پاساو" وەسف کرد بەراورد بە هاووڵاتیی ئاسایی. ئەمڕۆ شەممە، 31ـی کانوونی دووەمی 2026، روانگەی ئیکۆ عێراق لە راگەیەندراوێکەدا ئاشکرای کرد، "کۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت تا مانگی تشرینی دووەمی 2025، گەیشتووەتە نزیکەی 56 ترلیۆن دینار." لەبارەی وردەکاریی مووچەی سەرۆکایەتییەکان لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، "مووچەی ئەنجوومەنی وەزیران نزیکەی 5.9 ترلیۆن دینار بووە، ئەنجوومەنی نوێنەران 0.5 ترلیۆن دینار و سەرۆکایەتی کۆمار 0.04 ترلیۆن دینار بووە. بەمەش کۆی مووچەی هەر سێ سەرۆکایەتییەکە دەگاتە 6.46 ترلیۆن دینار." روانگەی ئیکۆ عێراق پێی وایە، "ئەم خەرجییە خەیاڵییانەی سەرۆکایەتییەکان لەسەر حساب و پشکی ئەو خزمەتگوزارییە گشتییانەیە کە هاووڵاتی بە شێوەیەکی راستەوخۆ پێویستییەتی، ئەمەش بە جۆرێک لە بەهەدەردانی سامانی گشتی دادەنرێت." روانگەکە دەشڵێت، "ئەم سێ سەرۆکایەتییە راستەوخۆ خزمەتگوزاری پێشکەش ناکەن و هاووڵاتی هەست بە خزمەتەکانیان ناکات، لەکاتێکدا ملیۆنان فەرمانبەر لە بەرامبەر کارە رۆژانەکانیاندا مووچەیەکی کەم وەردەگرن." لە راگەیاندراوەکەدا هاتووە، بەردەوامبوونی ئەم دۆخە نیشانەی پرسیاری گەورە دەخاتە سەر دادپەروەری لە دابەشکردنی داهاتە گشتییەکاندا.

سەرچاوەیەک لە وەزارەتی دارایی عێراق بە رووداوی راگەیاند، وەزیری دارایی بۆ ناردنی مووچەی مانگی یەک، داوای تەرازووی پێداچوونەوەی سێ مانگی کۆتایی پار دەکات. سەرچاوەیەکیش لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان داواکارییەکانی تەیف سامی بە بیانوو بۆ دواخستنی مووچە دەزانێت. بە گوێرەی زانیارییەکان کە رووداو لە سەرچاوەیەکی باڵاوە لە وەزارەتی دارایی عێراق دەستی کەوتووە، تەیف سامی، وەزیری دارایی فیدراڵی، ناردنی تەرازووی پێداچوونەوەی مانگەکانی 10، 11 و 12ـی پاری کردووەتە مەرج بۆ ناردنی مووچەی مانگی 1ـی ئەم ساڵی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان. هەر لەو بارەیە ئەمڕۆ بەرپرسێکی باڵا لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستانیش بە رووداوی راگەیاند، پێشتر ئەوان تەرازووی پێداچوونەوەی ئەو سێ مانگەیان ناردووە بەغدا، ''بەڵام داوکارییەکانی تەیف سامی بیانوون و تەنیا دەیەوێ پڕۆسەی ناردنی مووچە دوابخرێت. ئەگەرنا پێشتر تەرازووی پێداچوونەوەی هەر سێ مانگیان وەرگرتووە و رەزامەندییان لەسەر داوە.'' بە گوێرەی زانیارییەکان هەرچەندە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان گۆڕینی تەرازووی پێداوچوونەوەی مووچەی مانگی 12ـی بەو شێوەیەی کە تەیف سامی داوای دەکات بە نایاسایی زانیوە، بەڵام لەبەر ئەوەی وەزیری دارایی عێراق بیانووی زیاتر نەگرێ، بەو شێوەیەی ویستوویەتی، گۆڕانکارییان تێدا کردووە. لەبارەی 120 ملیار دیناری داهاتی نانەوتیی هەرێمی کوردستان رووداو لە سەرچاوەیەکی وەزارەتی دارایی زانیاری وەرگرتووە، کە چاوەڕێ دەکرێ یەکشەممە یان دووشەممەی داهاتوو داهاتەکە ئامادە بکرێ، کە وەک مەرجێکی سەرەکییە بۆ ناردنی مووچەی مووچەخۆران.

