روانگەی ئیکۆ عێراق بڵاویکردەوە، مووچەی سێ سەرۆکایەتییەکەی عێراق (سەرۆکایەتی کۆمار، پەرلەمان و ئەنجوومەنی وەزیران) نزیکەی 11.5%ـی کۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت پێکدەهێنێت، ئەو مووچانەی بە "بەرز و بێ پاساو" وەسف کرد بەراورد بە هاووڵاتیی ئاسایی. ئەمڕۆ شەممە، 31ـی کانوونی دووەمی 2026، روانگەی ئیکۆ عێراق لە راگەیەندراوێکەدا ئاشکرای کرد، "کۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت تا مانگی تشرینی دووەمی 2025، گەیشتووەتە نزیکەی 56 ترلیۆن دینار." لەبارەی وردەکاریی مووچەی سەرۆکایەتییەکان لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، "مووچەی ئەنجوومەنی وەزیران نزیکەی 5.9 ترلیۆن دینار بووە، ئەنجوومەنی نوێنەران 0.5 ترلیۆن دینار و سەرۆکایەتی کۆمار 0.04 ترلیۆن دینار بووە. بەمەش کۆی مووچەی هەر سێ سەرۆکایەتییەکە دەگاتە 6.46 ترلیۆن دینار." روانگەی ئیکۆ عێراق پێی وایە، "ئەم خەرجییە خەیاڵییانەی سەرۆکایەتییەکان لەسەر حساب و پشکی ئەو خزمەتگوزارییە گشتییانەیە کە هاووڵاتی بە شێوەیەکی راستەوخۆ پێویستییەتی، ئەمەش بە جۆرێک لە بەهەدەردانی سامانی گشتی دادەنرێت." روانگەکە دەشڵێت، "ئەم سێ سەرۆکایەتییە راستەوخۆ خزمەتگوزاری پێشکەش ناکەن و هاووڵاتی هەست بە خزمەتەکانیان ناکات، لەکاتێکدا ملیۆنان فەرمانبەر لە بەرامبەر کارە رۆژانەکانیاندا مووچەیەکی کەم وەردەگرن." لە راگەیاندراوەکەدا هاتووە، بەردەوامبوونی ئەم دۆخە نیشانەی پرسیاری گەورە دەخاتە سەر دادپەروەری لە دابەشکردنی داهاتە گشتییەکاندا.
سەرچاوەیەک لە وەزارەتی دارایی عێراق بە رووداوی راگەیاند، وەزیری دارایی بۆ ناردنی مووچەی مانگی یەک، داوای تەرازووی پێداچوونەوەی سێ مانگی کۆتایی پار دەکات. سەرچاوەیەکیش لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان داواکارییەکانی تەیف سامی بە بیانوو بۆ دواخستنی مووچە دەزانێت. بە گوێرەی زانیارییەکان کە رووداو لە سەرچاوەیەکی باڵاوە لە وەزارەتی دارایی عێراق دەستی کەوتووە، تەیف سامی، وەزیری دارایی فیدراڵی، ناردنی تەرازووی پێداچوونەوەی مانگەکانی 10، 11 و 12ـی پاری کردووەتە مەرج بۆ ناردنی مووچەی مانگی 1ـی ئەم ساڵی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان. هەر لەو بارەیە ئەمڕۆ بەرپرسێکی باڵا لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستانیش بە رووداوی راگەیاند، پێشتر ئەوان تەرازووی پێداچوونەوەی ئەو سێ مانگەیان ناردووە بەغدا، ''بەڵام داوکارییەکانی تەیف سامی بیانوون و تەنیا دەیەوێ پڕۆسەی ناردنی مووچە دوابخرێت. ئەگەرنا پێشتر تەرازووی پێداچوونەوەی هەر سێ مانگیان وەرگرتووە و رەزامەندییان لەسەر داوە.'' بە گوێرەی زانیارییەکان هەرچەندە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان گۆڕینی تەرازووی پێداوچوونەوەی مووچەی مانگی 12ـی بەو شێوەیەی کە تەیف سامی داوای دەکات بە نایاسایی زانیوە، بەڵام لەبەر ئەوەی وەزیری دارایی عێراق بیانووی زیاتر نەگرێ، بەو شێوەیەی ویستوویەتی، گۆڕانکارییان تێدا کردووە. لەبارەی 120 ملیار دیناری داهاتی نانەوتیی هەرێمی کوردستان رووداو لە سەرچاوەیەکی وەزارەتی دارایی زانیاری وەرگرتووە، کە چاوەڕێ دەکرێ یەکشەممە یان دووشەممەی داهاتوو داهاتەکە ئامادە بکرێ، کە وەک مەرجێکی سەرەکییە بۆ ناردنی مووچەی مووچەخۆران.
