هاوڵاتی چوارچێوەی هەماهەنگی لەبارەی کاندیدکردنی محەمەد شیاع سودانی بۆ پۆستی سەرۆکوەزیران رایگەیاند، کە بڕیاریان داوەو کاندیدەکەیان ناگۆڕن. ئەوەش دوای ئەوە دێت، ئەمڕۆ هەینی، مەحمود حیانی ئەندامی هاوپەیمانێتی فەتح وتی، "دەتوانرێت محەمەد شیاع سودانی، کاندیدی دەستیشانکراوی چوارچێوەی هەماهەنگی بۆ پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق بگۆڕدرێت بەکەسێکی دیکە بەڵام بە مەرج." باسی لەوەشکرد ، "بەرەی سەدر لەوبڕوایەدان محەمەد شیاع سودانی کاندیدی چوارچێوەی هەماهەنگی بۆ پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق لایەنگر و ئەندامی دەوڵەتی یاسایە بۆیە ئەوان رەتی دەکەنەوە و ئەمەش دەتوانرێت بەڕوونی لە تویتەکانی ساڵح محمەد عێراقی، ناسراو بە وەزیرەکەی سەدر." لە کۆتایدا ئاماژەی بەوەدا، "کۆبوونەوەی هادی عامری، سەرۆکی هاوپەیمانێتی فەتح و موقتەدا سەدر سەرۆکی بەرەی سەدر دەتوانێت چارەسەری زۆرێک لە گرفتە گەورەکانی ئەمڕۆ بکات، دەکرێت بتوانن چارەسەری پەڕلەمان بکەن و هەنگاو بۆ ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردن بنێن، چوارچێوەی هەماهەنگی دژی دووبارەکردنەوەی هەڵبژاردن نییە بەڵکو پێویستە گفتوگۆ و دانوستان لەپێناو گەشتن بەچارەسەر بکرێت."
هاوڵاتی ژمارهیهكی زۆر له بهشداربووانی گردبوونهوهی ئاشتی له ئیستهنبووڵ كه بهرپرسی ههدهپهشیان له نێودایه، لهلایهن پۆلیسهوه دهستگیركران. دوای ئهوهی رۆژی پێنجشهممه 1-9-2022 بهبۆنهی رۆژی جیهانیی ئاشتی سهدان كهس له ناوچهی كادیكۆی ئیستهنبووڵ كه زۆربهیان جهماوهری ههدهپه بوون، بهشدارییان له گردبوونهوهی جهماوهریی كرد و بانگهوازی ئاشتییان كرد، پۆلیس زیاتر له 100 كهسی لێ دهستگیركردن. لهگردبوونهوهكهدا سهدان هاووڵاتی بهشداربوون، بهڵام هێزهكانی ئاسایش كه ههوڵیاندا گردبوونهوهكه پهرتهوازه بكهن، تووندوتیژییان له دژی بهشداربووان بهكارهێنا و ژمارهیهكی زۆریان لێ دهستگیركردن. بهپێی ئاماری كۆمهڵهی داكۆكیكاران لهپێناوی ئازادی/لقی ئیستهنبووڵ هێزهكان زیاتر له 100 كهسیان دهستگیركردووه. ئهمه لهكاتێكدایه بهشێك لهوانه لایهنگر، ئهندام و بهرپرسی ههدهپهن.
هاوڵاتی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئیدانەی توندوتیژییەکانی عێراق دەکات و داواش لەلایەنەکان دەکات، بەبێ دواخستن، دەست بە گفتوگۆ بکەن. ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، لە بەیاننامەیەکدا لەبارەی دوایین پێشهاتەکانی عێراقەوە رایگەیاند: ئەندامانی ئەنجومەن، ئیدانەی توندوتیژییەکانی رۆژانی 29 و 30 ی مانگی رابردویان کرد و نیگەرانیشیان تایبەت بە کوژران و برینداربونی ژمارەک هاوڵاتیی عێراقی، دەربڕی. داواشیان لە لایەنە عێراقییەکان کرد، دورکەونەوە لە بەکارهێنانی توندوتیژیی و لەپێناو چارەسەری کێشەکانی وڵاتەکەیان، دان بەخۆیاندا بگرن و بەپەلە دەست بە گفتوگۆ بکەن ، وهەموو هەوڵی خۆیان بدەن بۆ ڕێگریکردن لە توندوتیژی. جەختیشی کردوەتەوە لەوەی، پێویستە لایەنە عێراقییەکان جیاوازیەکانیان بخەنە لاوەو، رێز لە سەروەریی وڵاتەکەیان بگرن و مافی خۆپیشاندانیش بپارێزن بۆ هەموان.
