ئارى قەرەداخى 

پێناسەی جواراوجۆر بەچەمگی سیاسەت دراوە، بەڵام، لەروی ئەکادیمیەوە، پێناسەکەی لەزانستێکدا کورتکراوەتەوە؛ مەبەست لێی لێکۆڵینەوە لەڕێگا وڕێبازە جۆراوجۆرەکانەوە بۆگەیشتن بەبەڕێوەبردنێکی سەرکەوتوی کاروباری ناوخۆی قەواڕەێک وڕاگرتنێکی سەنگینی پەیوەندێکانی دەرەوەی سنوری جوگرافی نیشتمان لەپێناوی بەدەستهێنانی ئامانجە دارێژراوەکانی کورت ودرێژخایەن، بەڕچاوگردنی جددی کاریگەرێکانی بارودۆخی خۆیی وبابەتی قەوارەکە. 

سیاســەت لەدیـدی قـەوارەکـانـەوە:
قەوارەکانی وڵاتە یەکگرتۆکانی ئەمریکا، ئاسیای پێشکەوتو وئەوروپای رۆژاوا: لەنێوچوارچێوەی پێناسە ئەکادیمێکەدا، سیاسەتکردن بەهونەری ڕاگرتنی بەرژەوەندێکان لەدەروازەی ئابوریسازییەوە لێکدەدەنەوە.! لەسەر ئاستی ناوخۆدا هەرچوارساڵ جارێک حزبەکان لەرێگای بێشبڕكێی هەڵبژاردنی گشتییەوە پرۆگرامی خۆیان سەبارەت خۆشترکردنی گوزەرانی هاووڵاتی بۆچوارساڵی داهاتوو دەخەنەرو.! لەسەرئاستی دەرەوەیشدا، پەیوەندێکان بەئاراستەی قەوارەکانی تردا لەڕوانگەی ستراتیژی بەرژەوەندی ئابوریەوە رێکدەخەن وهەر لەو ڕوانگەیەیشەوە بەرژەوەندێکانی ئاسایشی نەتەوەیی وسنور وهتد دەفەراهمێنن. بۆهەردوو ئاستەکانی ناوخۆ ودەرەوە، ئیلهامی شێواز وئامرازاکانی مامەڵەی سیاسی، بەپێی پرنسیپەکانی(دیموکراســیەت) وکەرەستەکانیدا وەردەگرن، کە: گـەل ســەرچاوەی دەسـتەڵاتـەکـانـە.!

قـەوارەی ئیسـرائیـڵ(جـو):
سیاسەت راپەڕاندن لەتێکەڵەیی پێناسە ئەکادیمێکە، بیری زایۆنیزمی وئایدیۆلۆژیای ئاینیی بەسودوەرگرتن لەپرنسیپەکانی (نیکۆڵۆ میکیاڤێلی Niccolo Machiavelli 1469 – 1527)دیپلۆماتکار، فەیلەسوفی سیاسی، مێژوونوس، ستراتیژیستیکی سەربازی وشاعیر)ی ئیتالیایی؛ خاوەنی بۆچونی بەناوبانگ:("مەرام ڕەوایەتی بەشێواز دەدات - الغایة تبرر الوسیلە”هەرچەندە لەهیچ سەرچاوەێکەوە ساخنەبۆتەوە کەمیکیاڤێلی ئەمەی گوتبێت.!) مەرامی ئیسڕائیل بەرجەستەکردنی قەوارەێکە سنورەکەی لەنێوان هەردوو روبارەکانی(نـیل وفـورات)دایە.! شارراوە نییە کار لەپێناوی بەدیهێنانی ئەو ستراتیژەدا دەکات ودەکرێت.! 