تاوەکو ئێستا مووچەی مانگی کانوونی دووەمی فەرمانبەرانی مەدەنی لە عێراق دابەش نەکراوە، بەڵام دوو پەرلەمانتار دڵنیایی دەدەن رێکارەکان تەواو بوون و "ئەمڕۆ دابەشکردنی مووچە دەستپێدەکات." شێروان دووبەردانی، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، رۆژی پێنجشەممە، 29-01-2026، بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند: "بەدواداچوونی وردمان بۆ پرسی دواکەوتنی مووچە کردووە؛ بڕیارە ئەمڕۆ دەست بە خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی عێراق بکرێت." هاوکات عودەی عەواد، پەرلەمانتاری فراکسیۆنی عەسائیب ئەهلی حەق رایگەیاند: "رێکارەکانی پارەدارکردنی مووچە ئەمڕۆ تەواو دەبن و لە رێگەی بانکەکانەوە دەست بە خەرجکردنی مووچەی وەزارەت و دەستەکان دەکرێت." پێشتر رۆژانی 18ـی هەموو مانگێک رێکارەکانی دابەشکردنی مووچە دەستیپێدەکرد، بەڵام چەند مانگێکە ئەو وادەیە دوادەکەوێت. شێروان دووبەردانی سێ هۆکاری سەرەکی بۆ دواکەوتنی مووچەی ئەم مانگە بۆ رووداو خستەڕوو. یەکەم: بڕیارە نوێیەکانی حکومەت بۆ کەمکردنەوەی هەندێک خەرجی و دەستکاریکردنی دەرماڵەی بەشێک لە فەرمانبەران (وەکو هەڵگرانی بڕوانامە باڵاکان و خزمەتی زانکۆیی)، ئەمەش وایکردووە ئامادەکردنی لیستەکان کاتی زیاتری بوێت. دووەم: کێشەی نەختینە و بوونی گرفت لە دابینکردنی پارەی کاش (دینار). سێیەم: دواکەوتنی گەیشتنی دۆلار؛ دۆلاری فرۆشی نەوتی عێراق مانگانە بە دوو کاروان لە ئەمریکاوە دەگاتە بەغدا. کاروانی یەکەم گەیشتووە، بەڵام کاروانی دووەم بۆ ئەم مانگە دواکەوتووە، ئەوەش کاریگەریی لەسەر پرۆسەکە هەبووە.
راوێژکاری سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ کاروباری دارایی، هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی نرخی دۆلاری لە بازاڕی رەش ئاشکرا کرد و جەختی کردەوە، ئەو بەرزبوونەوەیە کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر سەقامگیریی بژێوی هاووڵاتیان نییە. مەزهەر محەممەد ساڵح، بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی رایگەیاند، "بازاڕەکانی ئاڵوگۆڕی دۆلار یەکێکن لەو بازاڕانەی زۆرترین کاریگەریی زانیارییان لەسەرە، تەنانەت دەکرێت وەک بازاڕی زانیاری وەسف بکرێن، بەتایبەت کاتێک زانیارییەکان لە جۆری دەنگۆبن. راوێژکارەکەی سەرۆک وەزیران روونیشیکردەوە، لە ئێستا دراوی بیانی هاوتەریب لەگەڵ نرخی زێڕ لە جیهاندا دەڕوات، بەو پێیەی خواست لەسەر هەردوکیان زیاد بووە، ئەمەش هۆکاری سەرەکیی بەرزبوونەوەی دۆلارە لە بازاڕی رەشدا. سەبارەت بە کاریگەریی ئەم دۆخە لەسەر ژیانی رۆژانەی هاووڵاتیان، مەزهەر محەممەد ساڵح دڵنیایی دا کە "ئەم گۆڕانکارییانە کاریگەریی جەوهەرییان لەسەر ئاستی بژێوی نییە"، هۆکارەکەشی گەڕاندەوە بۆ فراوانیی بنکەی دابینکردنی کاڵا بە نرخی فەرمی و جێگیر، کە لەلایەن یەدەگێکی بەهێزی بیانییەوە پشتیوانی دەکرێت، جگە لە سیاسەتی بەرگریکردن لە نرخی کاڵا سەرەکییەکان. لە کۆتاییدا راوێژکاری سەرۆک وەزیران جەختی کردەوە، بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ و دۆلار زیاتر پەیوەستە بە رەفتاری ئەو کەسانەی خاوەنی پارەی زیادەن و وەک پاشەکەوت بەکاری دەهێنن، وەک بەڵگەیەکیش گوتی: "تۆمارکردنی ڕێژەی هەڵاوسانی ساڵانە لە کۆتایی ساڵی 2025دا، کە %1.5ی تێنەپەڕاندووە، بەڵگەیە لەسەر مانەوەی نرخەکان لە چوارچێوەیئاساییدا."
