سەرەڕای ئەوەی هەریەك لە ئەمریكا و ئیسرائیل جەخت لەوە دەكەنەوە، ئەو جەنگەی لەگەڵ ئێران دەستی پێكردووە، چەند هەفتەیەك دەخایەنێت، بەڵام راپۆرتێكی رۆژنامەوانی دەڵێت، پێدەچێت ململانێكان درێژە بكێشێت بۆ چەند مانگێك درێژ بێتەوە. ماڵپەڕی رۆژنامەی (پۆلەتیكۆ) لە راپۆرتێكدا ئاشكرایكردووە، وەزارەتی جەنگی ئەمریكا (پنتاگۆن) پێشبینی دەكات، ئەم جەنگەی لەگەڵ ئێران دەست پێكردووە، زیاتر لە 100 رۆژ دەخایەنێت و ئەگەرییش هەیە درێژ بێتەوە، بۆ مانگی ئەیلولی داهاتوو، هەروەها پنتاگۆن دەستیکردووە بە کۆکردنەوەی زانیاری و پشتیوانیی هەواڵگری سەربازیی بۆ ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکانی لەگەڵ ئیسرائیل. بەگوێرەی ئەو زانیاریانەی کە دەست ئەو ڕۆژنامە ئەمریکییە کەوتووە، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا داوای لە پنتاگۆن کردووە، ئەفسەری هەواڵگری سەربازیی زیاتر بنێرێت بۆ بارەگاکەی لە شاری تامپا لە ویلایەتی فلۆریدا، بۆ ئەوەی لانیکەم بۆ ماوەی ١٠٠ ڕۆژ پاڵپشتی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکان بکەن، کە ئەگەری هەیە تا مانگی ئەیلولیش بەردەوامی هەبێت. رۆژنامەی (پۆلەتیكۆ) باسی لەوە كردووە، ئەمە یەکەمین جارە ئیدارەی ئەمریکا داوای پشتیوانیی هەواڵگریی زیاتر بکات، بۆ جەنگەكەی لەگەڵ ئێران، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە پنتاگۆن لە ئێستاوە دەستیکردووە بە تەرخانکردنی بودجە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان، کە ئەگەری هەیە ماوەكەی زیاتر درێژببێتەوە لە ماوەی ئەو چوار هەفتەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دیاریکردبوو، بۆ كۆتاییهانی جەنگەكەی لەگەڵ ئێران. رۆژنامەكە ئاماژەی بەوەشكردووە، داواكردنی زیادکردنی خێرای کارمەند و كەرەستەكان لەلایەن پنتاگۆنەوە بۆ پشتیوانیکردن و درێژە پێدانی پرۆسە سەربازییەكان، بۆماوەیەكی دوورمەودا، ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی تیمی ترەمپ پێشبینی دەرئەنجامە دوور مەوداکانی ئەو شەڕەی نەکردووە، کە ئەمریکا شان بەشانی ئیسرائیل ڕۆژی شەممەی رابردوو دەستیپێکرد. رەخنەگران ترەمپ تۆمەتبار دەکەن، بەوەی بەبێ پلانێکی روون و بەبێ ئاگادارکردنەوەی کۆنگرێس، وڵاتەکەی خستووەتە ناو جەنگێکەوە کە نازانرێت چۆن و كەی کۆتایی دێت. رۆژنامەی (پۆلەتیكۆ) لە زاری بەرپرسانیی ئەمریكیەوە ئەوەشی خستۆتەڕوو، پنتاگۆن هەوڵەكانی خستۆتەگەڕ سیستمی بەرگری ئاسمانی زیاتر بۆ ناوچەکە رەوانە بکات، بەتایبەتی ئەو سیستمەی کە بۆ بەرەنگاربوونەوەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی بچووک و هەرزان دروست كراون. هەروەها رۆژنامەكە رونیكردوەتەوە، واشنتن بۆ خستنەخوارەوەی فڕۆکەیەكی بێفڕۆکەوانی ئێرانی كە نرخێكی زۆر هەرزانی هەیە، مووشەکێك بەکاردەهێنێت، کە تێچووی ملیۆنان دۆلارە، هاوکات ئەو سیستمی دژە فرۆکەی بێ فڕۆکەوانەکانی ئەمریکا هێشتا لە شەڕدا تاقی نەکراونەتەوە. دوای ئەوەی لە 28ی شوباتی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیان کردە سەر ئێران، لەسەرەتای ئەو شەڕەدا دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە ماوەی دوو تا سێ ڕۆژدا ئامانجەکانیان بەدی دێنن، پاشان دوای یەک ڕۆژ لە شەڕەکە ڕایگەیاند، ئەگەری هەیە شەڕەکە تا چوار هەفتە بەردەوام بێت بەهۆی قەبارەی فراوانی ئێرانەوە. هاوكات بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، هەرچەندە ماوەیەکی دیاری نەکرد بۆ كۆتاییهاتنی شەڕەكە بەڵام ڕایگەیاند، بەشداری شەڕێکی درێژخایەن ناکات، بەڵام شەڕەکە ڕاناگرێت تا ئەو کاتەی هەڕەشەكانی ئێران لەسەر وڵاتەکەی نەهێڵێت. لەلایەكی ترەوە پیت هێگسەس، وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاندووە، واشنتن هەرگیز چوارچێوەیەکی کاتی بۆ ئۆپەراسیۆنی ئێران دیاری ناکات، وتیشی، ئێران عێراق نییە و ئەمە شەڕێکی بێکۆتاییش نییە، ئەمە بە شەو و رۆژێكیش کۆتایی نایەت، گۆڕەپانێكی جەنگی فراوانمان هەیە، جگە لەوەش ئێران خاوەنی توانای هێرشی دوور مەودایە، بۆیە کاتی پێویستی خۆمان وەردەگرین بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی ئێمە سەرکەوتوو بووین.
لە رۆژی دووەمی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە دژ بە ئێران، پریشکی ئاگری جەنگەکە عێراقی گرتووەتەوە، بەڵام دووکەڵی چڕی جەنگی ئێران، رووداوەکانی عێراقی داپۆشیوە. ناوبەناو، مووشەک و فڕۆکەی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل ئامانجێک لە نێو خاکی عێراق دەپێکێت، بەڵام هێشتا ئەو دوو وڵاتە، بە وشەیەک باسی هێرشەکانی سەر عێراقیان نەکردووە. میدیا جیهانی و تەنانەت نێوخۆییەکانیش زیاتر سەرقاڵی دۆخی ئێران و وڵاتانی دیکەی کەنداون. شەوی رابردوو، ئەبو حەسەن فەریجی، فەرماندەی دیاری کەتائیبی حزبوڵای عێراق لە ئۆتۆمبێلەکەیدا لە ناوچەی جورف سەخر لە بابل کرایە ئامانج. ئەوەش سێیەمین هێرشی لەو شێوەیە بۆسەر سەرکردەی گرووپە چەکدارەکان لە عێراق. پێشتریش لە دیالە و قائیم دوو سەرکردەی دیکەی گرووپەکان بەئامانجگیرابوون. سەرچاوەیەکی ئەمنی عێراق بە رۆژنامەی عەرەبی جەدیدی وتووە، لە دوو رۆژی رابردوودا ئەنجامدانی هێرشی نێوخۆیی و دەرەکی و بەئامانجگرتنی سەرکردەی گرووپە چەکدارەکان بەشێوەیەکی بەرچاو زیادیکردووە. ئەوەش عێراق بەرەو کێشەی ئەمنی گەورە دەبات. بەشێوەیەک لە چەند رۆژی رابردوودا، هێرشی مووشەکی و ئاسمانی لە قائیم، بابل، دیالە، موسەنا، کەربەلا و چەند ناوچەیەکی دیکە روویانداوە. لەبەرامبەردا گرووپی مقاوەمەی ئیسلامی عێراق رایگەیاندووە، تەنها لە ٢٤ کاتژمێری رابردوودا، ٢٩ هێرشیان کردووەتە سەر پێگەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە عێراق و ناوچەکە،لە نێویشیاندا فڕۆکەخانەی هەولێر و بنکەی ڤیکتۆریا لە نێو فڕۆکەخانەی بەغداد. هاوکات گرووپە چەکدارەکان، هەڕەشەی بەئامانجگرتنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، ئیسرائیل و هەر وڵاتێک دەکەن کە لەجەنگی دژ بە ئێران بەشدار بێت. تاوەکو ئێستا حکومەتی عێراق نەیتوانیوە کۆنترۆڵی جوڵەی ئەو گرووپانە بکات، محەمەد شیاع سودانی، سەرۆکوەزیران دوێنێ تەواوی بەرپرسانی دەزگای هەواڵگری لە نەینەوا دوورخستەوە، لەبەرامبەر کەمتەرخەمییان بۆ رێگری لە هێرشی گرووپە چەکدارەکان. پسپۆڕێکی ئەمنی بە عەرەبی جەدیدی راگەیاندووە، ئەمریکا پرۆسەی لەناوبردنی سەرکردە مەیدانییەکانی گرووپە چەکدارەکانی بەچڕی دەستپێکردووە، ئەوەش وادەکات گرووپەکان بەرەو جەنگێکی کراوە دژ بە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بڕۆن، چوونکە دوای نەمانی سەرکردەکانیان، هیچیان نامێنێت لەدەستی بدەن.