هاوڵاتی بهپێی ههواڵێکی ئاژانسی ڕۆیتهرز ئەو کۆمپانیا نەوتییانەی لە هەرێمی کوردستان کار دەکەن، داوایان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کردووە هاوکاریان بێت لە چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکییانەی لەنێوان حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستاندایە سەبارەت بە پرسی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان. رۆژی پێنجشەممە، 1ی ئەیلوول، ئاژانسی رۆیتەرز بڵاوی کردەوە، کە چەند نامەیەکی ئەو کۆمپانیایانەیان دەستکەوتووە، تێیدا داوا لە حکومەتی ئەمریکا دەکەن بۆ ئەوەی هەناردەکردنی نەوت لە هەرێمی کوردستانەوە بۆ تورکیا بەردەوام بێت و ئەنقەرە ناچار نەبێت نەوتی زیاتر لە ئێران و رووسیا وەربگرێت. هەروەها لە نامەکاندا، ئەو کۆمپانیایانە ئەوەشیان بۆ ئەمریکییەکان خستووەتەڕوو ئەگەر هەرێمی کوردستان داهاتی نەوتی لەدەستبدات ئەوا ترسی داڕمانی ئابوورییەکەی هەیە. هەروەها رۆیتەرز ئاشکرای کردووە ئەو کۆمپانیایانە پشتگیریی نامەکەی مانگی رابردووی ژمارەیەک ئەندامی کۆنگرێسی ئەمریکیشیان کردووە، کە نامەیەکیان بۆ ئەنتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ناردووە سەبارەت بەوەی پێویستە واشنتن رۆڵی هەبێت لە چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و عێراق بەتایبەت لەسەر پرسی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان. هەروەها لە نامەی ئەندامانی کۆنگرێسدا بۆ بلینکن، داوایان لێکردووە هەوڵبدات هەولێر و بەغدا لەسەر ئاستی باڵا کۆببنەوە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە و هەروەها گوشار بکەن کە عێراق لەژێر هەژموونی ئێران دەرچێت. لە کانوونی دووەمی ئەمساڵ، یەکێک لەو کۆمپانیایانە بەناوی (HKN Energy) کە ئەمریکییە و بنکەی سەرەکی کۆمپانیاکە لە شاری داڵاسە، نامەیەکیان بۆ باڵیۆزەکانی ئەمریکا لە عێراق و تورکیا ناردووە، تاوەکو واشنتن هەوڵبدات پرسی کێشەی نەوت لەنێوان هەولێر و بەغدا چارەسەر بکات، بەتایبەتی لەسەر پرسی بۆریی نەوتی نێوان هەرێمی کوردستان و تورکیا، کە لە ساڵی 2014وە بەغدا ئەو پرسەی بردووەتە دادگەیەکی نێودەوڵەتی. بەگوێرەی وەزارەتی نەوتی عێراق، مانگی تەممووزی رابردوو، دوا دانیشتنی ئەو کەیسە لە یەکێک لە دادگەکانی پاریس بەڕێوەچووە و بڕیارە ژووری بازرگانیی نێودەوڵەتی لە چەند مانگی داهاتوودا بڕیاری کۆتایی لەسەر ئەو پرسە بدات. لە 16ی ئابی رابردوو، نێد پرایس، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، لەبارەی ئەو کێشانەوە رایگەیاند، ئەو کێشانە لەنێوان هەولێر و بەغدایە، بەڵام واشنتن هانی گفتوگۆی هەردوولا دەدات. مانگی تەممووزی رابردووش، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، کۆمپانیای یاسایی ئەمریکی (ڤێنسن ئاند ئێلکنس) کە نوێنەرایەتیی وەزارەتی نەوتی عێراقی دەکات، بانگهێشت کرد بەمەبەستی روونکردنەوە لەسەر کێشەی بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان بۆ تورکیا و ئاژانسی رۆیتەرزیش ئاشکرای کردووە چاوەڕێ دەکرێت لە ئایندەیەکی نزیکدا چەند دانیشتنێکی دیکە لەنێوان بەرپرسانی وەزارەتی دەرەوە و ئەو کۆمپانیایەدا لە بەغدا و واشنتن بەڕێوەبچن. لە مانگی شوباتی رابردووەوە، پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر لەسەر پرسی نەوت جارێکی دیکە خراپبووەوە دوای ئەوەی دادگەی فیدڕاڵیی عێراق بڕیاری دا یاسای نەوت و گازی کوردستان، "نادەستوورییە". لە دوای ئەو بڕیارەش، حکومەتی عێراق هەوڵەکانی چڕکردووەتەوە تاوەکو کۆنتڕۆڵی داهاتی نەوتی کوردستان بکات. ئێستا هەرێمی کوردستان رۆژانە 500 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەمدێنێت و شارەزایانی ئابووریش هۆشداریانداوە لە ئەگەری نەهاتنی وەبەرهێنەری زیاتر، رەنگە هەرێمی کوردستان نەتوانێت ئەو ئاستە لە ئایندەدا تێپەڕێنێت و رۆیتەرز ئاشکرایکردووە کە ئەگەر دۆخەکە هێورنەبووەوە، رەنگە کۆمپانیاکان لە کوردستان بکشێنەوە.