تومەن دیسان نزمترین نرخی لە مێژوودا تۆمار کرد، هەر دۆلارێک بە 150 هەزار تومەن مامەڵەی پێوەکرا. ماوەیەک بوو بەهای تومەنی ئێران جێگیر ببوو، بەڵام چەند رۆژێکە جارێکی دیکە رووی لە دابەزین کردووە و بە نزمترین بەهای لە مێژوودا مامەڵەی پێوە دەکرێت. لە 28ـی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو بەهای هەر دۆلارێک گەیشتە 144 هەزار تومەن و بەهۆیەوە بازاڕەکانی تاران داخران و دواتر ناڕەزایەتییەکی زۆری بەدواوە هات. مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران بۆ چارەسەری ئەم دۆخە سەرۆکی بانکی ناوەندی گۆڕی و توانی کەمێک بەهای تمەن بەرز بکاتەوە و بیگەیەنێتە 135 هەزار تومەن و دواتر دیسان دابەزی. ئەمە تەنیا چەند رۆژێک بەردەوام بوو و لە دوو هەفتەی رابردوودا بەهای دۆلار لە بازاڕەکانی تاران لە نيوان 138 هەزار تومەن تا 141 هەزار تومەن جێگیر ببوو. لە سەرەتای ئەم هەفتەیەوە رۆژ لە دوای رۆژ بەهای تومەن زیاتر دابەزیوە و ئەمڕۆ سێشەممە بە 150 هەزار تومەنیش بۆ هەر دۆلارێک مامەڵەی پێوەکراوە، کە لە مێژووی ئەو دراوەدا بێوێنەیە. بەردەوامیی سزاکان، ئەگەری روودانی جەنگ، لێدوانی توندی بەرپرسانی ئێران و ئەمریکا لە دژی یەکتر و بێ متمانەیی لە نيو بازاڕەکانی ئێران بوونەتە هۆی ئەوەی تومەن بەهاکەی زیاتر دابەزێت.
وەزارەتى دارایی و ئابووریی هەرێمى کوردستان ڕایگەیاند، ئەو فەرمانبەر و مووچەخۆرانەی تاوەکو ئێستا لە پڕۆژەی "هەژماری من" تۆمار نەکراون، یاخود پڕۆسەی دروستکردنی کارتەکانیان تەواو بووە و وەریان نەگرتووەتەوە، مووچەى مانگى 1ی ئەمساڵیان پێنادرێت. ئەم بڕیارە وەک فشارێکە بۆ تەواوکردنی پڕۆسەی بەبانکیکردنی مووچەی سەرجەم فەرمانبەران. لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ تیمی سەرپەرشتیاری پڕۆژەکە، ئاوات شێخ جەناب، وەزیری دارایی هۆشداری داوەتە ئەو بانکانەی کە کێشەی نەبوونی سەنتەری پەیوەندی و کەمیی ئامێرەکانی ATMـیان هەیە. وەزارەتەکە ئاشکرای کردووە کە بەهۆی پێشکەشنەکردنی خزمەتگوزاریی پێویست، ڕێکاری توند بەرامبەر بانکی بازرگانیی عێراقی TBI دەگیرێتەبەر و هەر بانکێک پابەند نەبێت، لە پڕۆژەکە دوور دەخرێتەوە. سەبارەت بە هەنگاوەکانی تۆمارکردنی خانەنشینان، کەسوکاری شەهیدان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، وەزارەتی دارایی ئاماژەی بەوە کردووە کە لە کۆی 455 هەزار سوودمەند، تاوەکو ئێستا زانیاریی 438 هەزار کەسیان وەرگیراوە. هەروەها لەو ژمارەیە زیاتر لە 354 هەزار کەسیان بە فەرمی لە پڕۆژەی هەژماری من تۆمارکراون و کارتیان بۆ دروست دەکرێت. وەزارەتی دارایی پڕۆسەیەکی نوێی بۆ دروستکردنی هەژماری بانکی بۆ جووتیاران دەستپێکردووە. ئەم هەنگاوە لە سەرەتای ئەمساڵەوە دەستیپێکردووە و ئامانجی ئەوەیە سەرجەم جووتیاران ببنە خاوەن هەژماری تایبەت، تاوەکو شایستە داراییەکانی فرۆشتنی بەرهەمەکانیان لە ڕێگەی کارتی بانکییەوە وەربگرن و چیتر پەنا بۆ وەرگرتنی پارەی کاش نەبەن.
