د.پیرۆت محمد امین

پرسی مووچەی فەرمانبەرانى هەرێم بووەتە یەکێک لە ئاڵۆزترین فایلەکانی گۆڕەپانی سیاسی عێراق، چونکە كاریگەری زۆری هەیە  لەسەر  ناوەڕۆکی پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێم ، لە هەمان کاتدا ، ڕادەی سەریەککەوتنی نێوان بڕیاردانی ناوخۆی عێراق و کاریگەریی دەوڵەتانی هەرێمی ئاشکرای دەکات کە ئەو دەوڵەتانە بەرژەوەندی ڕاستەوخۆیان هەیە لە داهاتووی هەرێمدا. 

بەپێی دەستووری عێراق، مووچەی کەرتی گشتی مافێکی سەروەرییەو لەژێر بەرپرسیارێتی حکومەتی فیدراڵی و كە پێویست ئەكات بەشێوەی سەربەخۆ لە ناکۆکی سیاسی یان باڵانسی حزبی خەرج بکرێت. بەڵام واقیع تەواو جیاوازە؛ خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان وابەستەی کۆمەڵێک ڕێککەوتنی سیاسی كراوە کە لە ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر درێژدەبێتەوە بۆ لێکتێگەیشتنە شاراوەكانی دەوڵەتانی هەرێمی لە ناوچەكە ، کە  فشاری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەخەنە سەر هەرێم.

ئەم گۆڕانکارییە مەترسیدارە مووچەی لە مافێکی بنەڕەتی دەستوورییەوە گۆڕیوە بۆ ئامرازێکی فشاری سیاسی، کە لە هەموو قەیران و ناکۆکییەکدا بەکاردێت و بە لۆژیکی نفوز بەڕێوەدەبرێت نەک سەروەری یاسا. مووچە کە بڕیارە سەقامگیری کۆمەڵایەتی گەرەنتی بکات، بووەتە چەقۆی موزایەدە لە یارییەکی بەرژەوەندییە تایبەتەکاندا، کە بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی سیاسی یان ئابووری دەجووڵێنرێت.

بەستنەوەی خەرجکردنی مووچە بە فەرمانبەرانی هەرێم بە ڕەزامەندی حكومەتی عیراقی و دەوڵەتانی هەرێمی دەرگا بەڕووی کاردانەوەی قووڵدا دەکاتەوە. دەیان هەزار کارمەند لە دۆخێکی نادیاردا دەمێننەوە، ژیانی ڕۆژانەیان بە بارمتە دەگیرێن بۆ ئەو بڕیارانەی کە هیچ کۆنتڕۆڵێکیان بەسەردا نییە. 

پرسی مووچە بەکاردەهێنرێت  بۆ فشارخستنە سەر  دەسەڵاتدارانی هەرێم بەبەستی دەستکاریکردن و گؤڕینی هەڵوێستەکانە یان ئیمتیاز  لە بابەتە هەستیارەکانی وەک نەوت (كە کاریگەری لە بازاڕەکانی وزە و دانوستانەکانی ناوچەییدا کەم دەكاتەوە) هەروەها پەیوەندییەکانی دەرەوە، یان بەڕێوەبردنی دەروازە سنوورییەکانە. لەگەل ئەوەی کاریگەری زۆری دەبێت لەسەر ڕای گشتی ناوخۆیی و ناوچەیی، بەو پێیەی دۆخەکە ناڕەزایی لای هاوڵاتیان دروست دەکات، پاڵپشتی جەماوەری بۆ حکومەتی هەرێم لاواز دەکات.

 لە ڕووی جیۆپۆلەتیکەوە ئەم ڕێبازە دەسەڵاتی دانوستانکاری هەرێم لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراق لاواز دەکات و هەرێم سنووردار دەکات، هەروەها وابەستەیی دارایی هەمیشەیی بە بڕیارەکانی دەرەوەی دەسەڵاتی خۆیدا دەهێڵێتەوە. 

لە ڕووی ئابوورییەوە دواخستن یان ڕاگرتنی مووچە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بازاڕی ناوخۆیی دەبێت لە ڕێگەی کەمبوونەوەی بەکاربردن و کەمبوونەوەی متمانە و خاوبوونەوەی وەبەرهێنان، ئەمەش دۆخێکی پاشەکشەی ڕانەگەیەندراو دروست دەکات 

پشتبەستنی هەرێم بە گواستنەوەی دارایی لە حکومەتی ناوەندییەوە وای لێدەکات کە تووشی ئەم جۆرە فشارە ببێت. ڕاپۆرتەکانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، وەک بانکی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، ئاماژە بەوە دەکەن کە هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی زۆر پشت بەو گواستنەوەیانە دەبەستێت، ئەمەش وایکردووە هەر دواکەوتنێک یان ڕاگرتنێکی دارایی ببێتە ئامرازێک بۆ کاریگەریی سیاسی، چ لە ئاستی ناوخۆ و چ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.

لەم چوارچێوەیەدا بەرژەوەندیی دەوڵەتانی هەرێمی لە بوونی هەرێمێکی بەهێزدا نییە کە سەربەخۆیی سیاسی و ئابووریی فراوانی هەبێت، بەڵکو لە پاڵنانی وردە وردە بەرەو مۆدێلێکی “خۆبەڕێوەبەری سنووردار”دایە. ئەم مۆدێلە بوونی فەرمی هەرێم دەپارێزێت بەڵام توانای بڕیاردانی ستراتیژی سەربەخۆ  سنووردار دەکات، جا چ لە سیاسەت و ئابوری، یان ئاسایشدا.
گۆڕینی مووچە بۆ ئامرازێک بۆ ڕەشبگیری سیاسی چ ناوخۆیی بێت یان دەرەکی، نەک هەر زیان بە هەرێمی کوردستان دەگەیەنێت بەڵکو خودی بناغەکانی دەوڵەتی عێراقیش تێکدەدات.

دەوڵەتێک کە بە زۆرەملێ مافی هاوڵاتیانی خۆی بەڕێوە ببات نەک پرەنسیپی دەستووری، شەرعیەتی خۆی لاواز دەکات و هاووڵاتیانی لە حاڵەتی دڵەڕاوکێی هەمیشەییدا دەهێڵێتەوە.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم واقیعە، پرسیارەکە هەر دەمێنێتەوە: تا کەی هاووڵاتیان گەورەترین دۆڕاو دەبن لەم یارییە سازانەدا؟ وە تا کەی مافە دەستوورییەکان وەکو چەقۆی موزایەدە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت نەک وەک پابەندبوونێکی سەروەری نەگۆڕ؟ وەڵامی ئەم پرسیارە تەنها لەسەر مووچە نییە لە هەرێمی کوردستان، بەڵکو ئایندەی خودی دەوڵەتی عێراق و توانای پاراستنی هاووڵاتیانی خۆی لە بوون بە پیوەر لە ململانێی دەسەڵاتی هەرێمایەتیدا.

لە کۆتاییدا، دواکەوتنی دووبارەی پێدانی مووچە لەلایەن بەغدا، هاوکات بووە لەگەڵ فشاری دەوڵەتانی هەرێمی كە بەكار هاتوە وەک ئامرازێکی کاریگەر بۆ لاوازکردنی سەربەخۆیی سیاسی و ئابووریی هەرێم و ئاستەنگ بووە بۆ گەیشتن بە ئامانجە ستراتیژییە درێژخایەنەکان. نەخشێکی دووبارەبووەوە لە ململانێی دەسەڵاتی ناوچەیی لە ماوەی دەیەکانی ڕابردوودا. 

پسپۆڕی : دارایی گشتی