هاوڵاتی لهبهیاننامهیهکدا سهرۆکی هاوپهیمانێتی فهتح داوای لە هێزە سیاسییەكان كرد بێدەنگی سیاسی و میدیایی ڕابگەیەنن. هادی عامری سهرۆکی هاوپهیمانێتی فهتح لهبهیاننامهیهکدا که ئهمڕۆ چوارشهممه بڵاویکردۆتهوە ڕایگەیاندووە: لە سەروبەندی سەردانی ئەربەعینیەین كە تێیدا ئازاری شەهیدبوونی ئەبو ئەلئەحرار و خانەوادەكەی و هاوەڵەكانی وەبیر دێنینەوە، هەروەها ئێمە پرسەی نەمر نوێ دەكەینەوە لەم ڕۆژانەدا پڕە لە هەستی دڵسۆزی و خۆشەویستی بۆ خەڵكی ماڵی پێغەمبەر ( درودی خوایان لەسەر بێت ) بانگەوازی بۆ سەركردەكان و هێزە سیاسییەكان بە وتنی سوێند بە هەموو برایان لە ئازاری ئەلحسێن - سڵاوی خوای لەسەر بێت - بۆ ڕاگەیاندنی بێدەنگی سیاسی و میدیایی. ئەلعامری داوای كرد : گوتارێكی میانڕەو كە كۆبكاتەوە و بڵاونەبێتەوە بەڵگەنامە بكات و جیاوازی نەكات، واز لەو لێدوانانە بهێنێت كە ڕق و كینە دەوروژێنێت و هەروەها لە ڕۆژانی حسێندا تەنها لەسەر پەیامەكەی حسێن قسە بكرێت لە بەرامبەر نادادپەروەری و دەستدرێژی و رەتكردنەوەی ملكەچبوون بۆ ستەمكاران. لە درێژەی قسەكانیدا وتی: با هەموو هەوڵێك یەكبخرێت بۆ ئامادەكردنی پێداویستییەكان بۆ سەركەوتنی ئەم سەردانە پیرۆزە بۆ ئارامكردنەوەی ڕۆحەكان و وە گەڕاندنەوەی متمانە و سۆز لەنێوان ڕۆڵەكانی یەك نەتەوە، خەڵكی هەمان مەزهەب و ڕۆڵەكانی دوو شەهیدی ئازیزی سەدری. جێگای ئاماژهیه لهچهند ڕۆژی ڕابووردوودا بههۆی پێکدادانهکانی ناوچهی سهوزهوه زیاتر له ٣٠ کهس کوژران و دهیانی دیکهش برینداربوون.
هاووڵاتی بهگوێرهی ڕاپۆرتێكی ڕۆژنامهی "العرب"، بانگهوازهكهی موقتهدا سهدر بۆ ئهوهی لایهنگرانی له ناوچهی سهوز و خۆپیشاندانهكان بكشێنهوه بهشێك نهبووه له پلانێكی پێشوهخته پلان بۆ داڕێژراو، بهڵكوو ههنگاوێكی ناچاری بووه دوای ئهوهی ئێران ههڕهشهی لێكردووه. بهپێی ڕاپۆرتی ڕۆژنامهكه كه له چهند سهرچاوهیهكی سیاسیی عێراقییهوه (31ی ئابی 2022) دهستی كهوتووه، پهیامێك له ئێرانهوه گهیشتووه به سهدر كه پێویسته ئهو ئاژاوهیه بوهستێنێت كه ڕۆژی دووشهممهی ڕابردوو دوای وازهێنانی لهسیاسهت له بهغدا دروست بوو. ئهو سهرچاوانه دهشڵێن، "ئێران، كه له ماوهی ڕابردوودا وازی له سهدر هێناوه و ڕووبهڕووی نهبووهتهوه به ئومێدی ئهوهی بهخۆی و بژاردهكانیدا بچێتهوه، سهدری ئاگادار كردووهتهوه كه پێویسته شیعهكان یهكگرتوو بن نهك شیعهی عهرهبی و شیعهی وهلائی بۆ ئێران." ڕۆژنامهكه ئاشكراشی كردووه كه "ئێران سهدری ئاگادار كردووهتهوه كه دهبێت گفتوگۆ لهگهڵ چوارچێوهی ههماههنگی بكات و ناكۆكییه كۆنهكانیشی لهگهڵ نووری مالیكی، سهرۆكی دهوڵهتی یاسا له بیر بكات." ئهو سهرچاوانه دهشڵێن كه "پهیامهكهی ئێران ئامادهیی ئهو وڵاتهی دهرخستووه بۆ كوشتنی سهدرییهكان ئهگهر پێویست بكات بۆ ڕێگری له دروستبوونی دووبهرهكی نێوان شیعهكان، ئهوهش به پێكدادانهكانی ڕۆژی دووشهممهو سێشهممهدا به ڕوونی دیار بوو كه زۆربهی كوژراوهكان لایهنگرانی سهدری بوون." باسیان لهوهش كردووه كه ئهو پهیامهی ئێران، سهدری لهنێوان دوو بژاردهی قورس داناوه، یان پێكدادان لهگهڵ دهوڵهتی عێراقی و ڕووبهڕووبوونهوهی سوپا، كه ئهوهش له زیانیهتی، یان بژاردهی دووهم كه ڕووبهڕووبوونهوهیه لهگهڵ چوارچێوهی ههماههنگی كه هێزێكی ڕێكخراویان ههیهو لهسهر ڕاسپاردهی ئێران دهجووڵێنهوه.
هاوڵاتی دادگای فیدڕاڵی عێراق دهستی كرد به پێداچوونهوهی دۆسیهی ههڵوهشاندنهوهی پهرلهمانی عێراق. سهرچاوهیهك له دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراق به میدیا عێراقییهكانی راگهیاندوه، دادگای فیدراڵی دهستی كردووه به پێداچوونهوهی دۆسیهی ههڵوهشاندنهوهی پهرلهمان كه لهلایهن كوتلهی سهدرهوه پێی گهیشتبوو. سهرچاوهكه راشیگهیاندوه، ئهمڕۆ هیچ دانیشتنێكی دادگاكه بهڕێوهناچێت، ئهوهش بههۆی پشووی فهرمییهوه له سهرجهم دامودهزگاكان.