ئەمڕۆ دووشەممە، بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی دابەزینێکی پێوانەی تۆمار کرد، شارەزایانی بواری ئابووری هۆکارەکەی بۆ هەڕەشەکانی ئەمریکا لەسەر بەشداری پێنەکردنی گرووپە چەکدارەکان لە حکومەتی نوێی عێراق دەگەڕێننەوە. چەند ڕۆژێکە، بەهۆی ناسەقامگیری بازاڕ، لەدوای هەڕەشەکانی ئەمریکا لە گرووپە چەکدارەکانی عێراق، بەهای دینار بەرامبەر دۆلاری ئەمریکی بەردەوامە لە دابەزین. کەیفی خۆشناو، وتەبێژی بازاڕی دراوی هەولێر بە ئاڤای ڕاگەیاند: لەگەڵ کرانەوەی بازاڕدا 100 دۆلاری ئەمریکی بە 151 هەزار و 500 دینار مامەڵەی پێوە دەکرا، ئێستا بە 151 هەزار دینار مامەڵەی پێوە دەکرێت و پێشبینی دەکرێت دینار زیاتر بەهای خۆی لەدەست بدات. سەبارەت بە جیاوازی بەهای دۆلاری سپی و شین و ڕێژەکەی لە بازاڕدا، کەیفی خۆشناو دەڵێت: زۆرینەی ئەو دۆلارە سپیەی هەبوو بۆ تورکیا گواستراوەتەوە، بۆیە ئێستا ڕێژەیەکی کەم لە بازاڕدا هەیە، ئێستا جیاوازی بەهای دۆلاری سپی و شین هەندێکجار هەزار دینار، یان 750 دینار، یان 600 دینارە، جیاوازی هەیە، بە تێپەڕینی کات ئەم جیاوازیە نامێنێت. شارەزایانی بواری ئابووری هۆکاری دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار، بۆ بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ بە دینار، هەروەها هەڕەشەکانی ئەمریکا بۆ سەر گرووپە چەکدارەکانی عێراق و هەوڵەکانی بۆ ڕێگریکردن لە بەشداریکردنیان لە حکومەتی داهاتووی عێراق دەگەڕێننەوە.
کۆمپانیای دانە غاز و نەوتی هیلال، لەگەڵ هاوبەشەکانیان لە هاوپەیمانی پترۆلیۆم، ڕێککەوتنی فرۆشتنی غازی درێژخایەنیان لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی ناوخۆیی هەرێمی کوردستان واژۆ کرد بۆ دابینکردنی 142 ملیۆن پێ سێجا غازی سروشتی ڕۆژانە بۆیان. کۆمپانیای دانەغاز و نەوتی هیلال، لە ڕاگەێینراوێکدا ئاماژەیان بەوە کرد:" چەند ڕێکەوتنێکیان واژۆ کردووە، بەپێی ئەم ڕێککەوتنانە ڕۆژانە 142 ملیۆن پێ سێجا غاز بە کۆمپانیاکانی چیمەنتۆ و پۆڵا دەفرۆشرێت، بۆ ماوەی 10 ساڵ و دابینکردنی غازەکە لەگەڵ دەستپێکردنی بەرهەمهێنان لە کێڵگەی چەمچەماڵ لە نیوەی دووەمی ساڵی 2027 دەست پێدەکات، لەگەڵ پلانی دروستکردنی هێڵی بۆری نوێ کە لەلایەن کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتەوە جێبەجێ دەکرێت بۆ کێڵگەگە". لە ڕاگەێینراوەکە هاتووە:" ئەم ڕێککەوتنانە لەگەڵ کۆمپانیاکانی ماس چیمەنتۆ، بازیان چیمەنتۆ، دێڵتا چیمەنتۆ، گاسن چیمەنتۆ، چیمەنتۆی سلێمانی، کە هەموویان لە ناوچەی پیشەسازی بازیان لە پارێزگای سلێمانین، هەروەها کۆمپانیای ڤان ستێل لە پارێزگای هەولێر لە هەرێمی کوردستان واژۆ کراون". هاوکات بەشدارانی پترۆلیۆم بەهۆی توانای زۆری کێڵگەی چەمچەماڵ کێڵگەکە ئامادە دەکەن بۆ دەستپێکردنی زیاتری بەرهەمهێنانی غاز، هاوبەشەکان بڕیاریانداوە 160 ملیۆن دۆلاری ئەمریکی وەبەرهێنان بکەن بۆ لێدانی سێ بیری دیکە، بە ئامانجی دابینکردنی غازی زیاتر. کۆمپانیای دانەغاز، لە ساڵی 2005 دامەزراوە و یەکەم و گەورەترین کۆمپانیای تایبەتی کەرتی غازی سروشتییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە ئێستادا لە بوارەکانی گەڕان و بەرهەمهێنان و گواستنەوەی غاز لە هەریەک لە ئیمارات، میسر و هەرێمی کوردستان کار دەکات.