قـەوارەکـانی کۆمـەلـگەکانی عــەرەب:
لەڕوکەشدا پێداگری لەسەر پێناسەی ئەکادیمی سیاسەت دەکەن، لەکرداریشدا چۆنێتی پیادەکردنی سیاسەت لای عەرەب بەگشتی بریتییە لە: بەڕێوەبردنی کاروبارەکان بەپێی سەقای ڕۆژ.! سیاسەتی ئابوری دەستەڵات لای عەرەب لەسەر بنەمای گوێڕایەڵی بۆ زلهێزەکان پەیڕەوی دەکرێت وچارەنوسی سیاسیان بارمتەی شیوازی پەیوەندێکانیانە بەئاغاکانیانەوە، دور لەڕاوبۆچونی گەل.! تێڕوانینیان دور لەستراتیژ، تائێستایش، دەرەبەگانە بیردەکەنەوە ولەونەریتەیشەوە رۆژگار بەسەردەبەن. لەڕێڕەویکردنی سیاسەتدا تەنها لەبەریپێی خۆیان دەڕوانن ولەسەری دەڕۆن ودورناروانن، هەندێک کەسایەتیان لەقۆناخێکدا پێشەنگی خەباتی (چەکداری) گەلەکەیان بون، بەسواربونی شەپۆلی تێکۆشان وقۆرخکردنی لەپێناو بەرژەوەندی خۆیان ودورخستنەوەی لەگەل.! پرسی ڕەوای خەباتی نەتەوایەتی وەکو دەستکەلاێک بەکاردەهێنن لەبۆ وەدەستهێنانی ئامانجی تایبەتی تەسکی خۆیان وبنەماڵەیان.! مشەخۆرەکانی سەربەخۆیان لەتاکەکانی پێکهاتەکانی تری وڵات لەپەراوێزی بەرژەوەندێکانی خۆیاندا بەبەرماوەکانیان لەگوزەرانێکی تێر وتەسەلدا دەژیێنن.! 

پاڵـەوانێتی غـەرب وئیسـڕائیل لەڕۆژهەڵاتـی ناوەڕاسـتدا بەپێی ڕەوشتی سیاســیان:
دەتوانین لەبارەی سیاسەتی غەرب وئیسڕائیل، داکۆکی بکەین لەهەبونی (دەستەڵاتی قوڵ) لەوڵاتەکانیادا لەپشتی پەردەوە، دەستەڵاتی قوڵ ستراتیژی وئامرازەکانی گەیشتن پێی بۆ قەوارەکانیان دەنەخشێنن.! 

بەهەرحاڵ؛ بڕێک لەوهێزانەی لەگۆمی سیاسەتی جمهوری ئیسلامی ئێراندا مەلەیان دەکرد؛ (حزبوڵای لوبنان، حەماس وجهادی فەلەستین، حوسێکانی یەمەن ورژێمی ئەسەدی سوریا و.. هتد) بەپێی چێژ وحەزی وڵاتانی غەرب وئیسڕائیل برەویان پێدرا وپاش ساڵانێک لەپێهەڵدان وفشکردنەوەیان لەڕێگای ماشێنی ڕاگەیاندنە زیرەک وئاراستەکراوەکانی غەرب وئیسڕائیلەوە لەپێناو ڕاهێنانی ڕای گشتی جیهانی بەوێناکردنیان وەک مەترسی گەورەی ڕاستەقینە لەسەر مانەوەی قەوارەی ئیسڕائیل وسەقامگیری ئاشتی لەجیهاندا، تا لەئاکامدا تێکڕایان بەرەو تەفروتونابران، بەکوشتنی زۆرێک لەسەرکردەکان وهەروەها دوانزە شەو وڕۆژ کوتاندنی ئێران لەلایەن ئیسڕائیل ولەدیماهیدا ئەمریکایش.! دەبینین(ئێران)ی ئەمڕۆژانە سەرقاڵی تاکتیکی دانوستاندنە بۆ رێککەوتن لەگەڵ غەربدا.! چاوڕوانین، ببینین میلیشیاکانی عیراقی شێواو چییان لێ بەسەردێت؟! دورنییە، هەندێکیان بهێڵدرێنەوە بۆهاوسەنگڕاگرتنی هێزی نێوان (شیعە و سونە) لەناوچەکە ولەجیهانی عەرەبیدا.!