هاوڵاتی بەرلەوەی دادگای فیدراڵی عێراق رۆژی سێشەممە بڕیاری خۆی لەبارەی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان یاخود هەڵنەوەشاندنەوەی بدات، رۆژی دووشەممە تویتێكی (كازم حائیری) مەرجەعی ئاینی سەدرییەكان و دواتریش تویتێكی موقتەدا سەدری رابەری رەوتی سەدر گڕیان لەتەواوی شەقامی عێراقی بەرداو دۆخی ئەمنی بەغداو زۆربەی شارەكانی باشووری عێراقیان گەیاندە ئەو خاڵەی كەچەندین مانگە سیاسییەكان و چاودێران هۆشداری لەبارەوە دەدەن و پێیان وایە هەر كەدۆخەكە لەدەست دەرچوو ئیدی گەڕانەوەی بۆ نییەو هەمووان بەیەكەوە دەسوتێنێت. كازم حوسەینی حائیری ساڵی 1938 لەكەربەلا لەدایكبووە، لەتەمەنی پێنج ساڵیدا لای باوكی دەستی بەخوێندنی ئاینیی كردووەو دواتر رووی لەشاری نەجەف كردووە بۆ تەواوكردنی خوێندن، ئەو یەكێك لەدیارترین خوێندكارەكانی سەید (محەمەد باقر سەدر)ی مامی موقتەدا سەدرەو ماوەیەكی دورودرێژ هاوەڵی بووەو لەشاری قوم نیشتەجێیە، كتوپڕ وازهێنانی خۆی لەمەرجەعییەتی سەدرییەكان راگەیاند. كازم حوسەینی حائیری لەڕاگەیەندراوێكدا وێرای وازهێنانی لەمەرجەعییەت، داوای لە «بڕواداران»ی كرد گوێڕایەڵی رابەری باڵای ئێران، عەلی خامنەیی بن و وەك هێزێكی سەربەخۆ پاڵپشتی لەحەشدی شەعبی بكەن. هاوكات رایگەیاند: «هەركەسێك هەوڵی جیاكردنەوەی رۆڵەكانی مەزهەب بدات و بێ فەرمانی سەركردایەتی شەرعیی بكات لەڕاستییدا ئەو كەسە سەدری نییە، تەنانەت ئەگەر داواكاری ئەوەیش بكات». دوابەدوای ئەوە، موقتەدا سەدری لەبارەی وازهێنانی مەرجەعی شیعە، كازم حوسەینی حائیری تویتێكی بڵاوكردەوە و ڕایگەیاند «زۆر كەس لەنێویاندا بەڕێز حائیری وا هەست دەكەن كەئەم سەركردایەتییە بەهۆی كارو فەرمانی ئەوانەوە هاتووەتە ئاوارەوە، بەڵام نەخێر وانییە ئەم سەركردایەتییە بەپشتیوانی خواو هەوڵی باوكم كە دەستی لەكاروباری عێراق و گەلەكەی وەرنەداوە، هاتووەتە ئاوارەوە». سەدر رایگەیاند كەسەرباری وازهێنانی كازم حائیری، بەڵام نەجەف بەردەوام بەگەورەترین بارەگای مەرجەعییەت دەمێنێتەوە. دوای وازهێنانی سەدر، خۆپیشاندەرانی لایەنگری سەدر لەناوچەی سەوز دۆخەكەیان ئاڵۆزكردو پەلاماری چەندین باڵەخانەی حكومییان داو تەنانەت چوونە ناو كۆشكی كۆماریشەوە، لەئێستاشدا هەموو چاوەكان لەسەر (عەلی سیستانی)ی مەرجەعی گەورەی شیعەكانە كە لەشاری نەجەف نیشتەجێیە تا ئەو ئاگرەی كەهەڵگیرساوە بەفەتوایەك بیكوژێنێتەوە. بەبڕوای ئەو چاودێرانەی كەساڵانێكە چاودێری بڕیارو فەتواكانی سیستانییان كردووە، هەرچەندە زۆرینەی عێراقییەكان و سەركردەی حزبە شیعییەكان چاویان لەوەیە (سیستانی) لەدوایین ساتدا دەستوەردان بكات، بەڵام ئاماژە بەوەدەكەن سیستانی نایەوێت هەڵوێستێك دەرببڕێت كەخزمەت بەلایەنێكی سیاسی بكات لەسەر حسابی لایەنێكی دیكە، چەند سەرچاوەیەكیش كەقسەیان بۆ رۆژنامەی (عەرەبی جەدید) كردووە دەڵێن: چەندین پەیام لەكەسایەتییە عێراقی و ئاینییە ئێرانییەكانەوە گەیشتوون بەسیستانی بۆ ئەوەی هەڵوێستی خۆی لەسەر رووداوەكانی ئێستا دەرببڕێت یاخود دەستپێشخەرییەك بكات، تەنانەت چەندین لایەنی نێودەوڵەتیش بەتایبەتی نێردەی نەتەوەیەكگرتووەكان هەوڵیانداوە سیستانی هەڵوێستێك دەرببڕێت یاخود چاویان پێبكەوێت، بەڵام سیستانی رەتیكردووەتەوە كەس ببینێت. ئەوەی ئەم دۆخەی عێراقی درووستكردووە لەئێستادا رێكنەكەوتنە لەسەر درووستكردنی حكومەت و دووبارە ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردنەكان و هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی ئێستا، كەسەدرییەكان زۆر بەتوندی دەستیان بەداواكانیانەوە گرتووە، هەرچی لایەنی هەماهەنگیشە هەرچەندە كەمێك نەرمییان نواندووە لەبەرامبەر داواكانی سەدردا، بەڵام مەرجی قورسیان داناوە. توندوتیژییەكانیش كۆمەڵگای نێودەوڵەتی هێناوەتە سەر خەت و هەریەكە لەنەتەوەیەكگرتووەكان و یەكێتی ئەوروپاو ئەمریكاو بەریتانیاو كۆمكاری عەرەبی و دەیان وڵاتی دیكە داوای دەستبەجێ وەستاندنی هەموو توندوتیژییەك دەكەن. لەڕاگەیەندراوێكدا سكرتێری گشتی