ئێران ستراتیژییەکەی لەسەر بنەمای "چەندێتی مرۆیی" و "پێگەی جوگرافی" داڕشتووە؛ خاوەنی سوپایەکی گەورە و هێزێکی یەدەگی زۆرە کە لە کاتی شەڕی وشکانیدا دەبنە هێزێکی کاریگەر. لە بەرامبەردا، ئیسرائیل پشت بە "جۆرایەتی تەکنەلۆژی" دەبەستێت؛ سوپاکەی بچووکترە بەڵام بە پێشکەوتووترین چەکی جیهانی وەک F-35 پڕچەک کراوە، کە رێگەی پێدەدات بەبێ تێوەگلانی راستەوخۆ، گورزی کوشندە بوەشێنێت. هێزی ئاسمانی و بەرگریی موشەکی: لەم بوارەدا جیاوازییەکی ڕیشەیی هەیە: • ئێران بەهۆی گەمارۆکانەوە خاوەنی هێزێکی ئاسمانی کۆنە، بۆیە ئەم بۆشاییەی بە دروستکردنی گەورەترین جبەخانەی موشەکی بالیستی و درۆنی خۆکوژ لە ناوچەکەدا پڕکردووەتەوە. لە کاتێکدا ئیسرائیل خاوەنی باڵادەستیی رەهای ئاسمانییە. هەروەها خاوەنی تۆڕێکی بەرگریی چەند چینییە، لەوانە: • قوبەی ئاسنین: بۆ موشەکە بچووک و نزیکەکان. • فلاخەی داود: ئەمە وەک "نێوەندگیر" وایە؛ ئیشی ئەوەیە ئەو موشەکانە بپێکێت کە قوبەی ئاسنین پێی ناوێرێت (چونکە گەورەتر و خێراترن) و سیستەمی "تیر"یش کاتی بۆ سەرف ناکات (چونکە هێشتا نەگەیشتوونەتە بۆشایی ئاسمان). وەک راوچییەکی زیرەک وایە بۆ موشەکی مامناوەند و فڕۆکە. • تیر (Arrow): بۆ ئەو موشەکانەی لە دوورەوە و لە بەرزایی زۆرەوە دێن. شەڕی ناڕێکخراو و بریکارەکان: ئێران لە رێگەی ستراتیژی "بەرگریی پێشوەختە" و پشتگیری هێزە وەلائییەکانی لە ناوچەکەدا (وەک حیزبوڵا و گروپەکانی تر)، شەڕەکە لە سنوورەکانی خۆی دووردەخاتەوە. ئەمە وایکردووە ئێران توانایەکی زۆری هەبێت لە بەڕێوەبردنی شەڕی ناڕێکخراو (Asymmetric Warfare). لە بەرامبەردا، ئیسرائیل پشت بە هەواڵگرییەکی قووڵ (وەک مۆساد) و جەنگی سایبەری دەبەستێت بۆ تێکدانی ژێرخانی سەربازی و ئەتۆمیی ئێران لە ناوخۆدا. پشتیوانیی نێودەوڵەتی و رێگریی ئەتۆمی: ئیسرائیل سوودمەندە لە پشتیوانیی بێسنووری سەربازی و دارایی ئەمریکا، هەروەها وەک هێزێکی خاوەن چەکی ئەتۆمی (ڕانەگەیەندراو) دەبینرێت کە ئەمە وەک گەورەترین هێزی رێگری کاردەکات. له بهرامبهردا ئێران، هەوڵدەدات لەڕێگەی پەرەپێدانی بەرنامە ئەتۆمییەکەی و بەهێزکردنی پەیوەندییە سەربازییەکانی لەگەڵ روسیا و چین، هاوسەنگییەکە رابگرێت. ههموو ئهمانه دهیسهلمێنن كه جهنگهكه نابهرامبهر و كۆتاییهكهى ناڕوونه.
سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وەک بەهێزترین هێزی چەکدار لە جیهاندا دەناسرێت. ئەم پێشەنگییە تەنها لە ژمارەی سەربازەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی راوەستاوە كه بریتین لە بودجەی بێڕکابەر، تەکنەلۆژیای تێکشکێنەر و بڵاوبوونەوەی ستراتیژی لەسەر ئاستی جیهان. بودجهیهكى بێ كۆتا بەگوێرەی دوایین راپۆرتەکانی وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (Pentagon)، بودجەی بەرگریی ئەم وڵاتە گەیشتووەتە زیاتر لە 850 ملیار دۆلار. بۆ تێگەیشتن لە گەورەیی ئەم ژمارەیە، ئەم بودجەیە لە کۆی بودجەی سەربازیی 10 وڵاتەکەی دوای خۆی پێکەوە زیاترە. ئەم سەرمایە زەبەلاحە دەکرێتە سووتەمەنی بۆ: ١• پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد (AI) لە کایەی سەربازیدا. ٢• بەهێزکردنی تۆڕە لۆجستییەکان بۆ گواستنەوەی هێز لە کەمترین ماوەدا. ٣• پێشخستنی چەکە زیرەکەکان و جەنگی ئەلیکترۆنی. پێگەی جوگرافی.. جیهان لەژێر چاودێری بنکەکاندایە ئەمریکا خاوەنی تۆڕێکی فراوانی سەربازییە کە نزیکەی 750 بنکەی سەربازی لە زیاتر لە 80 وڵاتدا لەخۆدەگرێت. ئەم بڵاوبوونەوەیە وایکردووە هیچ شوێنێکی سەر زەوی لە دەستی سوپای ئەمریکا بەدوورنەبێت، ئەمەش توانای "گەیشتنی جیهانی- Global Reach"ى پێدەبەخشێت. باڵادەستیی هێزەکان: • هێزی دەریایی: بە بوونی 11 کەشتیی فڕۆکەهەڵگر و زیاتر لە 70 ژێردەریایی پێشکەوتوو. ئەمریکا کۆنترۆڵی رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکانی کردووە. • هێزی ئاسمانی: پێشەنگی نەوەی پێنجەمی فڕۆکە جەنگییەکانە بە فڕۆکەکانی F-22 و F-35. هەروەها نوێترین دەستکەوتی تەکنەلۆژییان فڕۆکەی B-21 Raiderـە، ئەم فڕۆکەیە وەک "شێوە تەکنەلۆژیایەکی نادیار" دەناسرێت کە رادارەکان ناتوانن بیبینن و توانای هەڵگرتنی چەکی ئەتۆمی هەیە. • هێزە تایبەتەکان: یەکەی زۆر مەشقپێکراو بۆ ئۆپەراسیۆنی ورد و ئاڵۆز لە پشت هێڵەکانی دوژمن. • هاوپەیمانییەکان: ئەمریکا تەنها پشت بە ماسولکە سەربازییەکانی خۆی نابەستێت، بەڵکو لەڕێگەی هاوپەیمانی ناتۆ (NATO) و رێککەوتنە بەرگرییەکان لەگەڵ وڵاتانی ئاسیا، چوارچێوەی هێزەکەی فراوانتر کردووە. بەپێی ماددەی 5ی پەیماننامەی ناتۆ، هەر هێرشێک بۆ سەر ئەندامانی هاوپەیمانییەکە وەک هێرش بۆ سەر ئەمریکا دەبینرێت، ئەمەش هێزێکی سیاسی و سەربازیی گەورەی پێبەخشیووە.