فتکردنی رژێمی(سوریای ئەسەد)، گۆڕینەوەی بەگروپەکانی سوننەی توندڕەوی ئیسلامی (گوایە دوژمنی سەرسەخەتی ئەمریکا، ئەوروپا وئیسڕائیل بون) ودانانی تیرۆریستێکی مرۆڤسەربڕ بەسەرۆککۆمار.! زۆرتر لەگاڵتەجاری، گەپ وئەتکردنی سیاسەتی عەرەبی وڕابواردن بەچارەنوسی گەلانی ناوچەکە دەچێت.!
رووداوەکانی سودان، لەنێوان ململانێی گۆڕنەتەڵەکانی؛ ئیمارات وسعودیەدا گیری خواردوە؛ گوایە؛ دووزلهێزی کاریگەرن لەناوچەکەدا لەسایەی سامانی بێئەندازەیانەوە، بەڵام، مەبەستی غەرب؛ خوڵقاندنی بازاڕی لەبارە بۆفرۆشتنی تفاقی چەک وتەقەمەنی ماوەبەسەرچو لەوشەڕە ناوخۆییەی سودانی داماودا.! 
جموجؤڵەکانی سەردانی(ترامپ)بۆناوچەی کەنداو؛ گوایە؛ بەبێ ڕاوێژی(نیتانیاهۆ)بو.! سعودیە، قەتەر وئیمارات لەڕێگای وەبەرهێنانی زەبەلاحەوە بۆ ئەمریکا، لەئاواتێکدا؛ رێچکەی سیاسەتی(ترامپ) لەئاست روداوەکاندا بگۆڕدرێ.! چونکە(ترامپ)ئامادەیە لەپێناو پارەدا کرداری محاڵ بئەنجامدێنێت.! ئەوەتانێ دەستی گەرمی خستە نێودەستی ساردی تیرۆریستێک بۆبەدەستهێنانی پارەی زۆرتر.! چارەنوسی بیرەنەوتەکانی ژێردەستەڵات وبەڕێوەبردنی(هێزەکانی سوریای دیموکرات)ی ڕادەستی حکومەتی سوریا کرد لەژێر کاریگەری تەماحی ترامپ خۆی وفیتنەیی(میرنشینانی قەتەر، ئیمارات وسعودیە) وهەروەها تورکیای دوژمنی خوێنخۆری کورد، بەمەیانەیی دەڵاڵێکی ئەمریکی/لوبنانی ڕەچەڵەکی سەرکەوتو لەبارزگانیدا وفاشل، چاوچنۆک، بێمۆڕاڵ ونامۆ لەسیاسەتدا (تۆم باراک).!

جارێ، سیاسەتی غەرب توانیوێتی لەداڕشتنی نەخشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا کاریگەری هێزەکانی؛ روسیا، چین وئێران تاراددەێک بپەراوێزێنێت و(تورکیا)یشی لەبیرخۆ نەبردۆتەوە.! رونوئاشکرایش چزوی قەوارەکانی عەرەب لەناوچەکەدا ڕەها بەڕەگوڕیشەوە دەرهێنراوە.
ســیاسـەت لەمـەڕ خـۆمان:
قەوارەی(هەرێـمی کوردستان)وشێوازی سیاسەتکردنی(ناوخۆ)ی هێندە جێاوازتر نییە لەمێتۆدی قەوارە عەربێکان بەگشتی لەسەربنەمای؛ (ئەمڕۆ لەخوانە، کەنازانرێت سبەینێ چۆندەبێت.؟!)دەروات، هەرچەندە سیاسەتی هەرێمەکەمان توانیوێتی تاراددەێک زیرەکانە هاوسەنگی لەپەیوەندێکانی دەرەویدا ڕابگرێت، بەڵام، پێویستە بەڕاشکاویەوە لەقەناعەتێکدابین؛ دۆزی هەرێمی کوردستان لاوازترین بازنەیە لەهاوکێشەکاندا.! 