نەتەوەیەكگرتووەكان «داوای ئارامی و دانبەخۆداگرتن دەكات و داوا لەهەموو لایەنەكان دەكات هەنگاوی دەستبەجێ بنێن بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكان و خۆیان لەتووندوتیژی بەدووربگرن.» هاوكات یەكێتیی ئەوروپا دەڵێت «دووپاتی دەكەینەوە كە پێویستە رێز لەهەموو یاساكان بگیرێت و سەلامەتیی دامودەزگاكان مسۆگەر بكرێت. پێویستە هەموو لایەنەكان لەپێناو كەمكردنەوەی گرژییەكان كاربكەن و بەگوێرەی دەستوور لەگفتوگۆی سیاسیدا بەشداربن، كەئەوە تاكە رێگەی چارەسەركردنی ناكۆكییەكانە». لەلایەن خۆشیەوە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا رایگەیاندووە وەزارەتی دەرەوە سەركۆنەی گرژییەكانی عێراق دەكات و داوا لەهەموو لایەنێك دەكات دان بەخۆیاندا بگرن و بەدوای رێگەی چارەسەردا بگەڕێن. بەریتانیاش دەڵیت»داوا لەوانە دەكەین كە لەسەر شەقامەكانن، خۆیان بەدووربگرن لەتووندوتیژی و دەبێت خۆپێشاندانەكان ئاشتییانە بن، چونكە عێراقییەكان شیاوی ئەوە نین وڵاتەكەیان بەشەڕو تووندوتیژییەوە تێوەبگلێندرێت.» بەپێی ئەو ئامارانەی بڵاوكراونەتەوە دەیان كەس كوژراون و سەدانی تریش برینداربوون، هەموو ئەمانە لەكاتێكدایە وابڕیاربوو رۆژی سێشەممە 30ی ئاب دادگای فیدراڵی بڕیار لەسەر هەڵوەشاندنەوە یاخود هەڵنەوەشاندنەوەی ئەم خولەی پەرلەمانی عێراق بدات، بەڵام بەهۆی ئاڵۆزبوونی دۆخەكە، دادگاكە رایگەیاندووە بڕیارەكەی بۆ كاتێكی نادیار دواخستووەو بەمەش جارێكی تر چارەنووسی ئەو كێشەو گرفتانەی كەهەموو ئەم رووداوانەی لێكەوتووەتەوە دراوەتە دەست قەدەرو كەس نازانێت عێراق روو لەكوێ دەكات. لەتازەترین پەیامیشدا كە ئێوارەی سێشەممە بڵاویكردەوە، موقتەدا سەدر نیگەرانیی خۆی لەدۆخی ئێستای عێراق دەربڕی و رایگەیاند:»لەماوەی یەك كاتژمێردا خۆپیشاندەران نەكشێنەوە حاشایان لێدەكەم»، و وتیشی:»گەل دیلی گەندەڵیو تووندوتیژیە، بەڵام نەفرەت لەو شۆڕشەی بەتوندوتیژی بێت، ئەو شۆڕشەی توندوتیژی تێكەڵبوو شۆڕش نییە لەبنەڕەتدا، لەمەودوا ناڵێم شۆڕش»، و دەڵێت:»هیوادار بووە ناڕەزایەتیی ئاشتییانە هەبێت، نەك شۆڕشەكە بگاتە ئەم ئاستە، نەفرەت لەشۆڕشەكەتان». لەبارەی بڕیارەكەی خۆیشیەوە كەكشانەوەی لەپرۆسەی سیاسیی راگەیاند، موقتەدا سەدر وتی:»لەدوێنێوە من كشاومەتەوە لەڕووی شەرعەوە، چونكە مەرجەع وتی نابێت لەڕووی شەرعەوە دەستوەردان هەبێت، بۆیە من كشاومەتەوەو حەقم بەسیاسەتەوە نییەو هیچ كەسیش پرسیاری سیاسیم لێ نەكات». بەبڕوای زۆرێك لەوانەی لەدۆخی سیاسی عێراق شارەزان پێناچێت ئەمجارەش كشانەوەی سەدر یەكجارەكی بێت و هاوشێوەی جارانی پێشووتر كە پاشەكشەی دەكرد لەپرۆسەی سیاسی و دواتر دەگەڕایەوە ئەمجارەش بگەڕێتەوە. بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی «ئیندپێندنت»ی بەریتانی كە لەژێر ناوی «ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی بۆ كۆتاییهێنان بەقەیرانی سیاسیی عێراق دەستتێوەردان دەكات؟» ئاماژە بەوەكراوە ئەنجومەنی ئاسایش مافی ئەوەی هەیە بەپێی مادەكانی 24و 34و 39ی پەیماننامەی نەتەوەیەكگرتوەكان دەستتێوەردان لەكاروباری ناوخۆی عێراقدا بكات، بەوپێیەی ئەوەی روودەدات هەڕەشەیە لەسەر ئاشتییو ئاسایشی نێودەوڵەتیی.لەگەڵ ئەوەشدا، چاودێران بەدوریدەزانن لەئایندەیەكی نزیكدا دەستپێشخەریی نێودەوڵەتیی یان هەوڵی بەنێودەوڵەتییكردنی قەیرانی عێراق هەبێت. رۆژنامەكە ئاماژەی بۆ ئەوەشكردووە: «كۆمەڵگای نێودەوڵەتیی بەدەست عێراقەوە ماندوو بوەو نابێت چاوەڕێی ئەوە بكرێت بەقوڵی لەدیمەنی سیاسیی عێراقەوە بگلێت، بەتایبەت كە ماوەی 19 ساڵە قەیرانی سیاسیی عێراق بەردەوامەو بەردەوامیش قەیرانی نوێ سەرهەڵدەدات، ئەمەش وایكردووە عێراق لەكارە لەپێشینەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی بێتە دەرەوە». لەئێستاداشدا دوابەدوای پەیامەكەی سەدر، دۆخی توندوتیژی و ئاڵۆزییەكان بەرەو خاوبوونەوە دەچن، بەڵام دۆخە سیاسییە گڕگرتووەكە پێناچێت بەم نزیكانە دوای 10 مانگ لەهەڵبژاردن كۆتایی پێبێت و لایەنەكان بگەنە ڕێككەوتن.