ڕوانگەی ئیکۆ-عێراق ئاشکرای کرد، بەهۆی ڕاگرتنی بەرهەمهێنانی کێڵگە نەوتییەکانی ڕومەیلە و کێڵگە نەوتییەکانی هەرێمی کوردستان، بەهۆى لێکەوتەکانى شەڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە ، عێراق ڕۆژانە 128 ملیۆن دۆلار زیانى لێ دەکەوێت. ڕوانگەی ئیکۆ-عێراق ، ئەمڕۆ سێشەممە 3ى ئادارى 2026 ڕایگەیاند، کێڵگەی ڕومیلە ڕۆژانە نزیکەی ملیۆنێک و 400 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنێت، هاوکات توانای بەرهەمهێنانی کێڵگەکانی هەرێمی کوردستان نزیکەی 200 هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا، بەوەش کۆی ڕاگرتنی بەرهەمهێنانى نەوتى عێراق، نزیکەى یەک ملیۆن و 600 هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا . ئاماژەی بەوەشکردووە، بە پشتبەستن بە نرخى ئێستاى نەوت کە ٨٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، رۆژانە عێراق نزیکەی ١٢٨ ملیۆن دۆلار زیانى لێدەکەوێت، ئەو دامەزراوە ئابوورییە، پێشبینیش دەکات، لە ئەگەرى فراوان بوونى پرۆسەى راگرتنەکە، زیانە داراییەکان زیاتر بەرز دەبنەوە. ڕوانگەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە وەستانی بەرهەمهێنان بۆ ماوەی یەک هەفتە نزیکەی 900 ملیۆن دۆلار لە زیان لە خەزێنەی عێراق دەدات و ئەگەر بێت و دۆخەکەش بەم شێوەیە بەردەوام بێت، بۆ یەک مانگ عێراق سێ ملیار و 800 ملیۆن دۆلار زیانى لێدەکەوێت. ڕوانگەی ئیکۆ-عێراق، رونیکردەوە، ئەم پێشهاتە فشارێکی ڕاستەوخۆ دەخاتە سەر بودجەی گشتی عێراق، بەو پێیەى بۆ دابینکردنى بودجەکەى بەڕێژەى زیاتر لەسەدا 90 پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت، ئەمەش مەترسی فراوانبوونی کورتهێنانی بودجە زیاد دەکات ئەگەر قەیرانەکە بەردەوام بێت. هاوکات هەر ئەمڕۆ سێ شەممە 3ى ئادارى 2026 کۆمپانیای نەوتی باکوور کە بارەگاکەی لە پارێزگای کەرکوکە، ئاشکرای کرد، هەناردەکردنی نەوت لە هەرێمی کوردستان، لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی تورکیاوە راگیراوە وبڕیاری ڕاگرتنەکەش دوای ئەوە هات، کۆمپانیا نەوتییەکان کارەکانیان لە چەند کێڵگەیەکی هەرێمی کوردستان ڕاگرت، ئەمەش ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر قەبارەی نەوتی هەناردەکراو لە ڕێگەی بۆرییەوە بۆ بەندەری جەیهان لە تورکیا هەبوو. کۆمپانیای نەوتی باکوور ئەوەشى خستەڕوو، قەبارەی هەناردەکردنى نەوتى هەرێمى کوردستان، پێش ڕاگرتنەکە نزیکەی 200 هەزار بەرمیل بووە لە ڕۆژێکدا و کۆمپانیاکانی نەوت لە هەرێمی کوردستان بە وەزارەتی نەوتی فیدراڵییان راگەیاندووە، بەهۆی ئەم دۆخەی ئێستا لە ناوچەکەدا دەگوزەرێت، ناتوانن کارەکانیان بەردەوامی پێبدەن و تاوەکو هێوربوونەوەی دۆخەکە کارەکانیان رادەگرن. فراوانبوونی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، بووەتە هۆی پەکخستنی گواستنەوەی سووتەمەنی و زیادبوونی مەترسییەکان لەسەر پچڕانی دابینکردنی نەوت و گازی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە. مەزهەر محەمەد ساڵح، راوێژکاری سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ کاروباری دارایىی رایگەیاند، داخستنی گەرووی هورمز ئاڵۆزییەکی قورسە بۆ ئابووریی عێراق، بەوپێیەی بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بەو رێڕەوە ئاوییە دەبەستێت بۆ هەناردەکردنی نەوت و 94% نەوتەکەی لە رێگەی بەندەرەکانی باشوورەوە هەناردە دەکرێت. حکومەتی عێراق بۆ دابینکردنى پارەى مووچەی فەرمانبەران و خەرجیی وەزارەتەکان و پرۆژەکان، پێویستە رۆژانە سێ ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە بکات. هاوکات سەرچاوەیەک لە وەزارەتی نەوتی عێراق رایگەیاندووە، ئەگەر دۆخەکە تاوەکو 25 رۆژی دیاکە بەم شێوەیە بەردەوام بێت و نەوت هەناردە نەکرێت، ئەوا کارەساتی ئابووری روودەدات.
زۆرترین کاریگەریی لەسەر چ ووڵاتێک دەبێت؟ گەرووی هورمز، ناوچەیەکی بچوکى 33 كیلۆمهترییه دهكهوێته نێوان ئێران، عەممان و ئیمارات. رێڕەوێکی باریکە کە 20%ى كۆى نەوتی جیهانی پیادا تێپەڕدهبێت. رۆژانه 17 ملیۆن بەرمیل نەوتى ههشت وڵاتى پیایدا تێپەڕدەبێت لهوانه ئێران، عێراق، كوهیت، بەحرەین، قەتەر، سعودییە و ئیمارات، كه دهكاته رێژهى 90%ى ههناردهى نهوت بۆ وڵاتانى جیهان. داخستنى گهرووهكه لهلایهن ئێرانهوه، زۆرترین زیان بهم وڵاتانه دهگهیهنێت: هیندستان: بۆ دهستخستنى نهوتى پێویست بهرێژهى 85% نهوت هاورده دهكات، كه لهو بڕه 60%ى له رۆژههڵاتى ناوهڕاسته و له وڵاتانى وهك عێراق، سعودییە، کوێت و ئیمارات-هوهیه. داخستنی گەرووی هورمز واتە بەخێرایی بەرزبوونەوەی نرخەکان، پەککەوتنی پیشەسازی، بێکارییەکی فراوان و داڕمانی ئابووریی ئەم ووڵاتە. چین: به دووهم وڵاتى زهرهرمهند دادهنرێت، رۆژانه 15 ملیۆن بهرمیل نهوت كه دهكاته 40% هاوردهى وڵاتهكهى دهكات. چین نهوت له روسیا و ناوهڕاستى ئاسیاوه وهردهگرێت، ئهوهش تهنها 20%ى وزهى پێویستى وڵاتهكه پڕدهكاتهوه. به داخستنى گهرووى هورمز زیانێكى زۆرى پێدهگات. ئەگەر ئابووریی چین-یش کێشەی تێبکەوێت، کاریگەری لەسەر هەموو جیهان دەبێت. ژاپۆن: دهبێته سێیهم وڵاتى زهرهرمهندى داخستنى گهرووهكه. ژاپۆن بهڕێژهى 90% نهوت هاورده دهكات، كه 75%ى لهڕێى گهرووى هورمزهوهیه. سعودیه: چوارەم وڵاتی زیانلێکەوتوو سعودییە دەبێت، چونكه بهڕێژهى 80 تا 90%ى نهوتى ههناردهكراوى لهڕێگهى هورمزهوهیه، تهنها 10%ى به دهریاى سووردا رهوانهى وڵاتانى ئهوروپا دهكات. وێناى بكه وڵاتێك رێژهى 80 تا 90%ى وزهى وڵاتهكهى لهدهستبدات، چى بهسهردێت؟! پاكستان: %90ى نهوتى پێویست له گهرووى هورمزهوه هاوردهى وڵاتهكهى دهكات. بۆیه تێكچوونى ئهو دۆخه زۆر بهخێرایى دهبێته هۆى بهرزبوونهوهى نرخ له وڵاتهكهدا. لهگهڵ ئهوهشدا بههۆى ئهوهى ههردوو حكومهتى پاكستان و ئێران هاوپهیمانن، ئیسلام ئاباد لهئێستادا 35%ى سووتهمهنى له تارانهوه وهردهگرێت. لهدواى داخستنى هورمز پاكستان بۆ پڕكردنهوهى پێویستییهكانى بهتهواوى دهگهڕێتهوه بۆ ئێران. ئیمارات: ئیمارات یهكێكى دیكهیه له وڵاته زیان لێكهوتووهكان كه 72%ى ههنارهكانى لهڕێگهى هورمزهوهیه، بهڵام ئهو وڵاته رێگهى جێگرهوهى ههیه و لهدواى خستنى گهرووهكه دهتوانێت رێژهى 12%ى ئهو بڕه لهو رێگا جێگرهوهیهوه ههنارده بكات. دواى سهرجهم ئهو وڵاتانه، وڵاته ئهوروپپهكانى وهك فهرهنسا، ئهڵمانیا و ئیتاڵیا دێن كه 10%ى هاوردهى نهوتیان لهدهستدهدهن. بەپێی راپۆرتی ئابووریی جیهانی بههۆى داخستنى گهرووى هورمز نرخى بهرمیلێك نهوت بۆ 100 تا 150 دۆلار بهرزدهبێتهوه. کەواتە ئەم گەرووە کە تەنها ٣٣ کیلۆمەترە هێزی هەژاندنی تەواوی جیهانی هەیە.