گۆڕانکارێکان بەخێرایی دێن وتێدەپەڕن. پڵانەکانی تەگەرەدانان ونیفاقی حکومەتەکانی عێراق، ئێران، تورکیا، زۆرێکی قەوارە عەربێکان وبەبە سیاسەتوانە هەڵتۆقیوەکانی ناوخۆمانیش لەچەشنی(تابوری پێنجەم) دا، بەڵام، لەژێر ناولێنانی تەزویری ئۆبزسیۆندا بەگەرمی دژی قەوارەی هەرێم ئاشدەگێرن.! 
ئەمڕۆ هیچجۆرە پەیوەندێکی نێودەوڵەتی جێگیر وگرەنتیبەخش نییە. هەمیشە لەژێرکاریگەری بەرژەوەندێکاندا دەبزوێت.! پێویستە لایەنە سیاسێکان وسەرکردەکانمان هەمو ڕۆژێک پێش هەموشتێک، پێداچونەوەی جددی لەخۆیان ولەمامەڵەی سیاسی دوێنێیاندا بکەنەوە.! هێندە دڵخۆش وگەشبین نەبن بەوپێشوازیە گەرموگوڕانەی لەبۆنەجۆراوجۆرەکاندا لێیان دەکرێت، لەبڕی ئەوەدا بگەڕێن بەدوای دڵخۆشی وگەشبینیێک لەڕەزامەندی گەلەوە سەرچاوەگیربێت، گەل تاکە گرێنتی مانەوەی حزب وسەرکردەکانە.

 گەلەکەمان زۆر ڕازی نییە لێیان.! هەرگۆڕانکاریێكیش روبدات لەبەرخاتری ئەوسەرکردانەدا نابێت ئەمڕۆ بەخۆدا دەنازن، گۆڕانکارێكان لەخزمەتی بەرژەوەندی ئەوهێزانەدا دەبن کەلەناوچەکەدا کاریگەرن، لەکاتێکدا مانەوەی قەوارەی هەڕێم بۆئێمە وهەمو کوردی دونیا چارەنوسسازە.! (ئەفغانستان) و(سوریا)مان بیرنەچێتەوە، ڕادەستی توندڕەوترین ڕەوتی ئیسلامی کراون بەبێ گوێدانە چارەنوسی ملیۆنان مرۆڤی بێچارە.!