هاوڵاتی محهمهد ساڵح عێراقی كه به وهزیرهكهی سهدر ناسراوه دهڵێت، ئهگهر چوارچێوهی ههماههنگی پرسه بۆ كوژراوانی رِووداوهكانی دووشهممهی بهردهم ناوچهی سهوزی بهغدا رِانهگهیهنێت، "ئهوه لهمرِۆوه رِهوتی سهدری به ههموو شێوهیهك دوژمنی یهكهمی ئهوانه." ساڵح محهمهد عێراقی له پهیامێكدا "چوارچێوهی ههماههنگی" تۆمهتبار دهكات به كوشتنی خۆپیشاندهران و دهڵێت، "ئهوان هێشتا بهردهوامن له داواكاری خۆیان بۆ دانیشتنی پهرلهمان و پێكهێنانی حكومهته قێزهونهكهیان لهكاتێكدا خوێنی خۆپیشاندهران هێشتا دهرِوات." وهزیری سهدر رایگهیاند، ههڵوێستهكانی چوارچێوهی ههماههنگیی "بێئابرِوو" و ههڵوێستهكانی گرووپه چهكداره "بێئابرِووهكانم" بهلاوه سهیر نهبوو، "كه دهڵێن پهرلهمان كۆدهبێتهوه بۆ پێكهێنانی حكومهتێكی بێئابرِوو." وهزیری سهدر ئاماژهی بهوهش كردووه، "چوارچێوهی ههماههنگی و گرووپه چهكدارهكانی بێرِهوشتن و ئایینیان نییه، چونكه ئهوان سێكوچكهیهكی بێئابرِوون و نازانن چاكسازی و شۆرِش و ئاشتیخوازی و نههامهتی خهڵكی چین." لهكۆتایی پهیامهكهیدا وهزیرهكهی سهدر دهڵێت، داوا لهئێران دهكهم كه حوشترهكانی لهعیراق ببهستێتهوه، تا رووبهڕووی بارودۆخێك نهبنهوه كه دوای پهشیمانی دادیان نهدات.
هاوڵاتی سهرۆك وهزیرانی عێراق هۆشداری لهبارهی رووداوهكان دهدات و دهڵێت، ئهگهر ئاژاوه، رووبهرِووبوونهوه، ناكۆكی، ململانێ و گوێنهگرتن له لۆژیك بهردهوام بێت، ههنگاوی ئهخلاقی و نیشتمانی دهنێت و له كاتێكی گونجاودا دهستبهرداری پۆستهكهی دهبێت. مستهفا كازمی سهرۆك وهزیرانی عێراق راشیگهیاندوه، ههتا من له دهسهڵاتدا بم بههیچ شێوهیهك دهستبهرداری بهرپرسیارێتییهكانم له بهرامبهر گهلی عیراق نابم. كازمی له نوێترین وتاریدا لهسهر بارودۆخی عێراق باسی لهوه كردووه كه لایهن ههبووه ویستوویهتی هێزه ئهمنییهكان بكاته بهشێك له رووداوهكان و جهنگێكی فره لایهنه لهئارادایه بۆ لاوازكردنی عیراق و داوای گفتوگۆم كردووه و پێویسته ههموو لایهك سازش بكهن. جهختی لهسهر ئهوهش كردهوه كه دهبێت چهك له دهستی دهوڵهتدا بێت و پێویسته دیاردهی چهكی نایاسایی كۆنترِۆڵ بكرێت. له كۆتایشدا لهسهر هێرشكردنه سهر ناوچهی سهوز باسی لهوه كرد كه لێكۆڵینهوه لهئارادایه سهبارهت به هێرشهكانی سهر ناوچهی سهوزو ئهنجامهكانیشی رادهگهیهنین.