كوشتنى عهلى خامنهیى به سهركهوتنێكى گهوره بۆ ئیسرائیل و ویلایهته یهكگرتووهكان دادهنرێت، بهڵام بهماناى كۆتاییهاتنى خێراى جهنگ نایهت، بهپێى میدیا ئهمریكى و ئیسرائیلییهكان نیشاندانى ئهو توانا سهربازییه بۆ گهیاندنى پهیامێكى راستهوخۆیه بۆ روسیا و چین، بهبێ ئهوهى پهیامهكه رووبهڕوو بێت. ماوهى سێ رۆژه شهڕى ئیسرائیل و ئهمریكا بهرامبهر ئێران دهستیپێكردووه و نازانرێت كۆتاییهكهى كهى دهبێت. بهپێى شیكارییهكى رۆژنامهى هائارێتسی ئیسرائیلى، بۆردومانهكانى یهكهم رۆژى شهڕهكه كه بووه هۆى كوشتنى عهلى خامنهیى، رابهرى ئێران و ژمارهیهك له گهوره بهرپرسانى رژێمهكهى، به یهكێك له پرۆسه سهربازییه سهركهوتووهكان دادهنرێت، بهڵام ماناى بهزوویى كۆتایی هاتنى جهنگهكه ناگهیهنێت. ئێران، كه پێشتر ئامادهكارى بۆ ئهم سیناریۆیه كردووه، پلانى گواستنهوهى دهسهڵاتى كردووهته بوارى جێبهجێكردنهوه و، وا دهردهكهوێت دهیهوێت درێژه به شهڕ بدات لهبرى قبوڵكردنى خۆڕادهستكردن. سهرهڕاى زیانهكان، ئێران درێژه به هێرشه مووشهكییهكانى دهدات له بهئامانجگرتنى ناوچهكانى نیشتهجێبوون له ئیسرائیل، بهمهبهستى خستنهوهى زۆرترین زیان و پهكخستنى ژیانى رۆژانه. له بهرامبهریشدا ئیسرائیل دووپاتیدهكاتهوه كه كۆنتڕۆڵى تهواوى بهسهر ئاسمانى ئێرانهوه ههیه و چهندین بۆردومانى وردى ئهنجامداوه، هاوشانى ئهو ههماههنگییهكى لهگهڵ ویلایهته یهكگرتووهكاندا ههیهتى و ئهو باشبوونهى له رووبهڕووبوونهوهى مووشهكه ئێرانییهكاندا هێناویهتیهدى. بهپێى رۆژنامهكه بڕیارى دۆناڵد ترهمپ، سهرۆكى ئهمریكا به رهزامهندى نیشاندان لهسهر ئهنجامدانى هێرشهكان پاش شكستى رێڕهوى دیپلۆماسى بووه، رهنگیشه هۆكارى كهسى پاڵنهر بووبێت. پرسیاره بنهڕهتییهكه لێرهدا ئهوهیه، ئایا درێژه به فشاره سهربازییهكان دهدات بۆ رووخانى رژێم، یان به سنوورداركردنى تواناى ئهتۆمى رازى دهبێت بهبێ گۆڕانكارییهكى بنهڕهتى له دهسهڵاتدا؟ له دوورمهودادا، رۆژنامهكه هۆشداریدهدات لهوهى شوێنگرهوه پێشبینیكراوهكانى خامنهیى، پهرگیرهكانى سوپاى پاسداران دهبن، كه زۆر دهستهواژه ئایینییهكان بهكارناهێنن ئهوهنده تهركیزیان لهسهر ململانێكانه لهگهڵ ئیسرائیل و رۆژئاوا و وڵاتانى عهرهبیى سوننى. سهرهڕاى ئهوهى لهئێستادا كه عهلى لاریجانى بهشێوهیهكى كاتى رووكارى سهرۆكایهتى وڵاتهكهى وهرگرتووه، مهترسیی زیاتربوونى توندوتیژییهكان زیاتر لهئارادان، لهنێویشیاندا ههوڵدان بۆ بهدهستهێنانى چهكى ئهتۆمى پاش نهمانى ئهو كۆت و بهندانهى خامنهیى سهپاندبوونى. پێشیوایه لهگهڵ ئهوهى كوشتنى خامنهیى ههواڵێكى خۆشه بۆ ركابهرهكانى، بهڵام نابێتههۆى زامنكردنى رۆژههڵاتێكى ناوهڕاستى زیاتر سهقامگیر، بهڵكو یهكلاكردنهوهكه دهكهوێته سهر بڕیارى كۆتایى واشنتن، لهنێوان جهنگێكى درێژ بۆ گۆڕینى هاوسهنگییهكه یان یهكلاكردنهوهیهكى كهموكورت كه "باند"ى دهسهڵاتدار له تاران دههێڵێتهوه. ئامانجى ترهمپ لاى خۆیهوه رۆژنامهى وۆل ستریت جۆرناڵى ئهمریكى پێیوایه "ئامانجى پشتهوهى ترهمپ" خۆى دهبینێتهوه له درێژهدان به وهڵامهكان لهڕێى لێدانى یهكلاكهرهوه و دیاریكراو بهرامبهر هاوبهشانى روسیا و چین. له پێشیشیانهوه ئێران. رۆژنامهكه پێیوایه لێدانه هاوبهشهكهى ئهمدواییهى ئهمریكا-ئیسرائیل بووهته خاڵێكى گۆڕانكاریی ههرێمایهتى پاش ساڵانێك له شكستهێنانى ههوڵى سنوورداركردنى بهرنامهى ئهتۆمیی ئێران. رۆژنامهكه دهڵێت، ئیدارهى دۆناڵد ترهمپ پشتى به تێكهڵهیهك له فشارى سهربازیی توند و مانۆڕى جیۆسیاسى بهستووه: رووبهڕووبونهوهى ئێران، فشار لهسهر ئهوروپا بۆ بهرزكردنهوهى خهرجییه بهرگرییهكان، ئیدارهدانى ركابهرى لهگهڵ چین بهشێوهیهكى ههستیار، پاڵپشتیی ئۆكرانیا به پشتیوانیی دارایى. بهپێى ئهمهش بێت، رێگاچارهكهى ئهمریكا دهسهڵات و قهڵهمڕهویی مۆسكۆ و پهككین لاواز دهكات لهڕێى بهئامانجگرتنى هاوبهشه ئاشكراكانیان (ئێران، فهنزوێلا و كوبا). دووپاتیشیدهكاتهوه، بهكارهێنانى ئهو توانا سهربازییه ناوازهیهى ئهمریكا له بۆردومانى ئامانجه ستراتیجییه دوورمهوداكان، جهنگى ئهلیكترۆنى و تا لێدان له ناوهندهكانى سهرۆكایهتى، پهیامێكى بهرپهرچدانهوهى راستهوخۆ دهگهیهنێته روسیا و چین بهبێ چوونه ناو رووبهڕووبوونهوهى راستهخۆوه. [02/03/2026 07:06 م] Shirwan Sharif: رۆژنامهكه پێشیوایه لێدان لهژێرخانى مووشهكى و سهركردایهتیی ئێرانى، به پاڵپشتیی ئیسرائیل، تواناى "میحوهرى مقاوهمه" و رژێمى پهكخستووه، ئهمهش دهرگاى بۆ ناڕهزایى ناوخۆیى كردووهتهوه.
دوا بەدوای کوژرانی عەلی خامنەیی ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، بەرپرسانی باڵای ئەمریکا، بە گومانن، لەوەی کە ئۆپراسیۆنە سەربازییەكانی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی کۆماری ئیسلامی لە ماوەیەکی نزیکدا ببێتە هۆی گۆڕینی ڕژێمەكە. هەر لەسەرەتای گرژییەكان، لەگەڵ ئێران و دوای هێرشەكانی رۆژی 28ی شوبات، بەرپرسانی ئەمریکا لە نێویاندا دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئاماژەیان بەوەداوە، ڕوخاندنی ڕژێمی سەرکوتكەری تاران، یەکێکە لە ئامانجە سەرەكییەكانی ئەمریکا، لەگەل پەکخستنی مووشەکی بالیستی و بەرنامە ئەتۆمییەكەی. لەنوێترین پێشهاتیشدا ترەمپ، یەکشەممە 1ی ئاداری 2026 ڕایگەیاند، داوا لە هەموو ئەو نیشتمانپەروەرە ئێرانییەكان دەکەم، کە تامەزرۆی ئازادین، ئەم دەرفتە بقۆزنەوە و وڵاتەکەیان وەربگرنەوە. وەك ئاماژەیەك بۆ ئەوەی خەڵكی خۆپیشاندان بكەن و دژی ئەو دەسەڵاتەی ئێستا راپەڕن. بەڵام بەرپرسانی ئەمریکی، نزیك لە دەزگای هەواڵگری (سی ئای ئەی) بە ئاژانسی رۆیتەزیان وتووە، گومانی جددیان هەیە لەوەی ئۆپۆزسیۆنی ئێران، توانای ڕووخاندنی ئەم ڕژێمە ئاینیەی هەبێت، كە لە ساڵی ١٩٧٩ەوە دەسەڵاتی بەدەستەوەیە، بەرپرسانی ئەمریكا نەیان شاردەوە، كە بەدووری نازانن، دوای سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی مانگی یەكی ئەمساڵ و بەردەوامی هێرشە سەربازییەكان بۆ سەر ئەو وڵاتە، ئەم دەسەڵاتە بڕوخێت، بەڵام زۆر بەدووری دەزانن كە وادەی روخانەكەی بەم نزیكانە رووبدات. ئاژانسی رۆیتەرز ئاشكرایكردووە، هەڵسەنگاندنەکانی سی ئای ئەی کە لە چەند هەفتەی پێش هێرشكردنە سەر ئێران، پێشکەشی کۆشکی سپی کرابوون، ئەوە بووە، لە ئەگەری مردنی خامنەیی، كەسایەتیەكی توندڕەوی سوپای پاسداران یان پیاوێكی ئایینی توندڕەو جێگای دەگرێتەوە. رۆیتەرز رونیكردوەتەوە، بەرپرسانی ئەمریكا بەدووری دەزانن لێپرسراوانی سوپای پاسداران بە ئاسانی خۆیان بەدەستەوە بدەن، لەبەر چەند هۆكارێك لەوانە لە ماوەی رابردوودا، سوودمەندی یەكەم لە سەروەت وسامانی ئەو وڵاتە ئەوان بوون. هەروەها لە هەڵسەنگاندەكانی سی ئای ئەیدا، تەنها یەك راپۆرت، ئاماژەی