ئەگەر دەستەڵاتدارانمان، زۆرتریان لەم پێگەیەی ئێستا بۆقەوارەی فەرمی هەرێمی کوردستان گەرەکە؟ ئەمە بەدڵنییایەوە لەسیاسەتدا محاڵ نییە. لەتەک ئەوهەوڵە ئەرێنیانەی تائێستا دراون، پێویستە هەمیشە هاوتەریب کاری دامەزراوەییشی بۆبکرێت، نەک کاری هەڕەمەکی.! هەوێنی کاری دامەزراوەیی لەناوخۆدایە، بۆنمونە؛ لەجیاتی خەڵکی ماستاوچی وخزمی بنەماڵەیی، کەسانی لێهاتوی پسپۆر بۆ دامەزراوەی پەرلەمان کاندید بکرێن.! پێویستە،حزبەکان پۆستەکانی (حکومەت)یش تێکڕا قۆڕخ نەکەن، چونکە؛ ئەمە ڕەوا نییە، زیرەکی ولێزانیش لەسیاسەتدا ناگەێنێت، ڕێک پێچەوانەکەی دروستە.! کەسانی خەباتگێر، تیکنۆکرات، کارامە، دڵسۆز، شارەزا وپسپۆر لەهەمو بوار وئاستێکدا لەناو توێژەکانی گەلەکەماندا میشەنە، بەڵام، بێکەس وسەبەخۆن، پێویستە سود لەتواناکانیان وەربگیرێن.! 
لێرەدا لەکۆی گشتی پرۆسەکەدا ئاماژەدەدەین بەدوو تێروانین لەدوو دەروازەوە: 
لەدەروازەێکیانەوە دەبینرێت: ئەم سیاسەتەی ئێستا نەیتوانیوە دەسکەوتی ستراتیژی گەورەتر بەدستبهێنێت، ئەمەی دەگوزەرێت، زۆرتر لەسیاسەتی؛ (بەڕەکە لەکوێ دڕا یان هەڵوەشا، لەوێدا هەوڵی پینەکردنی بدرێت)، لێهاتویی وتوانای کاربەستەکانمان ناگەنە ئاستێک لە(بەغا)دا بتوانن کاریگەربن لەزامنی مافە دستورێکان.! بەبەرچاوی هەموانەوە شایستەکانی هەرێم لەلایەن کاربەدەستانی شێعە وسوننەی عەرەبەوە بەئاسانی پێشێل دەکرێن. وەفدەکانمان بەگوڕ دەچنە بەغا بۆدابینکردنیان، کەچی لەگەڵ ئەوەی بەدەستبەتاڵی دەگەڕێنەوە، هەردەگەنەوە هەولێر، گورچ دونیاێک گەشبینی فەل لەڕاگەیاندنەکاندا بەئازایەتی خۆیاندا دەخوێنن، بەڵام، لەداوییدا، دەردەکەوێت سوک دەستێک بەپشتیاندا هێنراوە، بەفریودراوی ڕەوانەی ماڵەوە کراونەتەوە بەبێئەوەی بەخۆیان بزانن ئاستەنگی نوێیان پێ ئیمزاکراوە.! زۆرێکیان لەناو ئۆرگانەکانی حکومەتی هەرێم وفیدڕاڵ ولەناو پەرلەمانەکانی کوردستان وعیراقدا بەپێشبڕکێی گەندەڵەییەوە ئاڵاون.! گشت ئەمانە لەئەنجامی ئەوەدایە؛ کەسانی شیاو لەجێگای شیاودا بەدامەزراوەیی دیارینەکراون، بەداخەوە گەلێکیان دەرەبەگەییانە دەسنیشاندکراون.! ئەمە زۆر دورە لەپێناسەکانی (سیاسەت)چێتیەوە.! 
لەدەروازەکەی تریانەوە دەبینرێت: ڕای گشتی جیهانی وهەرێمی شایەتحاڵی تەواوەتی ئەم کەشوهەوا دیموکراسیەی لای ئێمەن، لەروی ئازادی گشتیدا ئەمەی لێرە دەگوزەرێت گەلانی گشت قەوارەکانی عەرەب، ئێران، ئەفغانستان وهــتد.. خەونی پێوەدەبینن وحەسودی گەورە بەگەلی هەرێمەوە دەبەن.! ئەمە لەهەڵسەنگاندنی سیاسەتدا کۆڵەکەی پێشکەوتن وچارەنوسی ئەرێنی هەرگەلێکە. سەنگی بنیاتنانی ژێرخان وسەرخانی دەوڵەتدارێتی پێکدەهێنن.! غەرب بەهیچجۆرێک مەیلی بۆلەناوچونی ئەمجۆرە کەشە نییە.! ئەمەلەلاێکەوە، لەلاێکی ترەوە سیستەمی فیدڕاڵیەت بۆهەرێم لەدستوری عیراقدا بەفەرمی ڕەوانی چەسپاوە، بەسەرزارەکی بڕیاری لێنەدراوە.! 
کۆتــایی:
 ڕۆڵەکانی نەتەوەکەمان هۆشیار ودڵسۆزن لەئینیتما بۆنیشتیمانی کوردستان؛ هەڵوێستی خەڵکی رچوارپارچەی خاکەکەمان سەبارەت ڕەوشی ئێستای ڕۆژاڤا لەسوریادا باشترین بەڵگەیە، پێویستە هەمو سەرکردە وهێزەسیاسێکان ئیلهامی سیاسەتکردنێکی سەنگین لەوهێزە وهاوسۆزیەوە وەربگرن.!
تێبینیە نەرێنێکانمان لەڕەشبینیمانەوە نەهاتون وبۆشکاندنەوەی دەستەڵاتیش نین، ئەمەپەستانێکی وڵاتپارێزیە لەکانگای خۆشەویستی وپەرۆشیمانەوە بۆنیشتیمان هەڵدەکوڵپێت، بۆئەوەیە دەستەڵاتداران بەخۆدابچنەوە. دۆزەکەمان پێویستی بەکاری وەستایانە وپێویستی بەدڵسۆزیی ڕەهای بەرپرسەکان هەیە لەئاست هەردرەفەتێکی هەڵکەوتەدا، زەرورە، لەمیقاتی گونجاوی خۆیدا حەکیمانە بێنەدەست لەپێناو دابینکردنی باشترین بارودۆخ بۆ خۆ وبۆ نەوەکانی داهاتو لەپابەندیبون بەزاڵکردنی بەرژەوەندی گشتی بەسەر بەرژەوەندی تەسک وتایبەتیدا.! هەر لەو لەوپێودانگەیشەوە دەگەین بەیەکگرتویی پتەوی لایەنە سیاسێکان ئەولۆجیکە دەبێتە ئەمری واقع لەمامەڵەی سیاسی ناوخۆیی، هەرێمی ونێودەوڵەتیدا.