هاوڵاتى راوێژکارى پزیشکى و نهخۆشیه بۆماوهییهکانى سعودیه رایگهیاند، ڤاکسینى ڤایرۆسى کۆرۆنا گهیشتوهته شانشینى عهرهبى و ئێستا ئامادهیه بۆ بهکارهێنان . عارف عومرى راوێژکارى پزیشکى و نهخۆشیه بۆماوهییهکانى سعودیه رایگهیاند، لهئێستادا ڤاکسینى کۆرۆنا گهیشتوهته سعودیه، کهسانى بهساڵاچو، ئهو کهسانهى نهخۆشى درێژخایهنیان ههیهو ئهوانهى لهژێر چاودێرى تایبهتدان لهگهڵ کارمهند و پزیشکان لهو گروپانهن له قۆناغى یهکهمدا ڤاکسینیان بۆ بهکاردههێندرێت. ههروهها راشیگهیاند:" ڤاکسینهکان کاریگهرى باشیان لهسهر کۆرۆنا ههیه و هیچ کاریگهریهکى لاوهکیان نیه". هاوکات، محهمهد عهبدولعالى وتهبێژى وهزارهتى تهندروستى سعودیه رایگهیاند، شانشینى یهکگرتوى عهرهبى توانیویهتى گرێبهستێکى زۆر گرنگ لهگهڵ کۆمپانیاى بهرههمهێنهرى ڤاکسینى ڤایرۆسى کۆرۆنا واژۆ بکات، بهمهش سعودیه دهبێته یهکهم وڵات که ڤاکسینهکه بهکار بهێنێت.
هاوڵاتى وهزارهتى بهرگریى تورکیا رایگهیاند:"له نزیکهوه به وردى چاودێریى پێشهاتهکان و رێکهوتنى شهنگال دهکهین". ئهمڕۆ یهکشهممه 6ى کانوونى یهکهمى 2020، موقهدهم نادیده شهبنهم ئاکتۆپ، وتهبێژى راگهیاندنى وهزارهتى بهرگریى تورکیا له کۆنگرهیهکى رۆژنامهوانیدا رایگهیاند: "پشتیوانى له رێککهوتننامهى واژۆکراوى رۆژى 9ى تشرینى یهکهمى 2020ى نێوان حکومهتى ناوهندیى عێراق و دهسهڵاتى ههرێمى باکوورى عێراق لهبارهى گهڕاندنهوهى ئارامى و سهقامگیرى و ئاساییکردنهوهى دۆخى ناوچهى شنگالى عێراقى دهکهین". ههروهها ئهوهشى دووپاتکردهوهو وتى:"له نزیکهوه به وردى چاودێرى دوایین پێشهاتهکان و لێکهوتهکانى رێکهوتنهکه دهکهین". رۆژى 9ى تشرینى دووهمى 2020، حکومهتى عێراق و ههرێم لهبارهى دۆخى شهنگالهوه رێکهوتن و مستهفا کازمیش هێزێکى ههزار کهسى رهوانهى شهنگال کردو هێزهکان لهناو شهنگال دوورکهوتنهوهو پۆلیسى عێراقى شوێنهکانیان گرتنهوه.
هاوڵاتى وهزیرى نهوتى عێراق ڕایگهیاند نرخى ههر بهرمیلێک نهوت لهبودجهى ساڵى داهاتوو به 42 دۆلار دیاریکرا. ئهمڕۆ یهکشهممه 6ى کانونى یهکهمى 2020، ئیحسان عهبدولجهبار، وهزیرى نهوتى عێراق ڕایگهیاند، بههۆى بهرزبوونهوهى نرخى نهوت بۆ زیاتر له 49 دۆلار، عێراق نرخى یهک بهرمیل نهوت لهپڕۆژه بودجهى 2021 به 42 دۆلار دیاریکردووه. بهوتهى وهزیرى نهوت، عێراق دهیهوێت بهدهر له کهرتى نهوت پهره به کهرتى غاز بدات و وهبهرهێنانى تیادا بکات. ڕۆژى سێ شهممه ئهنجومهنى وهزیرانى عێراق لهبارهى پڕۆژهیاساى بودجهى 2021 کۆدهبێتهوه، دواتر پڕۆژهکه رهوانهى پهرلهمانى عێراق دهکرێت.