بەوە داوە لە ئەگەری دروست بوونی دووبەرەكی، دەتوانرێت دەسەڵاتەك برۆخێت، لێپرسراوانی ئەمریكا جەختیان لەوە كردووەتەوە، كە مەرجی سەرەكی بۆ سەركەوتنی هەر شۆڕشێك، دروست بوونی دووبەرەكییە، بەڵام تا ئێستا ئەوە روینەداوە لە ئێران. پێشتریش، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا جەختی لەوە كردەوەتەوە، ئامانجی سەرەکیی لە دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی دژی تاران، دابینکردنی "ئازادی"یە بۆ خەڵکی ئەو وڵاتە و گۆڕینی دەسەڵاتە، داواشی لە خەڵكی ئێران كرد، دوای وەستانی بۆردوومانەکان "دەست بەسەر حکومەتەکەیاندا بگرن، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە، لەنوێترین لێدوانیدا ترمپ دەڵێت ، دەیەوێت كەناڵی پەیوەندی لەگەڵ ئێران بكاتەوە، ئەمەش ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی واشنتن پێشبینی دەست لەکارکێشانەوەی حکومەت ناکات، یان نایەوێت ئەم حكوتەی ئێستا برۆخێت یان لانی كەم دەیەوێت بۆ ماوەیەكی كەم بمێنێتەوە. لەبەرامبەردا عەلی لاریجانی، سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران رایگەیاند، هیچ دانوستاندنێک لەگەڵ ئەمریکا ناکەن، ئەمریكاو ئیسرائیلیشی بەوە تۆمەتباركرد هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی وڵاتەكەی دەدەن، لێپرسراوانی ئەمریكا ئەوەشیان خستۆتەڕوو لە مانگی كانوونی دووەمەوە تاوتوێی ئەگەرەكانی دوای كوشتنی خامنەیی كراوە، ئایا دەبێتە هۆی گۆڕانێكی گەورە و بتوانرێت لە رێگەی دانوستانەوە مامەڵە لەگەڵ ئێران بكرێت لەسەر پرۆگرامە ئەتۆمییەكەی. بەرپرسانی ئەمریکی بە رۆیتەرزیان وتووە، لەكاتی ناڕەزایەتیەكانی كانوونی دووەمی ئەمساڵ ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ، چەند جارێك لەگەڵ رەزا پەهلەوی، كوڕی شا دەركەوت، ئەمەش پرسیاری بەدوای خۆیدا هێنا، ئایا دوای رۆخانی رژێمی ئێستای دەبێتە جێگرەوەی ئەم دەسەڵاتە، بەڵام ئەو بەرپرسانە رەشبینی خۆیان نیشانداوە و جەختیات لەوە كردەوەتەوە، هیچ كەسایەتییەكی ئۆپۆزسیۆن نییە كە لەلایین واشنتنەوە پاڵپشتیكراو بێت و ئەو توانایەی هەبێت بە كردەیی كۆنتڕۆڵی ئێران بكات. جۆناسان بانیكۆڤ، كە پێشتر لێپرسراوی باڵا بووە لە دەزگای هەواڵگری سی ئای ئەی، دەڵێت، لە كۆتاییدا ئەگەر هێرشەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل وەستان، گەلی ئێران رژانە سەر شەقامەكان، بۆ كۆتاییهێنان بەم رژێمەی ئێستا، ئەو كات سەركەوتنیان بەندە بە هەڵوێستی سەربازە ئاساییەكانەوە، ئایا پشتی خەڵك دەگرن یان دژیان دەوەستنەوە، بەڵام ئەگەرێكی زۆرە پاشماوەكانی رژێم كە چەكیان بەدەستەوەیە، چەكەكانیان دژی خەڵك بەكار بهێنن بۆ پارێزگاریكردن لەم رژێمەی ئێستا.
ئاژانسى رۆیتەرز لە زارى چەند بەرپرسێکى ئیسرائیلى ئاشکرای کردووە، کاتێک هێرش بۆ سەر ئێران دەستی پێکردووە، عەلى خامنەیى، رێبەرى باڵاى ئێران لە کۆبوونەوەدا بووە، لەگەڵ کەسە نزیکەکانى و ئەو کاتە بەدەرفەت زانراوە، تاوەکو هێڕشەکە ئەنجام بدرێت. ئاژانسى رۆیتەرز، رونیکردۆتەوە، دەسەڵاتدارانى ئیسرائیل، ئاگادارى کۆبوونەوەى عەلى خامنەیى رێبەرى باڵاى ئێران بوون، لەگەڵ کەسە نزیک و گەورە یاریدە دەرەکانى، لە شوێنی مانەوەی لە تاران لە گەڕەکی پاستۆر، بۆیە ئەو دەرفەتەیان قۆستوەتەوەو بەخێرایى هێرشکەیان ئەنجامداوە. ئاماژەى بەوەشکردووە، خامنەیى لەکاتى هێرشەکەدا، لەگەڵ ژمارەیەک لە گەورە یاریدەدەرانى گوژراوە، لەوانە عەلى شەمخانى، ئەمیندارى پێشووى ئەنجومەنى باڵاى ئاسایشى نەتەوەیى ئێران و محهمهد پاکپوور، فهرماندهی گشتیی سوپای پاسدارانی ئێران. رۆیتەرز ئەوەشى خستۆتەڕوو، رۆژى شەممە 28ى شوباتى 2026، کەمێک پێش هێرشەکە، عەلى خامنەیى رێبەرى باڵاى ئێران، لەگەڵ هەریەک لە عەلى لاریجانى، ئەمیندارى ئەنجومەنى باڵاى ئاسایشى نەتەوەیى ئێران و عەلى شەمخانى بۆ ماوەیەکى زۆر کورت کۆبووەتەوە. بەرەبەیانى رۆژى یەکشەممە 1ـی ئاداری 2026، ئاژانسی هەواڵی فارسی ئێرانی، بە فەرمی کوژرانی عەلى خامنەیى، رێبەرى باڵاى ئێران و سێ ئەندامی نزیکی خێزانەکەى لە ئەنجامی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر تاران پشتڕاست کردەوە، بەگوێرەی ئاژانسەکە، کچێکی خامنەیی و نەوەیەکی و زاوایەکی لەو بۆردوومانانەدا گیانیان لەدەستداوە. پێشتریش، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکى ئەمریکا، بە فەرمى کوژرانى عەلى خامنەیى رابەرى باڵاى ئێرانى لە هێرەشەکاندا پشت راستکردەوەو لە نوسینێکدا لە هەژمارى تایبەتى خۆی لە تۆڕى "تروس سۆشیال " دەڵێت: "خامنەیى دیارترین کەسایەتییە شەڕانگێزەکان لە مێژوودا، مرد. "
بەیانى ئەمڕۆ شەممە هێزەکانى ئەمریکا و ئیسرائیل لەڕێگەى چەند هێرشێکى ئاسمانیەوە چەند ئامانجێکى جیاوازیان لەشارەکانى ئێران کردە ئامانج و دۆناڵد ترەمپ سەرۆکى ئەمریکا و وەزیری بەرگریی ئیسرائیل دەڵێن هێرشیان بۆ ئێران دەستپێکردووە. سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت: "کەمێک پێش ئێستا هێرشمان کردە سەر ئێران، هێرشەکان بۆ بەرگریکردنە لە هاووڵاتییانی ئەمریکی دژی گرووپێکی مەترسیدار و دڵڕەق." لەبارەی گرووپە چەکدارەکانەوە لە ناوچەکە، ترەمپ گوتی: ئەوانە تیرۆریستی راستەقینەن. بە گوێرەی میدیای ئەمریکا، هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران دەستیانپێکردووە و واشنتن لەگەڵ ئیسرائیل بەشداری لە لێدانی ئامانجەکان لە نێو ئێران دەکات. رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" لە زاری بەرپرسێکی ئەمریکییەوە بڵاویکردەوە، هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران ئێستا لە ئارادان و دەستیانپێکردووە. هاوکات، ئاژانسی "ئەسۆشیەیتد پرێس"پشتڕاستی کردەوە کە ئەمریکا بە شێوەیەکی کردەیی بەشداری لەو هێرشانەدا دەکات کە لەلایەن ئیسرائیلەوە دەکرێنە سەر کۆماری ئیسلامیی ئێران. میدیای ئێران بڵاویکردەوە:" دەنگی چەند تەقینەوەیەکی گەورە لە تاران بیستراوە". میدیای نزیک لە سوپای پاسداران بڵاویکردەوە، چەند مووشەکێک لە شەقامی زانکۆ و دەوروبەری شەقامی جمهوری کەوتوونەتە خوارەوە. هاوکات ئاژانسی هەواڵی تەسنیم بڵاویکردەوە، دوو مووشەک لە ناوچەی سەید خەندانی تاران کەوتوونەتە خوارەوە بەرپرسێکی باڵای سەربازیی ئیسرائیل دەڵێ، ئەو هێرشانەی ئێستا لە ئارادان بە هاوئاهەنگی واشنتن و تەلئەڤیڤ دەکرێن. فەرماندەیی ناوخۆی ئیسرائیلیش رێنماییە ئەمنییەکانی بۆ هاووڵاتییان نوێکردەوە. سوپای ئیسرائیل دەڵێ، زەنگی ئاگادارکردنەوە لە سەرانسەری وڵات لێدراوە و هۆشداری دەداتە هاووڵاتییانی لە ئەگەری هێرشی مووشەکی لەلایەن ئێرانەوە؛ داواش دەکات خەڵک بچنە پەناگەکان.