تاوەکو ئێستا مووچەی مانگی کانوونی دووەمی فەرمانبەرانی مەدەنی لە عێراق دابەش نەکراوە، بەڵام دوو پەرلەمانتار دڵنیایی دەدەن رێکارەکان تەواو بوون و "ئەمڕۆ دابەشکردنی مووچە دەستپێدەکات." شێروان دووبەردانی، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، رۆژی پێنجشەممە، 29-01-2026، بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند: "بەدواداچوونی وردمان بۆ پرسی دواکەوتنی مووچە کردووە؛ بڕیارە ئەمڕۆ دەست بە خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی عێراق بکرێت." هاوکات عودەی عەواد، پەرلەمانتاری فراکسیۆنی عەسائیب ئەهلی حەق رایگەیاند: "رێکارەکانی پارەدارکردنی مووچە ئەمڕۆ تەواو دەبن و لە رێگەی بانکەکانەوە دەست بە خەرجکردنی مووچەی وەزارەت و دەستەکان دەکرێت." پێشتر رۆژانی 18ـی هەموو مانگێک رێکارەکانی دابەشکردنی مووچە دەستیپێدەکرد، بەڵام چەند مانگێکە ئەو وادەیە دوادەکەوێت. شێروان دووبەردانی سێ هۆکاری سەرەکی بۆ دواکەوتنی مووچەی ئەم مانگە بۆ رووداو خستەڕوو. یەکەم: بڕیارە نوێیەکانی حکومەت بۆ کەمکردنەوەی هەندێک خەرجی و دەستکاریکردنی دەرماڵەی بەشێک لە فەرمانبەران (وەکو هەڵگرانی بڕوانامە باڵاکان و خزمەتی زانکۆیی)، ئەمەش وایکردووە ئامادەکردنی لیستەکان کاتی زیاتری بوێت. دووەم: کێشەی نەختینە و بوونی گرفت لە دابینکردنی پارەی کاش (دینار). سێیەم: دواکەوتنی گەیشتنی دۆلار؛ دۆلاری فرۆشی نەوتی عێراق مانگانە بە دوو کاروان لە ئەمریکاوە دەگاتە بەغدا. کاروانی یەکەم گەیشتووە، بەڵام کاروانی دووەم بۆ ئەم مانگە دواکەوتووە، ئەوەش کاریگەریی لەسەر پرۆسەکە هەبووە.

راوێژکاری سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ کاروباری دارایی، هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی نرخی دۆلاری لە بازاڕی رەش ئاشکرا کرد و جەختی کردەوە، ئەو بەرزبوونەوەیە کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر سەقامگیریی بژێوی هاووڵاتیان نییە. مەزهەر محەممەد ساڵح، بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی رایگەیاند، "بازاڕەکانی ئاڵوگۆڕی دۆلار یەکێکن لەو بازاڕانەی زۆرترین کاریگەریی زانیارییان لەسەرە، تەنانەت دەکرێت وەک بازاڕی زانیاری وەسف بکرێن، بەتایبەت کاتێک زانیارییەکان لە جۆری دەنگۆبن. راوێژکارەکەی سەرۆک وەزیران روونیشیکردەوە، لە ئێستا دراوی بیانی هاوتەریب لەگەڵ نرخی زێڕ لە جیهاندا دەڕوات، بەو پێیەی خواست لەسەر هەردوکیان زیاد بووە، ئەمەش هۆکاری سەرەکیی بەرزبوونەوەی دۆلارە لە بازاڕی رەشدا. سەبارەت بە کاریگەریی ئەم دۆخە لەسەر ژیانی رۆژانەی هاووڵاتیان، مەزهەر محەممەد ساڵح دڵنیایی دا کە "ئەم گۆڕانکارییانە کاریگەریی جەوهەرییان لەسەر ئاستی بژێوی نییە"، هۆکارەکەشی گەڕاندەوە بۆ فراوانیی بنکەی دابینکردنی کاڵا بە نرخی فەرمی و جێگیر، کە لەلایەن یەدەگێکی بەهێزی بیانییەوە پشتیوانی دەکرێت، جگە لە سیاسەتی بەرگریکردن لە نرخی کاڵا سەرەکییەکان. لە کۆتاییدا راوێژکاری سەرۆک وەزیران جەختی کردەوە، بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ و دۆلار زیاتر پەیوەستە بە رەفتاری ئەو کەسانەی خاوەنی پارەی زیادەن و وەک پاشەکەوت بەکاری دەهێنن، وەک بەڵگەیەکیش گوتی: "تۆمارکردنی ڕێژەی هەڵاوسانی ساڵانە لە کۆتایی ساڵی 2025دا، کە %1.5ی تێنەپەڕاندووە، بەڵگەیە لەسەر مانەوەی نرخەکان لە چوارچێوەیئاساییدا."

تومەن دیسان نزمترین نرخی لە مێژوودا تۆمار کرد، هەر دۆلارێک بە 150 هەزار تومەن مامەڵەی پێوەکرا. ماوەیەک بوو بەهای تومەنی ئێران جێگیر ببوو، بەڵام چەند رۆژێکە جارێکی دیکە رووی لە دابەزین کردووە و بە نزمترین بەهای لە مێژوودا مامەڵەی پێوە دەکرێت. لە 28ـی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو بەهای هەر دۆلارێک گەیشتە 144 هەزار تومەن و بەهۆیەوە بازاڕەکانی تاران داخران و دواتر ناڕەزایەتییەکی زۆری بەدواوە هات. مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران بۆ چارەسەری ئەم دۆخە سەرۆکی بانکی ناوەندی گۆڕی و توانی کەمێک بەهای تمەن بەرز بکاتەوە و بیگەیەنێتە 135 هەزار تومەن  و دواتر دیسان دابەزی. ئەمە تەنیا چەند رۆژێک بەردەوام بوو و لە دوو هەفتەی رابردوودا بەهای دۆلار لە بازاڕەکانی تاران لە نيوان 138 هەزار تومەن تا 141 هەزار تومەن جێگیر ببوو. لە سەرەتای ئەم هەفتەیەوە رۆژ لە دوای رۆژ بەهای تومەن زیاتر دابەزیوە و ئەمڕۆ سێشەممە بە 150 هەزار تومەنیش بۆ هەر دۆلارێک مامەڵەی پێوەکراوە، کە لە مێژووی ئەو دراوەدا بێوێنەیە. بەردەوامیی سزاکان، ئەگەری روودانی جەنگ، لێدوانی توندی بەرپرسانی ئێران و ئەمریکا لە دژی یەکتر و بێ متمانەیی لە نيو بازاڕەکانی ئێران بوونەتە هۆی ئەوەی تومەن بەهاکەی زیاتر دابەزێت.