هاوڵاتى سهباحهت تونجهل له زینداندا بڕیاریداوه لهدژى گۆشهگیرکردنى عهبدوڵا ئۆجالان، ڕێبهرى پارتى کرێکارانى کوردستان(پهکهکه) مانبگرتو داواشیکردووه بگوێزرێتهوه بۆ زیندانى ئیمراڵی. بهپێى ههواڵێکى رۆژنیوز ئاماژهى بهوهکردووه که سهباحهت تونجهل هاوسهرۆکى گشتیى پێشووى پارتى ههرێمه دیموکراتییهکان- دهبهپه،چوار ساڵه له زیندانى (پیتى ئێفى) ژماره یهکى کاندریاى پارێزگاى کۆجالى زیندانیکراوه، بڕیاریدا دهست به چالاکیى مانگرتن بکات، تونجهل له دهستهى سێیهمى مانگرتواندا دهست به چالاکییهکهى دهکات. له ههمان زیندان، چاغڵار دهمیرهڵ پهرلهمانتارى پێشووى ههدهپهى ئامهد له ڕێگهى بنهماڵهکهیهوه ڕایگهیاندبوو، دهست به چالاکیى مانگرتن دهکات. پێشتر لهو زیندانهدا دهمیرهڵ و ژنێکى تر دهستیان به چالاکیى مانگرتن کردبوو، هێزه ئهمنییهکان ههڵیانکوتابووه سهر هۆڵى زیندانیانى سیاسیى کورد، که فیگهن یوکسهک داغ هاوسهرۆکى پێشووى ههدهپه، گوڵتان کشاناک هاوسهرۆکى پێشووى شارهوانیى گهوره شارى ئامهد، گوڵسهر یڵدرم، ئایسهڵ توغڵوک، سهباحهت تونجهل هاوسهرۆکى پێشووى دهبهپه، نورحهیات ئاڵتون هاوسهرۆکى شارهوانیى پێشووى دێرسیم و ئهدیبه شاهینى تیادا بوو و دهستیان بهسهر کتێب و قهڵهمهکانیان و بابهته نووسراوهکانیان و کهلوپهله پهیوهندیدارهکان به نووسینهوه گرتبوو.
هاوڵاتى حکومهتى تورکیا رایگهیاند، بههۆى بهرزبوونهوهى ژمارهى توشبووانى کۆرۆنا لهو وڵاته و تۆمارکردنى گهورهترین ژمارهى توشبوون لهرۆژێکدا که32 ههزارو 736 توشبوو بووه، بهوهۆیهوه قهدهغهى هاتوچۆى سهرانسهرى راگهیاند. دواى راگهیاندنى بڕیارى قهدهغهى هاتوچۆى سهرانسهریش له کۆتاییهکانى ههفتهدا کهبههۆى بهرزبوونهوهى ژمارهى توشبووانى کۆرۆنا دهرکراوه، دهزگاکانى راگهیاندنى تورکیا کهمێک پێش ئێستا وێنهى شهقامهکانى ئهستهنبوڵ و ئهنقهرهیان بڵاوکردهوه که هاتوچۆکردن وهستاوه. دوێنێ ههینى 193 کهس لهتورکیا به کۆرۆنا گیانیان لهدهستداوهو تا ئێستاش مردووانى کۆرۆنا گهیشتووهته 14 ههزارو 509 کهس.
هاوڵاتى عهلى خامنهیى رابهرى کۆمارى ئیسلامى ئێران بارودۆخى تهندروستى تێکچووه و مهترسى لهسهر ژیانى ههیه، وهک کهناڵێکى ئهمهریکى له زارى رۆژنامهنووسێکى ئاگادارى ئێرانهوه بڵاویکردۆتهوه. ماڵپهڕى "الحره"ى ئهمهریکى ئهمڕۆ شهممه 5ى کانونى یهکهم له راپۆرتێکدا بڵاویکردووهتهوه که له ئهکاونتى " محهمهد ئههوازی" ڕۆژنامهنوسى ئێرانى لهتۆڕى کۆمهڵایهتى تویتهر بڵاویکردووهتهوه، ئاماژه بۆ ئهوه دهکات که بهپێى سهرچاوهکانى ههواڵى ناوخۆیى ئێران بارودۆخى (عهلى خامنهیی) ڕێبهرى باڵاى شۆڕشى ئیسلامى ئێران تێکچووه". هاوکات، کهناڵى ئهلحوره باس لهوهش دهکات که خامنهیى دهسهڵاتهکانى نوسینگهى ڕێبهرى باڵاى گواستووهتهوه بۆ (موجتهبا خامنهیی) کوڕى که سهرپهرشتى چهندین دهزگاى ئهمنى و ههواڵگرى دهکات له ئێران.