گۆڕانكارییەكانی چەند رۆژی رابردوو لە پارێزگای موسەنا، ناكۆكی و ئاڵۆزی سیاسی توندی بەدوای خۆیدا هێنا، ئەمەش دوای ئەوەی ئەنجومەنی پارێزگاكە، دەست لەكاركێشانەوەی "موهەنەد عەتابی" پارێزگاری پەسەندكرد و "ئەحمەد مەنفی جەودە"ی هەڵبژارد بۆ پۆستی پارێزگاری نوێ، بەڵام ئێستا پارێزگاكە كەوتۆتە دۆخێكی چەق بەستووی یاسایی ئیدارییەوە، چونكە پارێزگاری پێشوو، ڕەتیكردەوە كە هیچ دەست لەكاركێشانەوەیەكی پێشكەش كردبێت، ئێستا ئەو شارە دوو پارێزگار و یەك كورسی هەیە، كورسیەكەش بەكاتی دراوە بە جێگرێكی پارێزگار، تاوەكو كاری هاوڵاتیان بەڕێ بكات و هەموان چاوەڕێی دەركردنی مەرسومێكی كۆمارین بۆ یەكلاكردنەوەی ئەو كورسییە. ئەحمەد زیادی، سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای موسەنا دەڵێت، هۆكاری راستەقینەی پشت دەست لەكاركێشانەوەی پارێزگاری پێشوو، بوونی چەندین سەرپێچی یاسایی و ئیداری بوو، جگە لە بە فیڕۆدانی دارایی گشتی و بەكارهێنانی پۆستەكەی بۆ مەرامی تایبەتی خۆی، دەست لەكاركێشانەوەكەشی بەویست و ئارەزووی خۆی بووە و هیچ فشارێكی سیاسی و ئیداری لەسەر نەبووە. رۆژی سێ شەممە 24ی شوباتی 2026 ئەنجومەنی پارێزگای موسەنا دەست لەكاركێشانەوەی "موهەنەد عەتابی" پارێزگاری پەسەندكردو لەكۆی 12 ئەندام 10 ئەندامیان بە بەڵی دەنگیان دا بۆ "ئەحمەد مەنفی جەودە" بۆ پۆستی پارێزگاری نوێ، دواتر ئەنجومەنەكە داوای دانیشتنێكی كرد بۆ لێپرسینەوە لە "موهەنەد عەتابی" پارێزگاری پێشوو، بەڵام هەر ئەنجومەنەكە خۆی رایگەیاند، عەتابی پێش دانیشتنی لێپرسینەوەكە دەست لەكاركێشانەوەی پێشكەش كردووە. لەبەرامبەردا پارێزگاری دەست لەكاركێشراوەی موسەنا رەتیكردەوە، ئەو دەستی لەكار كێشابێتەوە و خۆی هەر بەپارێزگار دادەنێت و دەڵێت، ئەوەی لەنێو ئەنجومەنەكە رویدا، شتێكی كتوپر چاوەڕوان نەكراو بوو، دەبوو دانیشتی لێپرسینەوە بێت، وەك ئەوەی من ئاگادار كرابووم، دواتر لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بیستم كە من دەستم لەكاركێشاوەتەوە، بەڵام نازانم كێ ئەو دەست لەكاركێشانەوەی منی پێشكەش كردووە، یان ئەو دەست لەكاركێشانەوەی من ئێستا لە كوێیە، وتيشى، فەرمانێکی سالاری لە دادگای هێناوە بۆ راگرتنی رێکارەکانی ئەنجومەنی پارێزگا و گەڕانەوەی بۆ پۆستەکەی تاوەکو ئەو کەیسە بە تەواوی یەکلایی دەبێتەوە. هاوكات ئەنجومەنی پارێزگای موسەنا، نووسراوێكی فەرمیان دەركردووە، بۆ جێگری یەكەمی پارێزگار، بەكاتی كاروبارەكانی پارێزگا كە بەڕێ بكات، تا ئەو كاتەی مەرسوومی كۆماری بۆ پارێزگاری نۆی دەردەچێت. هەر لەو چوارچێوەیەدا، نوری مالیكی، سەرۆكی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا رایگەیاند، پۆستی پارێزگاری موسەنا بەپێی رێككەوتنی چوارچێوەی هەماهەنگی بەركەوتەی دەوڵەتی یاسایەو رێگەنادەیەن بدرێتە لایەنێكی تر، ئەگەریش ئارەزوویەك بۆ گۆڕینی هەبێت، ئەوا جێگرەوەكەی هەر دەبێت لە دەوڵەتی یاسا بێت. هاوپەیمانییەتەكەی نوری مالیكی بەهەموو شێوەیەك ئەو گۆرانکاریانە رەتدەكاتەوەو پێی وایە، ئەوە كودەتایەكی سیاسیە بەسەر هەموو ئەو رێككەوتنانەی پێشتر كراون بۆ پێكهێنانی حكومەتە خۆجێیەكان، هەر چیش كراوە، لەرووی یاساییەوە لای ئەوان بە هەڵوەشاوە دادەنرێت، لەپێش هەموویانەوە هەڵبژاردنی "ئەحمەد مەنفی جەودە" بۆ پۆستی پارێزگاری نوێ. هاوكات بزووتنەوەی سادقون، باڵی سیاسیی بزوتنەوەی عەسائیب ئەهلی حەقە، رایگەیاند، بەهۆی پابەندنەبوون بە پەیڕەو، پرەنسیپ و بڕیارەکانی بزووتنەوەکەوە بڕیاردراوە، ئەحمەد موحسین درێول، سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای موسەننای لە ریزەکانی دوورخستووەتەوە و چیدی نوێنەرایەتیی ئەوان ناکات.
بەهۆى دواکەوتنى پێکهێنانى حکومەتەوە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق تاوتوێى پەسەندکردنى پرۆژە یاسایەکى نوێ دەکات لەژێر ناوى "پاڵپشتى خێراى ئاسایشى خۆراک و پەرەپێدان"، هاوشێوەى "یاساى ئاسایشى خۆراک" کە ساڵى 2022 پەسەندکرا. پەرلەمانتاران پێیان وایە، پرۆژە یاساكە وەک رێگەچارەیەکی کاتییە بۆ گەرەنتیکردنى مووچە و بەشەخۆراکى مانگانە و خەرجییەکانى کارەبا و دابینکردنی پێداویستیی سەرەکیی هاوڵاتییانی عێراق و، دەخوازن ببێتە ئامڕازێکی یاسایی بۆ چارەسەرکردنی کەمیی دارایی لە ناکاوی وڵات. لەبەرامبەردا بەشێکى تر لە پەرلەمانتاران پێیان وایە، خەرجکردنى یەک لەسەر 12 بەسە و پێویست بە دەرکردنى یاسای نوێ ناکات. مورتەزا عەبود ئیبراهیمى، ئەندامى ئەنجومەنى نوینەرانى عێراق دەڵێت، یاسای ئاسایشی خۆراک، ناکرێت ببێتە شوێنگرەوەی بودجەی گشتیی وڵات، بەڵام دەکرێت وەک رێگەچارەیەکی کاتی بۆ ئەم قۆناغە لێی بڕوانرێت بۆ دابینکردنی ماددە سەرەکییەکانى خۆراک و پاڵپشتی فۆڕمی خۆراک و گەرەنتی بەردەوامی پێدانی مووچە بۆ فەرمانبەران و خانەنشینان و کەمئەندامان، هەروەها ئەوانەی چاودێریی کۆمەڵایەتی دەیانگرێتەوە، لەگەڵ دابینکردن خەرجی گرنگی بەشێک لە دامەزراوەکان. ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم یاسایە تەنیا گرنگی دەخاتەسەر پێداویستییەکان لەگەڵ کەمکردنەوەی خەرجی ناپێویست و ئیدارەدانی سەرچاوە داراییەکان. ئەو پەرلەمانتارە هۆشدارى دەدات، لەهەر دوا خستنێک بۆ چارەسەرکردنى ئەم قەیرانە، بە پێچەوانەوە دەبێتە هۆى کەڵەکەبوونى زیاترى گرفتە دارایی و ئابووری و خزمەتگوزارییەکانى وڵات. هاوکات، زولێخا ئەلیاس، ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق دهڵێت، دەسەڵاتەکانی حکومەتی ئێستا تەنیا لە بەڕێوەبردنی کاروباری رۆژانەدا کورت بووەتەوە و ناتوانێت پڕۆژەی گەورە جێبەجێ بکات یان دامەزراندنی نوێ ئەنجام بدات. ههروهك پێشبینی دەرکردنی یاسایەکی دارایی فریاگوزاری کرد، بۆ دابینکردنی مووچە و قەرزەکان، یان پەنابردن بۆ قەرزی ناوخۆیی. پرۆژه یاساكه بۆ پڕكردنهوهى پێداویستییهكان و بهڕێوهبردنى كار و پرۆژهكانه تا ئهوكاتهى دهتوانرێت یاساى بودجه پهسهند دهكرێت. عودەی زاملی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران روونیکردووەتەوە، دەکرێت ئەو بڕە پارەیەی لە یاسای ئاسایشی خۆراک ماوهتهوه، وەبەرهێنانی پێوەبکرێت و بەسەر پارێزگاکاندا دابەش بکرێت، بۆ بەردەوامی کاری پڕۆژەکان و دابینکردنی بەشەخۆراکی مانگانە و پاڵپشتیکردنی ئاوەدانکردنەوە و رەخساندنی هەلی کار، تاوەکو ئەو کاتەی بودجەی 2026 پەیڕەودەکرێت. لای خۆشیەوە، زەهرا لوقمان ساعدی، پەرلەمانتار ئاماژەی بەوە کرد، ئەم یاسایە رێکارێکی تایبەتە و خەرجییەکانی تەنیا بۆ مووچە، فۆرمی خۆراک و پڕۆژە بەردەوامەکان سنوردار دەبێت. بە گوێرەی ڕۆژنامەی وەقایعی عێراقی، یاسای پاڵپشتی لە ناکاوی ئاسایشی خۆراک و گەشەپێدان ژمارە 2ـی ساڵی 2022 بڕەکەی 25 تریلیۆن دینارە و پەرلەمانتاران پشتیان بەستووە بەو بڕە پارەیەی کە لەم یاسایە ماوەتەوە و دەکرێت ئێستا بەکاربهێنرێت بۆ دابەشکردنی بەشەخۆراکی مانگانە و مووچەی کەمئەندامان و خانەنشینان و ئەو کەسانەی چاودێریی کۆمەڵایەتی دەیانگرێتەوە. شارەزایانی ئابووری پێیان وایە کە ئەم رێکارانە تەنیا وەک هەنگاوی کاتی دەمێننەوە بۆ زامنکردنی بەردەوامیی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان، بەڵام جێگەی نەبوونی بودجەی گشتی ناگرنەوە و وەڵامدەری پێداویستییى وەبەرهێنانە درێژخایەنەکان نین.