وەزارەتی نەوتی عێراق، ئەمڕۆ یەکشەممە، ئامارە بەراییەکانی هەناردە و داهاتی نەوتی بۆ مانگی کانوونی دووەمی 2026 ڕاگەیاند، کە تێیدا داهاتەکەی 6 ملیار دۆلاری تێپەڕاندوە. بەپێی بەیاننامەیەکی فەرمی وەزارەتەکە، کە پشت بە ئامارەکانی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) دەبەستێت، کۆی گشتی هەناردەی نەوتی خاو (بە کۆندێنسێتیشەوە) لەو مانگەدا بڕی 107 ملیۆن و 651 هەزار و 61 بەرمیل بوە. داهاتی بەدەستهاتوو لەو بڕەش گەیشتووەتە 6 ملیار و 388 ملیۆن و 429 هەزار دۆلار. دەربارەی سەرچاوەی هەناردەکردنەکە، وەزارەتەکە وردەکارییەکانی بەم شێوەیە خستووەتەڕو: کێڵگەکانی ناوەڕاست و باشوور: 100 ملیۆن و 420 هەزار و 48 بەرمیل. هەرێمی کوردستان (لە ڕێگەی بەندەری جەیهان): 5 ملیۆن و 997 هەزار و 527 بەرمیل. هەروەها ئەو بڕەی هەناردە کراوە بۆ ئوردن بڕی 309 هەزارو 712 بەرمیل بوە وە بڕی هەناردەکراو لە کێڵگەی قەیارە: 923 هەزار و 774 بەرمیل بوە.
رێباز حەملان، یاریدەدەری سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، سەبارەت بە مووچەی مانگی یەک (کانوونی دووەم) بە کوردستان24ـی ڕاگەیاند: "هەفتەی ڕابردوو وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان ڕێنماییەکانی خەرجیی ساڵی 2026ـی بڵاوکردەوە و لە ئێستاشدا ئامادەکارییەکان بۆ لیستی مووچە لە قۆناغی کۆتاییدان." یاریدەدەری سەرۆکوەزیران ئاشکرای کرد، لە چەند ڕۆژی داهاتوودا لیستەکە تەواو دەبێت و ڕەوانەی بەغدا دەکرێت. دوای پەسەندکردنی لەلایەن وەزارەتی دارایی عێراقەوە، بڕی 120 ملیار دینار دەخرێتە سەر هەژماری بانکیی وەزارەتی دارایی فیدراڵ. سەبارەت بە پابەندبوونەکان، رێباز حەملان گوتی: "وەکو حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەتەواوی پابەندی داواکارییەکانی عێراق بووین و هیچ پاساوێک لەلایەن هەرێمەوە نییە بۆ دواکەوتنی مووچە." ناوبراو ڕەخنەی لە هەڵوێستی بەغدا گرت و ڕایگەیاند: "بەداخەوە ئەوەی لەلایەن وەزارەتی دارایی فیدراڵ و بەغداوە دەکرێت، ستەمێکی گەورەیە لە خەڵکی کوردستان، بە جۆرێک لە ماوەی سێ ساڵدا مووچەی حەوت مانگ بۆ هەرێم نەنێردراوە."