هاوڵاتى فهرماندهى گشتى هێزهکانى سوریاى دیموکرات (ههسهده) رایگهیاند، ئهگهر دۆخهکه پێویستبکات، داواى هاوکارى له پارتى کرێکارانى کوردستان (پهکهکه) دهکهن و دهشڵێت:" چوار ههزار گهریلاى پهکهکه له رۆژئاڤا شههید بوون". ئهمڕۆ شهممه 5ى کانونى یهکهمى 2020، جهنهراڵ مهزڵوم کۆبانی، فهرماندهى گشتى هێزهکانى سوریاى دیموکرات(ههسهده) له رۆژئاڤاى کوردستان رایگهیاند:" گهریلاکانى پهکهکه بۆ ماوهى چهندین ساڵ ههتا کۆتا ههناسه لهگهڵماندابوون و شانبهشانى ئێمه دژ به تیرۆر جهنگاون و چوار ههزار کهسیان لێ شههید بووه". ناوبراو راشیگهیاند:"ههرکاتێک پێویست بێت داواى یارمهتى له پهکهکه دهکهم، ئهوه شتێکى ئاساییه و ئهگهر جهنگ له داهاتودا روبدات و له ههر لایهنێکهوه هێرش بکرێته سهرمان، داواى پشتیوانیان لێدهکهم".
هاوڵاتى حکومهتى ههرێمى کوردستان وهڵامى وتهبێژى سهرۆک وهزیرانى ئیسرائیل دهداتهوه لهبارهى بهئامانجگرتنى ههرێم لهلایهن ئێرانهوه. لهدوو رۆژى رابردوودا وتهبێژى سهرۆک وهزیرانى ئیسرائیل لهبارهى مهترسى لهسهر هاوڵاتیانى وڵاتهکهى که لهچهند وڵاتێکنو ناوى ههرێمى کوردستانیش هاتووه، وتهبێژى حکومهتى ههرێم دهڵێت:" هیچ ئیسرائیلیهک لهههرێم بونى نیهو هیچ بهرژهوهندیهکیان لهههرێمى کوردستاندا نییه". بهپێى ڕونکردنهوهیهکى وتهبێژى حکومهتى ههرێم، لهم ڕۆژانهدا ئۆفیر گێنلدمان وتهبێژى سهرۆک وهزیرانى ئیسرائیل بۆ کاروبارى میدیاى عهرهبى لهتویتێکدا باسى لهوهکردبوو، ئهگهرى ئهوه ههیه کۆمارى ئیسلامى ئێران هێرشبکاتهسهر هاوڵاتیانى ئیسرائیلى لهچهند وڵاتێکى وهک (جۆرجیا، ئازهربایجان، تورکیا، ئیمارات، بهحرهینو ههرێمى کوردستان). جوتیار عادل، وتهبێژى حکومهتى ههرێم دهڵێت:"بۆ ئاگادارى ههمولایهکو وهک چهندینجارى تریش ڕامانگهیاندوه، ئیسرائیل هیچ بهرژهوهندیهکى لهههرێمى کوردستان نییهو هیچ هاوڵاتییهکى ئیسرائیلیش لهههرێمى کوردستان بونى نییه، ئهو لێدوانه بهههر مهرامێک درابێت، ڕهتدهکهینهوهو لهڕاستییهوه دوره".
هاوڵاتى نێردهى نوێى تایبهتى ئهمریکا بۆ کاروبارى سوریا لهبارهى ڕۆژئاڤاى کوردستانهوه ڕایگهیاند، "چارهنوسى ڕۆژئاڤاى کوردستان پێویستى بهوهیه لهچوارچێوهى پرۆسهى سیاسیى سوریادا چارهسهربکرێتو دهشبێت بهشدارى دانوستانهکانى جنێڤ بکهن". ئهمڕۆ شهممه 5ى کانونى یهکهمى 2020، جۆیڵ ڕایبۆرن نێردهى نوێى تایبهتى ئهمریکا بۆ کاروبارى سوریا لهمیانى کۆنگرهیهکى ڕۆژنامهوانى که لهشارى ئیستانبوڵهوه به ئۆنلاین بهشداریکرد رایگهیاند:" ههر ههڵبژاردنێک ڕژێمى دیمهشق تاکلایهنهو لهدهرهوهى بڕیارى ئهنجومهنى ئاسایش لهسوریا ئهنجامیبدات، هیچ ڕهوایهتییهکى نابێتو دانى پێدا نانێن". جۆیڵ ڕایبۆرن ڕاشیگهیاند، "چارهنوسى ناوچهکانى باکورى ڕۆژههڵاتى سوریا (ڕۆژئاڤاى کوردستان) پێویستى بهوهیه لهچوارچێوهى پرۆسهى سیاسیى سوریادا چارهسهربکرێتو دهبێت پێکهاتهکانى ناوچهکهش دهنگیان لهپرۆسهى سیاسیى ئهو وڵاتهدا ههبێتو بهشدارى دانوستانهکانى جنێڤ بکهن". جۆیڵ ڕایبۆرن لهلایهن ئیدارهى دۆناڵ ترهمپهوه دانراوهو جهمیس جێڤرى، کهپێشتر نێردهى تایبهتى ئهمریکا بوو له کارهکهى دوورخراوهتهوه.