لەگەڵ پەرەسەندنى مەترسییەکانى دیاردەى چوونە نێو سوپای وڵاتانی دیکە لەلایەن هاوڵاتیانى عێراقەوە، دەزگا ئەمنییەکان، رێکارە یاسایی و ئەمنییەکانیان بۆ رێگریکردن لەو دیاردەیە تووندتر کردوەتەوە و لێکۆڵینەوەکانیان چڕکردوەتەوە، لەسەر ئەو کۆمپانیا و نووسینگانەى لەژێر ناوى گەشتیاریی و گواستنەوەدا، کار ئاسانى بۆ گەنجان دەکەن تاوەکو بچنە نێو سوپای وڵاتانی دیکە. رۆژی چوارشەممە 18-02-2026، نووسینگەی قاسم ئەعرەجی، راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی عێراق، بڵاویکردەوە، کۆبوونەوەیەکى تایبەت بە پرسى بەرەنگاربوونەوەی بەسەربازکردنی هاوڵاتیانی عێراقی لە نێو سوپای روسیا و وڵاتانى دیکە ئەنجامدراوەو بڕیاردراوە بە چالاککردنی ئەو ماددە یاساییانەی لە یاسای سزادانی عێراقیدا هاتوون کە سزای بەندکردن بەسەر هەر هاوڵاتییەکدا دەسەپێنێت کە بەبێ رەزامەندی فەرمی، بچێتە نێو ریزی هێزە چەکدارەکانی دەوڵەتێکی دیکە. هەروەها بڕیاردرا، بە لێپرسینەوە و سزادانی ئەو کۆمپانیا گەشتیاریی و لایەنانەی ئاسانکاری بۆ گەنجان دەکەن، یان تۆڕی نایاساییان بۆ سەربازکردن و دابینکردنی دارایی دروستکردووە. ئەم هەنگاوەى حکومەتى عیراق دواى ئەوەهات، ژمارەیەک راپۆرت ئەوەیان ئاشکرا کردبوو، سەدان گەنجى عیراق، چوونەتە نێو ریزەکانى سوپاى روسیاو ئێستا لە شەڕی ڕوسیا و ئۆکرانیادا بەشدارن، چوونى ئەم گەنجانەش لە رێگەى کۆمپانیا گەشتیارییەکان و چەند تۆڕێکى نێوەند گیریەوە بووە، ئەوەش بەسوود وەرگرتن لە دۆخى خراپى ئابوورى ئەو کەسانە کاتێک بەشوێن هەلیکاردا گەڕاون. راپۆرتەکان ئەوەشیان خستۆتەڕوو، پرۆسەى بە سەربازکردنەکە سەرەتا لەژێر ناوى کار و پاسەوانیدا بووە، دواتر ئەو گەنجانە خۆیان لەنێو سوپا و جەنگدا دۆزیوەتەوە. لێپرسراوێکى باڵاى ئەمنیى عیراق بە رۆژنامەى عەرەبى جەدیدى وتووە، ناوى زۆرێک لە کۆمپانیا و قاچاخچى ئاشکرابوون، کە گەنجانیان فریوداوە بۆ بەشداریکردنیان لە جەنگ لەدەرەوەى عیراق، هەروەها پێیان وتوون، دەبنە خاوەنى رەگەزنامەى روسیاو مووچەکەشتان دەگاتە 10 هەزار دۆلار، لەگەڵ دابینکردنى چاودێری تەندروستى و یارمەتیدانتان بۆ پێکهێنانى خێزان لەو وڵاتە، هەموو ئەو زانیاریانەش، لەکاتى دانپێدانانى ئەو کەسانەدا ئاشکرابووە، کە لەماوەى رابردوودا دەستگیرکرابوون. ئەو لێپرسراوە ئەمنییەى عیراق کە نەیویستووە ناوەکەى ئاشکرابێت، رونیکردۆتەوە، هەموو ئەو پرۆسانە لە ڕێگەى پێگەى تیلیگرامەوە بووە، بۆیە ئێستا عێراق رێوشوێنى تەکنیکى لەوبارەوە لەگەڵ کۆمپانیاى تیلیگرام دەست پێکردووە. پێشتریش قاسم ئەعرەجی، راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی عێراق، وتبووى سەدان هاوڵاتى عێراقی لە شەڕی نێوان ڕوسیا و ئۆکرانیادا بەشدارن، هەروەها سەرچاوە ئەمنییەکانیش باسیان لەوە کردووە، بەغدا بە فەرمی داوای لە مۆسکۆ و کیێڤ کردووە ئەو عێراقییانەیان رادەستبکاتەوە کە لە شەڕدا بەشدارن. هاوکات فایەق زێدان، سەرۆکی ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی عێراق، هۆشداری داوە لەوەی کە یاسای عێراقی رێگە بە هیچ کەسێک نادات ببێتە سەربازی وڵاتێکی دیکە، باسى لەوەشکردووە، لایەنی ئەمنی و دادوەریی عێراق ئێستا پێکەوە کاردەکەن بۆ ئەوەی رێگری لەو تۆڕانە بگرن، کە گەنجانی عێراقی بە ناوی کار یان گەشتوگوزار، دەبەنە روسیا و دواتر لە بەرەکانی جەنگدا تێوەیان دەگلێنن.
خستنەڕووی نەخشەیەکی نوێی ناوچە دەریاییەکان لەلایەن عێراقەوە، مشتومڕێکی زۆری بهدواى خۆیدا هێناوه و بهشێك له وڵاتانى كهنداو، بەغداد تۆمەتبار دەکەن بهوهى لە رێگەی ئهو نهخشهیهوه "دەستوەردان" لە سەروەریی خاک و ئاوەکاندا دەکات. وڵاتانى ناڕازى ههریهك له حکومەتهكانی کوەیت، سعودیە و ئیماراتن، چاودێرانیش دەڵێن، ئەوە تەنها داواکارییەکی فەرمی عێراقە کە رادەستی نەتەوە یەکگرتووەکانی کردووە، نەک دانپێدانانێکی نێودەوڵەتی، بەو پێیەی دیاریکردنی سنوورەکان، پەیوەستە بە بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشەوە. وەزارەتی دەرەوەی کوەیت دهستپێشخهرى كرد و رۆژى شهممه 21ى شوبات لە ڕێگەی کاربەڕێکەری باڵیۆزخانەی عێراق لە کوەیت، یاداشتێکی ناڕەزایەتیی بۆ حکومەتی عێراق ناردووە و دەڵێت، ئەو نەخشانە "دەستوەردانە لە سەروەریی دەوڵەتی کوێت بەسەر ناوچە دەریاییەکاندا". ناوچهكان پێشتر هیچ کێشە و ململانێیهكیان لەسەر نەبووە، بەڵام لە نەخشە نوێیەکەدا گۆڕانکارییان تێدا کراوە. کوەیت داوا لە عێراق دەکات رەچاوی "پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان هەردوو وڵات" بکات و جەختدەکاتەوە، دەبێت بەغداد بەشێوەیەکی جدی و بەرپرسانە مامەڵە بکات، لهكاتێكدا تۆمهتبارى دهكات بهوهى چەند ناوچەیەکی خستووەتە سەر سنوورە ئاوییەکەی خۆیەوە کە هەرگیز هی ئەو نەبووە و تەنانەت کێشەشیان لەسەری نەبووە، وەکو ناوچەکانی (فەشت قەید و فەشت عەیج) کە دوو پانتایی نزیکن لە رێڕەوی خورعەبدوڵڵاوە. دوابەدوای کوەیت-یش هەریەک لە سعودیە و ئیمارات هۆشدارییاندا لهوهى، ئەو نەخشەیهی عێراق ئاراستەی نەتەوە یەکگرتووەکانی کردووە، پێشێلکارییەکی روونی سەروەریی دەوڵەتی کوەیتە بەسەر ناوچە دەریاییەکان و دەستدرێژییە بۆ سەر بەشێکی زۆری ناوچەی ژێرئاوکەوتووی تەنیشت ناوچەی دابەشکراوی نێوان سعوودیە و کوەیت. سنووری دەریایی نێوان عیراق و کوەیت بە بڕیاری ژماره 833ی ساڵی 1993 ئەنجومەنی ئاسایش دیاریکراوە، ئەو نەخشەیە بەبێ رەزامەندی وڵاتانی پەیوەندیدار، ناتوانرێت جارێکی تر گۆڕانکاری نوێی تێدا بکرێت، وهك ئهوهى زیاد هاشمى توێژهر دهیڵێت و ئاماژهشدهدات، خستنەڕووی نەخشەكه تەنها داواکارییەکی بەغدایە بۆ دووبارە رێکخستنەوە و دیاریکردنی سنوورە دەریاییەکانی لەگەڵ کوەیت، بەو پێیەی ئەو ناوچانە ئابوورین و