وەزارەتی دارایی و ئابووریی هەرێمی کوردستان یەکەم گشتاندنی دارایی بۆ ساڵی 2026 دەرکرد، تێیدا میکانیزمی خەرجکردنی پارە، پێشینە و مامەڵە داراییەکانی دیاریکردووە. بەپێی بڕیارەکە، خەرجییەکان بەپێی سیستمی 1 لەسەر 12ی خەرجیی کرداریی ساڵی 2025 دەبن و سەرجەم مامەڵەکان دەکرێنە ئەلیکترۆنی. بەگوێرەی نووسراوی وەزارەتی دارایی ژمارە (588)، کە واژۆی ئاوات جەناب نووری، وەزیری دارایی و ئابووریی هەرێمی کوردستانی لەسەرە و کۆپییەکی دەست تۆڕی میدیایی رووداو کەوتووە، رێنوێنییەکان تایبەتن بە رێکخستنەوەی خەرجی و داهات تاوەکو پەسندکردنی بودجەی ساڵی 2026. وەزارەتی دارایی دەڵێت، خەرجییەکان لە چوارچێوەی (1/12)ی خەرجیی کرداریی ساڵی 2025 دەبن. لە گشتاندنەکەدا هاتووە، "راگرتنی سەرجەم پاداشت و هاوکارییەکان، جگە لە بەخشینی بەردەستی وەزیرەکان یان ئەو دۆخانەی رەزامەندیی ئەنجوومەنی وەزیران یان وەزارەتی داراییان هەیە." هەروەها بڕیاردراوە بە راگرتنی خەرجییە سەرمایەدارییەکان، مەگەر لە دۆخی زۆر پێویستدا نەبێت و پێویستە لە رێگەی سیستمی ئەلیکترۆنییەوە داوابکرێت. یەکێک لە خاڵە هەرە سەرەکییەکانی گشتاندنەکە، پابەندکردنی گشت وەزارەت و فەرمانگەکانە بە بەکارهێنانی سیستمی ئەلیکترۆنیی بەڕێوەبردنی دارایی کوردستان (KFMS). لە نووسراوەکەدا هاتووە، "هەموو ئەو خەرجییانەی پەیوەستن بە بودجەی بەکارخستن، تەنیا بە شێوەی دیجیتاڵی و لە رێگەی سیستمی (KFMS)ەوە دەبێت، هەر داواکارییەکی کاخەزییش رەتدەکرێتەوە." وەزارەتی دارایی دەسەڵاتی خەرجکردنی پارەی بۆ کڕینی کەلوپەل و پێداویستییەکان بەم شێوەیە دیاریکردووە: - تاوەکو 3 ملیۆن دینار، تەنیا بە لیژنەی کڕین دەبێت. - لە 3 ملیۆن بۆ 100 ملیۆن دینار، بە لیژنەی کڕین و بە هەبوونی سێ ئۆفەر (خستنەڕوو). - سەرووی 100 ملیۆن دینار، دەبێت بەپێی رێنمایی گرێبەستە گشتییەکان بێت. سەبارەت بە ئیفاد و گەشتی فەرمانبەران، وەزارەتی دارایی مەرجی تووندی داناوە و رایگەیاندووە، "بەبێ رەزامەندی ئەنجوومەنی وەزیران، هیچ فەرمانبەرێک شاند و سەفەری دەرەوەی وڵات ناکرێ و وەزارەت هیچ پابەندبوونێکی دارایی ناکەوێتە ئەستۆ." تەنانەت ئەو شاندانەی رەزامەندییان هەیە، دەبێت خەرجییەکەیان لەسەر پێشینەی مانگانەی فەرمانگەکەیان بێت. خاڵەکانی دیکە رێنماییەکە - پێشینەی مانگانەی (نثریة)ی فەرمانگەکان نوێ دەکرێتەوە. - کرێی ئاو، کارەبا و تەلەفۆن لەسەر بنەمای پسووڵەی رەسەن و بە سیستمی ئەلیکترۆنی خەرج دەکرێ. - هەر گرێبەستێک (وەک پاککردنەوە و خواردن) کە ماوەکەی تەواو دەبێت، دەبێت 90 رۆژ پێش تەواوبوونی داوای نوێکردنەوەی بکرێ. - ئەو خەرجییانەی بە دۆلارن، دەبێت بەپێی نرخی گۆڕینەوەی دراوی بیانیی وەزارەتی دارایی هەژمار بکرێن.