هاوڵاتی وەزیرەکەی سەدر لە تویتێکدا ڕونیکردەوە ، مەبەستی موقتەدا سەدر لەوەی کە وتی کوژراو و بکوژ لەدۆزەخدان ئەوانەن پەنایان بۆ چەک بردووە. ڕاشیگەیاندوە، مەبەستیشی لە وشەی مەرجەع، کازم حائیری بووە. ساڵح محەممەد عێراقی ناسراو بە وەزیرەکەی سەدر لە روونکردنەوەیەکدا فەرموودەیەکی پێغەمبەری ئیسلام (د.خ) وەک بەڵگەیەک بۆ وتەکانی موقتەدا سەدر دەهێنێتەوە کە لەبارەی رووبەڕووبوونەوە لە خۆپێشاندانەکانەوە وتبووی، "بکوژ و کوژراو لە دۆزەخن". لە تویتەکەدا وەزیرەکەی سەدر ڕونیشی دەکاتەوە مەبەست لە وەی کە سەدر وتی کوژراو و بکوژ لە دۆزەخدان وتەی پێغەرمبەری ئیسلامە کە وتوویەتی "هەرکاتێک دوو موسڵمان بە شمشێر رووبەڕووی یەکتربوونەوە ئەوا بکوژ و کوژراو لە دۆزەخدان" یەکەم مەرج لەم بابەتە پەنابردنە بۆ شمشێر، واتە پەنابردن بۆ چەک، کەواتە وتەکەی موقتەدا سەدر روونە هەرکەسێک پەنای بۆ چەک نەبردێت نایگرێتەوە. وتیشی : مەبەست لەبەکارهێنانی وشەی "مەرجەع" کازم حائیری بووە وەڵامێک بووە تایبەت بە دەستبەرداربوونی حائیری لە پۆستی مەرجەعییەت، نەک کشانەوەی شۆرشگێڕان.
هاوڵاتی د. بهرههم ساڵح، سهرۆك كۆماری عێراق له وتارێكدا ئاماژه بهوه دهكات، ئهو قهیرانهی له نێوان حكومهتی عێراق و ههرێمی كوردستان ههیه جێگهی قبووڵ نییه. له بهشێكی دیكهی قسهكانیدا د. بهرههم ساڵح داوای له چوارچێوهی هاوئاههنگی كرد لهگهڵ موقتهدا سهدر گفتوگۆ بكهن بۆ هێوركردنهوهی دۆخهكه و بهشداریكردن له دیالۆگی نیشتمانی. وتیشی: پێویسته گفتوگۆی نیشتمانی جهخت له چۆنێتیی ههڵبژاردنی پێشوهخت و پێكهێنانی حكومهت بكاتهوهو پێویسته دهستبهجێ دهست به ههمواركردنهوهی دهستوور بكرێت. لهبارهی كۆتا ههڵبژادنیشهوه لهعێراق سهرۆك كۆمار وتی: ههڵبژاردنی ئهم دواییانهی عێراق ئاواتی خهڵكی بهدینههێناو پێویسته حكومهتی داهاتووی عێراق تهواو لهئاست خواستی خهڵكی عێراقدا بێت. ههروهها ئاماژهی بۆ ئهوهشكرد، داواكهی موقتهدا سهدر داوایهكی ئازایانه بوو، لهگهڵ ئهوهشدا هێزه ئهمنییهكان به داناییهوه مامهڵهیان لهگهڵ رووداوهكانی تووندوتیژی كردو جێی دهستخۆشییه. وتیشی: قهیرانی سیاسی عیراق كۆتایی نههاتووهو پێویستمان بهچارهسهری ریشهیی كێشهكانه، چونكه بهردهوامی ئهم دۆخه دهبێته هۆی زیاتر بوونی گهندهڵی لهدامهزراوهكانی وڵات و مهترسی دهكرێت جارێكی تر تووندوتیژی سهر ههڵبداتهوه. د.بهرههم ساڵح ڕاشیگهیاند: پێویسته لایهنه ناكۆكهكانی عیراق لهسهر یهك مێز كۆببنهوه و گفتووگۆی ڕاشكاوانه سهبارهت بهچارهسهری كێشهكانی وڵات و جێبهجێ كردنی داخوازییهكانی گهل بكهن. سهرۆك كۆمار جارێكی تر دووپاتیكردهوه كهپێویسته كێشهكانی ههرێم و حكومهتی فیدراڵ لهسهر بنهمای دهستور چارهسهر بكرێن. سهرۆك كۆماری عیراق له وتارهكهیدا تهئكیدی لهوهكردهوه پێویسته داخوازی ڕهوای هاووڵاتیان بۆ باشتركردنی بژێوی و خزمهتگوزاری جێبهجێ بكرێت و باسی لهوهكرد: هیچ پۆستێك لهبهرژهوهندی گهل باڵا تر نیه.
هاوڵاتی موقتهدا سهدر سهرۆكی رهوتی سهدر له تویتهری خۆی دوای كۆتایی هاتنی گرژی و ئاڵۆزییهكان پهیامێكی بڵاوكردهوهو دهڵێت، رهحمهتی خوا له شههیدانی شۆرِشی ئاشتییانهو پرسهی خۆم رادهگهیهنم، ههروهها داوا له خوا دهكهم سهبر و ئارامی به خانهوادهی شههیدان بدات و شیفای پهلهش بۆ برینداران بنێرێت. سهدر لهتویتهكهیدا ئهوهشدهخاتهرِوو، خوا لهوانه ببورێت كه چهكیان ههڵگرت، داوایان لێ دهكهم تۆبهی زیاد بكهن و نهگهرِێنهوه سهر كاری لهو جۆرهی داهاتوویان. دهقی تویتهكه بهوێنه..