گرنگیی زۆریان بۆ عێراق هەیە. هاشمی دووپاتیشیدهكاتهوه، هەر جۆرە گۆڕانکارییەک پێویستی بە بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش هەیە، دووبارە دیاریکردنەوەی نەخشەی دەریایی ناوچە ئابوورییەکان، برسێکی مێژوویی و ئاڵۆزە، لەوانەیە دەرئەنجامەکانی بەو شێوەیە نەبێت عێراق دەیەوێت. لای خۆیەوە جەمال حەلبوسی، سەرۆكی پێشووی لیژنەی دیاریكردنی نەخشەی سنوورەكان دەڵێت، نەخشەكه پشت بەستووە بە کۆمەڵێک بەڵگەی ورد و باوەڕپێکراو، هیچ لایەنێکی سیاسی دەستوەردانی تێدا نەکردووە، لە داهاتووشدا بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان راستییەکەی دەسەلمێندرێت. کێشەی سنوورە دەریاییەکان و کێڵگە نەوتییە هاوبەشەکان لە نێوان عێراق و کوێت یەکێکە لە دۆسیە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان هەردوو وڵات، کە ناوە ناوە دەبێتە هۆی دروستبوونی گرژیی دیپلۆماسی لە نێوانیاندا، وەک رێرەوی خورعەبدوڵا کە له ساڵانى رابردوودا هەرای نایەوە، کاتێک چەند پەرلەمانتارێک بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بەرپرسانی عێراق لەبەرامبەر بڕێک پارەدا وازیان لە بەشێکی خورعەبدوڵا بۆ كوهیت هێناوە. خاوەندارێتیکردن لە سنوورە ئاوییەکان گرنگییەکی زۆری هەیە، بەتایبەتی لەڕووی ئابوورییەوە، چونکە هەر کانزا و سامانێکی سروشتی بکەوێتە ناو سنوورەکەوە دەبێتە هی ئەو وڵاتەی خاوەنی سنوورەکەیە، جیا لەوە رۆڵێکی گەورەی دەبێت لە سەپاندنی هەژموون بەسەر جوڵەی کەشتیوانیی بازرگانی. دواینجار کە عێراق نەخشەی سنوورە ئاوییەکانی رادەستی نەتەوەیەکگرتووەکان کردووە ساڵی 2021 بووە، واتە پێنج ساڵە ئەو سنوورانە لەسەر نەخشە نوێ نەکراونەتەوە، بەشێک لە چاودێران پێیان وایە ئەوەی ئێستا عێراق دەیکات لە چوارچێوەی رێکخستنەوەی سنوورەکانی و بەتایبەتی بەندەرەکانە، ئامانج لەوە زیادکردنی داهاتی گومرگە ئەمە بێجگە لە لایەنە سیاسیی و ئەمنییەکەی.
عێراق لەبەردەم هەڕەشەیەکی راستەقینەدایە، لەئەگەری داخستنی گەروی هورمز نزیکەی 90%ی داهاتەکانی لەدەست دەدات و بەپێی رێکخراوی ڤۆرتێکسا کە تایبەتە بە چاودێریی جموجۆڵی وزەی جیهان، گەرووی هورموز رۆژانە نزیکەی 20 ملیۆن بەرمیلی پێیدا تێپەر دەبێت، کە دەکاتە نزیکەی پێنجیەکی نەوتی هەناردەکراوی جیهان و گەروی هورمز بە شادەماری هەناردەی نەوت ناسراوە، بۆیە بەداخستنی نەك ئابووری عێراق دەپوکێنیتەوە، بگرە قەیرانێكی تووند لەسەر ئابووری جیهان دروست دەكات. گۆفەند شێروانی شارەزای بواری نەوت و وزە دەڵێت، هەر جۆرە رووبەڕوو بوونەوەیەکی سەربازی لە گەروی هورمز، لێکەوتەی توندی دەبێت، لەسەر کۆی بازرگانی جیهان، لەنێویشیدا هەناردەی نەوتی عێراق، کە بەڕێژەی سەدا 90ی نەوتەکەی لەو گەروەوە دەچێتە بازاڕەکانی جیهان، ئەوەش بەو مانایە دێت، داخستنی دەبێتە هۆی لەدەستدانی هەناردەی 3 ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل نەوت و ئەگەر بۆ ماوەی یەک مانگیش دابخرێت، عێراق زیاتر لە 6 ملیار دۆلار لەدەست دەدات، کە ئەوەش دەکاتە نزیکەی سەدا 90ی داهاتی گشتی وڵات. ئەو پسپۆڕەی بواری وزە ئاماژە بەوە دەکات، لە ئەگەری داخستنی گەروی هورمز تەنها هێڵێکی هەناردەکردنی نەوت بۆ عێراق دەمێنێتەوە ئەویش بەندەری جەیهانی تورکیایە، رۆژانە نزیکەی 200 هەزار بەرمیلی لێوە هەناردە دەکرێت، ئەوەش کەمتر لەسەدا 10ی کۆی گشتی ئەو نەوتەیە عێراق هەناردەی بازاڕەکانی جیهانی دەکات، ئەگەر ئاستەکەشی بۆ ملیۆنێک بەرز بکرێتەوە هەر ناتوانێت بارگرانی لێکەوتەی ئەو شۆکە گەورە لەسەر عێراق کەم بکاتەوە. لای خۆیەوە، حەیدەر عەبدولجەبار، پسپۆڕی بواری نەوت پێی وایە، لە ئەگەرى هەر جۆرە هەرەشەیەک بۆ راگرتنی هەناردەی نەوت نرخەکەی بەرز دەبێتەوە، بۆیە ئەگەر هەر جۆرە پەک کەوتنێک، یان داخستنێک لە رێڕەوەی هەناردەکردنی نەوت لە گەرووی هورمز روبدات، مانای راوەستانی داهات و بەرزبوونەوەی نرخەکان دەگەیەنێت. سەبارەت بە بەهای دۆلار، کە بازاڕێکی ئێجگار هەستیارە لە عیراق ، ئەحمەد عید، توێژەری ئابووری دەڵێت، بازاڕەکانی عێراق بەر لە کاریگەرییە داراییەکان کاریگەرییە دەروونییەکانی زیاتر لێکەوتە لەسەری جێدهێڵن، بۆیە هەر جۆرە پەرەسەندنێک وادەکات بازرگان و هاوڵاتیان پەنا بۆ کڕینی دۆلار بەن واتە دەبێتە هۆی زیادبوونی خواست لەسەری، ئەوەش وادەکات کەلێنی نێوان نرخی رەسمی دۆلار لە بانکی ناوەندی و نرخەکەی لەبازاڕی رەش زیاتر بێت، بەتایبەتیش ئەگەر رێوشوێنەکانی ئەمریکا بەرامبەر حەواڵەکردنی دۆلار بۆ عێراق توندبێتەوە. گۆفەند شێروانی شارەزای بواری نەوت و وزە هۆشداری دەدات، لەوەی سیناریۆی داخستنی گەرووی هورمز زۆر توند دەبێت، چونکە کەمبوونەوەی داهاتی نەوت دەبێتە هۆی نەمانی دۆلار، بۆیە پێشبینی دەکرێت، لەماوەیەکی زۆر کورتدا بەهای 100 دۆلار بگاتە 200 هەزار دینار، ئەمەش لێکەوتەی زۆر خراپی دارایی و ئابووری لەسەر ئەو کەسانە دروست دەکات کە داهاتیان سنووردارە. شێروانی دەشڵێـت، داخستنی گەرووی هورمز لێکەوتەکان تەنها لەسەر نەوت و دۆلار دەرناکەون، بەو پێیەی زۆرینەی بازرگانی وڵاتانی کەنداو لە رێگەی گەرووی هورمزەوە دەبێت، لە ئەگەری داخستنی، کاڵاو شمەک کەم دەبێتەوەو لەتەواوی ناوچەکە لەوانە قەتەر، سعودیە، بەحرەین، ئیمارات و عێراق و نرخی کاڵاکان بەرزدەبنەوە. هاوكات ئەحمەد عید، توێژەری ئابووری باس لەوەدەکات، ئابووری عێراق فرە چەشن نییەو بەڕێژەی سەدا 90 پشت بە داهاتی فرۆشتنی نەوت دەبەستێت، بۆیە بوونی هەر جۆرە مەترسیەکی جیۆ سیاسی و ململانێکانی ناوچەکە وادەکات عیراق زۆرترین زیانی لێ بکەوێت، چونكە یەك سەرچاوەی دابینكردنی داهاتی هەیە ئەویش فرۆشتنی نەوتە، بۆیە لەئەگەری رودانی جەنگ لە گەرووی هورمز ئەو سەرچاوە گرنگەی داهاتی عێراق دەوەستێت.