بەگوێرەی زانیارییەکانی میدیاکانى یەکێتى، وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستان، زۆرینەی کارەکانی لیستی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی 2026 تەواو کراون. بڕیاروایە لە ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوودا، لیستەکە بە فەرمی ڕەوانەی وەزارەتی دارایی عێراق بکرێت بۆ دەستپێکردنی پڕۆسەی وردبینی و تەرخانکردنی بودجەی مووچە. یەکە ژمێریارییەکانی سەر بە وەزارەتی دارایی، لە قۆناغی کۆتایی تۆمارکردنی ناوی فەرمانبەران و خانەنشینان دان لە سیستمی پەیڕۆڵ. چاوەڕوان دەکرێت تاوەکو ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوو پڕۆسەی تۆمارکردن بە تەواوی کۆتایی بێت و دوای ئەنجامدانی وردبینی ناوخۆیی، لیستەکە ئامادە دەبێت بۆ ناردن بۆ بەغداد. لەبارەى داهاتە نانەوتییەکان، پاش ئەوەی وەزارەتی دارایی عێراق وردبینی لیستی مووچەی مانگی 1 تەواو دەکات، یەکەی ژمێریاری حکومەتی هەرێم ئاگادار دەکرێتەوە بۆ ناردنی بڕی 120 ملیار دینار وەک پشکی داهاتی نانەوتی. ئەم بڕە پارەیە بە شێوەی کاش (نەختینە) دەخرێتە سەر هەژماری دارایی حکومەتی فیدڕاڵ، کە ئەمەش ڕێکارێکی کارگێڕی جێگیرە لە نێوان هەردوو وەزارەتدا.
سەرۆکی ئەنجوومەنی بازاڕی دراوی هەولێر رایدەگەیێنێت، دابەزینی بەهای دینار پەیوەندیی راستەوخۆی بە دۆخی سیاسیی وڵاتانی دەوروبەر و هەڕەشەکانی ئەم دواییەی ئەمریکاوە هەیە. بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر دۆلاری ئەمریکی لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، نرخی 100 دۆلار گەیشتە 147 هەزار و 500 دینار. سەرۆکی ئەنجوومەنی بازاڕی دراوی هەولێر هۆکارەکەی بۆ ناجێگیریی دۆخی سیاسی و کەمبوونەوەی خستنەڕووی دۆلار دەگەڕێنێتەوە. رۆژی دووشەممە 19-01-2026 سیامەند مەولوود، سەرۆکی ئەنجوومەنی بازاڕی دراوی هەولێر بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند، "پێش سەری ساڵ، هەر 100 دۆلار بە 142 هەزار و 500 دینار مامەڵەی پێوە دەکرا، بەڵام ئێستا بە جیاوازییەکی بەرچاو بەهای دینار رووی لە دابەزین کردووە و نرخی 100 دۆلار گەیشتووەتە 147 هەزار و 500 دینار." سەبارەت بە هۆکارەکانی ئەو دابەزینە خێرایە، سیامەند مەولوود گوتی، "دانانی پارە لە بانکەکان کەم بووەتەوە، ئەوەش بووەتە هۆی کەمبوونەوەی خستنەڕووی دۆلار و زیادبوونی خواست لەسەری." سەرۆکی ئەنجوومەنی بازاڕی دراوی هەولێر هۆکاری سەرەکیی دابەزینی دینار بۆ دۆخی سیاسی دەگەڕێنێتەوە و دەڵێت، "ناجێگیریی بارودۆخی سیاسیی وڵاتانی دەوروبەری هەرێمی کوردستان کاریگەریی راستەوخۆی هەبووە؛ بەتایبەتی دوای ئەوەی ئەمریکا هەڕەشەی هێرشکردنە سەر ئێرانی کرد، هاووڵاتییان خستنەڕووی دۆلاریان کەم کردەوە." سەرەڕای ئەو دابەزینە، سیامەند مەولوود گەشبینە بەوەی دۆخەکە کاتییە و دەڵێت، "ئابووری راستەوخۆ پەیوەستە بە سیاسەتەوە؛ پێشبینی دەکەین دوای ئاساییبوونەوەی دۆخی سیاسی، بەهای دینار جارێکی دیکە روو لە بەرزبوونەوە بکات."
محەممەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، سەرپەرشتیی کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزاریی بۆ کاروباری ئابووریی کرد و جەختی لەسەر پێویستیی کەمکردنەوەی خەرجییەکان و دۆزینەوەی سەرچاوەی نوێی داهات کردەوە. حکومەتی عێراق دەیەوێت لەرێگەی توندکردنەوەی ڕێکارە داراییەکان و فرەجۆرکردنی داهاتەکان، ڕزگاری بێت لە وابەستەیی تەواوەتیی بە نەوت؛ ئەم هەنگاوە ئاماژەیە بۆ هەوڵێکی جدیی بۆ ڕێکخستنەوەی خەزێنەی دەوڵەت و کەمکردنەوەی بارگرانییە داراییەکان لە کاتێکدا کە بازاڕی وزە بەردەوام لە گۆڕاندایە. نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراق ڕایگەیاند: "کۆبوونەوەکە تەرخانکرا بۆ تاوتوێکردنی کەمکردنەوەی خەرجییەکان و زیادکردنی داهاتەکان، بەتایبەتیش پێشنیازی دیاریکردنی نرخی پاڵپشتیی حکومەت بۆ بەرهەمە نەوتییەکان و چارەسەرکردنی دۆخی دارایی وڵات". لەم کۆبوونەوەیەدا کە هەریەکە لە عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندیی و وەزیرانی دارایی، پلاندانان و بازرگانیی تێیدا بەشدار بوون، چەندین پێشنیازی گرنگ تاوتوێ کران. یەکێک لەوانە پاڵپشتییکردنی هەناردەی کاڵای عێراقیی بوو لەرێگەی پێدانی قەرز و ڕەخساندنی ژینگەیەکی لەبار بۆ ئابووریی نانەوتیی، تاوەکو داهاتەکان تەنها لە یەک سەرچاوەوە نەبن. سوودانی بڕیاریدا لیژنەی جیاواز و پسپۆڕ پێکبهێنرێن بۆ ئەوەی بە وردیی لێکۆڵینەوە لەسەر هەموو پێشنیازەکان بکەن و بڕیاری پێویستیان لەبارەوە بدەن، بە جۆرێک کە هەموو هەنگاوەکان پاڵپشتیی لە پلانی چاکسازیی ئابووریی حکومەت بکەن و خەرجییە ناپێویستەکان بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەم بکەنەوە. حکومەت دەیەوێت نرخی بەرهەمە نەوتییەکان و شێوازی پاڵپشتییە داراییەکان ڕێکبخاتەوە. بڕیارە لە ماوەیەکی نزیکدا زنجیرەیەک بڕیاری نوێ بۆ زیادکردنی داهاتی دەوڵەت و کەمکردنەوەی کورتهێنان دەربچێت کە ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر بودجە و پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان دەبێت. ئابووریی عێراق بە ڕێژەی زیاتر لە 90% پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت، ئەمەش هەمیشە حکومەتەکانی ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی کردووەتەوە لە کاتی دابەزینی نرخەکاندا.
ئەم مانگە مووچەی زیاتر لە سێ هەزار پێشمەرگەی دیكەی خانەنشینكراو دەبەسترێت كە لەمانگی هەشتەوە گەیشتوونەتە تەمەنی خانەنشینی، چەند مووچەیەک بەیەکەوە وەردەگرن، زیاتر لە دوو هەزار و 500ـی دیکەش دەکەوێتە مانگی دوو. لە مانگەکانی ڕابردوو لە 19 هەزار دۆسیەكەی خانەنشینانی پێشمەرگە، 13 هەزار و 774 کەس دۆسیەیان تەواو کراوە و مووچەیان بۆ بەستراوە، بەشێکی دیکەیان ماون وردبینی تێدا بکرێت، بۆ دابەشکردنی مووچەی مانگی دوو سەرجەمیان ئامادە دەبن. لیوا حاجی مەلا ئەمین، بەڕێوەبەری گشتیی خانەنشینی پێشمەرگە و کەمئەندامان؛ بە ئاڤای گوت، "سێ هەزار و 24 خانەنشین و کەمئەندام لەگەڵ لیستی مووچەی مانگی یەک مووچەیان بۆ دەبەسترێت، 53 خانەنشینی پێشمەرگەن، دوو هەزار و 971 کەسیان کەمئەندامن، ئەوانە چەند مووچەیەک بەیەکەوە وەردەگرن." بەگوتەی بەڕێوەبەری گشتیی خانەنشینی پێشمەرگە و کەمئەندامان، هەزار و 712 دۆسییەی دیکەیان ڕەوانەی وەزارەتی دارایی کردووە، ئەگەر وردبینی تەواو بکرێت لەم مانگە مووچەیان دەبەسترێت و ژمارەی ئەو خانەنشین و کەمئەندامانەی لەم مانگە مووچە وەردەگرن دەبێت چوار هەزار و 736، ئەگەر دۆسییەکانیشیان بمێنێتەوە ئەوا دەکەوێتە سەر مانگی دوو.