هاوڵاتی موقتهدا سهدر، رێبهر رهوتی سهدر له كۆنفرانسێكی رۆژنامهوانیدا رایگهیاند، ئهگهر لایهنگرانی سهدر له ناوچهی سهوز نهكشێنهوه، ئهوا بهشێك نین له رهوتی سهدر، مستەفا کازمی سەرۆکوەزیرانیش ڕایگەیاند گوتارەکەی سەدر هەموو بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی و نەتەوەیی تێدایە، هاوکات دوای وتارەکەی سەدریش ناوچەی سەوز بەرەوچۆڵبوون دەچێت لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە. موقتهدا سهدر، رێبهری رهوتی سهدر ئەمڕۆ سێشەممە لە كۆنفرانسێكی رۆژنامهوانیدا داوای له لایهنگرانی كرد لهماوهی 60 خولهكی داهاتوودا بكێشنهوه، ئهگهر نهكشێننهوه، ئهوانه بهشێك نین له رهوتی سهدر. هاوکات وتیشی: داوای لێبووردن له گهلی عێراق دهكهم، چونكه ئهوان زهرهرمهندی یهكهمن. لهبارهی خۆپیشاندانهكانهوه، سهدر ئاماژهی بهوهكرد، بكوژ و كوژراوانی نێو خۆپیشاندانهكان ههردووكیان دهچنه نێو دۆزهخهوه. موقتهدا سهدر له بهردهوامی قسهكانیدا وتی، " نیشتیمانم بووهته دیلی گهندهڵی، داوام نهكردبوو خوێن بڕژێت و شهڕ و رووبهڕووبوونهوه رووبدهن، بهڵكوو داوام كردبوو خۆپیشاندانێكی ئاشتییانه رێكبخرێت، بهمهبهستی نههێشتنی گهندهڵی، ئهوهی ئێستا روودهدات من وهك شۆڕهش نایببینم". موقتهدا سهدر سوپاسی هێزه ئهمنییهكان و حهشدی شهعبی دهكات و رایگهیاند، حهشدی شهعبی نهبووه چهكی بهكارهێناوه، بهڵكوو سهركردهكانیان بوونه، ئهوانیان هانداوه. دهشڵێت، " نهوهكانی محهممهد سهدر ههرگیز باوهڕیان به خوێن رشتن نییه، چونكه رشتنی خوێنی عێراقیهكان حهرامه، ههندێك میلیشیات ههن توندووتیژن". ئاماژهی بهوهشدا، جارێكی دیكه كاری سیاسی ناكات، بهڵكوو وهك هاونیشتیمانییهكی عێراقی دهمێنێتهوه، داواش له ههموو لایهنهكان دهكات بهیهكهوه ههوڵی چارهسهركردنی ئهم دۆخهی عێراق بدهن. لەلایەن خۆیەوە مستەفا کازمی سەرۆکوەزیرانی عێراق پشتگیری لەوتارەکەی سەدر کرد و ڕایگەیاند وتارەکەی سەدر هەموو بەپرسیارێتییەکی ئەخلاقی و نەتەوەیی تێدایە. کازمی لەتویتێکدا وتی: وتارەکەی سەدر هەموو بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی و نەتەوەیی تێدایە بۆ رێگە گرتن لە پەرەسەندنی تووندوتیژییەکان و دەستپێکردنی دیالۆگێکی نیشتمانیی بەرهەمدار بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان. دوابەدوای وتارەکەی سەدریش، بەپێی هەواڵی میدیا عێراقییەکان زۆرینەی خۆپیشاندەران لەناوچەی سەوزی بەغدا دەستیانکردووە بەکشانەوەو وردە وردە ناوچەکە چۆڵدەکەن. هاوکات فهرماندهی ئۆپهراسیۆنه هاوبهشهكانی عێراق، بڕیاریدا قەدەغەی هاتوچۆ لە تەواوی پارێزگاکانی عێراق هەڵبگیرێت کە لەدوێنێوە ڕایگەیاندبوو. بەگوێرەی زانیارییەکانیش لەشەڕو ئاڵۆزییەکاندا زیاتر لە 30 کەس کوژران و دەیان کەسی دیکەش برینداربوون.
هاوڵاتی بەرەبەیانی ئەمڕۆ لەلەندەنی پایتەختی بەریتانیا (وەفیق سامەڕائی) بەرپرسی هەواڵگری ڕژێمەکەی سەدام حسێن و یەکێک لەتاوانبارانی پرۆسەی ئەنفال بەهۆی شێرپەنجەوە گیانی لەدەستدا. وەفیق سامەڕائی ساڵی 1947 لەسامەڕا لەدایکبووە، لەسەردەمی جەنگی هەشت ساڵەی عێراق_ئێران بەرپرسی هەواڵگری ڕژێمەکەی سەدام حسێن بووەو تاوەکو ساڵی 1994 لەدەستی ئەو ڕژێمە هەڵاتووەو لەڕێگای هەرێمەوە خۆی گەیاندۆتە دەرەوە. ساڵی 2003 گەڕاوەتەوە عێراق و ساڵی 2005 بووەتە ڕاوێژکاری ئەمنی سەرۆککۆماری عێراق، دواتر بەهۆی دۆزینەوەی چەند بەڵگەنامەیەکەوە کە تیایدا ئاشکرا دەبێت دەستی لەکۆمەڵکوژی کوردەکان و شیعەکان هەیە ساڵی 2008 جارێکی دیکە عێراق بەجێدەهێڵێت. ڕێکخراوەکانی تایبەت بەبواری ئەنفال، هاوشانی سەدام حسێن و عەلی حەسەن مەجید و نزار خەزرەجی و سوڵتان هاشم، وەفیق سامەڕایی بە تاوانباری سەرەکی دەزانن لەپرۆسەی ئەنفالداو بەپلان داڕێژەری ئەو پرۆسەیەی دەزانن.
.jpg)