هاوڵاتى جۆ بایدن دهڵێت، وڵاتهکهی دهگهڕێتهوه بۆ رێککهوتنه ئهتۆمییهکهى لهگهڵ ئێرانو سزاکانى سهر ئهو وڵاتهش سوک دهکات، ئهگهر چهند گرهتنییهک بدهن. له چاوپێکهوتنێکیدا لهگهڵ کهناڵى سى ئێن ئێن، جۆ بایدنى سهرۆکى ههڵبژێردراوى ئهمریکا ڕایگهیاند، ئهمریکا دهگهڕێتهوه بۆ رێککهوتنه ئهتۆمییهکهى لهگهڵ ئێرانو سزاکانى سهر ئهو وڵاته سوک دهکات ئهگهر چهند گرهتنییهک بدات. ههروهها راشیگهیاند:" ههوڵهکانى ترهمپ لهم دۆسیهیهدا شکستیهێناوه لهگهڵ ئێران". ئهمه دووهم جاره جۆبایدن سهرۆکى ههڵبژێردراوى ئهمریکا بهڵێن دهدات بگهڕێنهوه بۆ رێکهوتننامه ئهتۆمییهکه لهگهڵ ئێران، چاوهروان دهکرێت بههاى تمهنى ئێرانى بهرانبهر دۆلارى ئهمریکى بهرزببێتهوه.
هاوڵاتى زانایەکی پسپۆڕی کرماشانی رایدەگەیەنێت توانی یەکەم دەرمانی کۆتاییهێنەر بە کۆرۆنا دروستبکات و مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی دەرمانەکەی وەربگرێت. لەلایەکی تریشەوە تاران ئامادەیی دەربڕیوە بەبەکارهێنانی ڤاکسینی چینی و روسی بەبێ رەزامەندی رێکخراوی تەندروستی جیهانی، ئەوەش نیگەرانی لای پزیشکە پسپۆڕەکانی وڵاتەکە دروستکردووە. پڕۆفیسۆر عەلی موستەفایی کە پسپۆڕێکی پزیشکییە لەکرمانشان بەمیدیاکانی ئێرانی وتووە دەرمانێکی داهێناوە بۆ چارەسەری کۆرۆنا کە لەسەر چەندین گیای کوردەواری ناوچەکە دروستیکردووە کە تایبەتمەندی دەرمانییان هەیەو سودی هەبووە بۆ تووشبووەکان. هەشت مانگ زیاترە کۆرۆنا لەئێران پەرەی سەندووەو رۆژانە ژمارەیەکی زۆر لەخەڵک بەهۆیەوە گیان لەدەستدەدەن، زانایەکی کرماشانی لەدیمانەی لەگەڵ مێهر نیوز رایگەیاند کە یەکەم دەرمانی کۆتاییهێنەر بەکۆرۆنای دروستکردووە. ئەوەشی راگەیاند کە تائێستا (٢) هەزارو (500) تووشبوو بەم دەرمانە لەکۆرۆنا رزگاریان بووە، لەبارەی پاشهاتەکانی بەکارهێنانی ئەم دەرمانەوە پڕۆفیسۆر موستەفایی وتی «دەرمانەکە گیاییە و هیچ پاشهاتێکی نییە و زەرەری نابێت بۆ ئەوانەی بەکاریدێنن». ئەوەشی راگەیاند ئەوانەی بەسووکی تووشی کۆرۆنا بوونە بەم دەرمانە یەکسەر چاکدەبنەوەو بۆ چارەسەری ئەوانەش کە بەقورسی تووشی کۆرۆنا هاتوون زۆر بەکەڵکە و کاریگەریی ئیجابی هەیە. مەحمود رەزا مورادی سەرۆکی زانکۆی زانستی پزیشکی کرماشان سەبارەت بە دروستکردنی ئەم دەرمانە لەلایەن پڕۆفیسۆر موستەفایی بەمێهری وت «ئەمە شانازییەکی گەورەیە بۆ کرماشان و ئێران». راشیگەیاند ئەگەر ئەم دەرمانە دوایین مۆڵەت وەدەست بێنێت بەزووترین کات دەگاتە ناوەندە دەرمانییەکانی وڵات. دکتۆر قوباد موحەمەدی جێگری خۆراک و دەرمانی زانکۆی زانستی پزیشکی کرماشان سەبارەت بەوەرگرتنی مۆڵەتی کۆتایی بۆ بەرهەمهێنان و دابەشکردنی ئەم دەرمانە وتی «هەموو رێوشوێنەکان گیراوەتە بەرو دۆسیەی ئەم دەرمانە نێردراوەتە تاران و رێکخراوی دەرمانی وڵات خەریکە دوایین لێکدانەوەی بۆ دەکات». ئەوەشی وت کەپێدەچێت لەمانگی (12)دا دوایین مۆڵەتی پێویست وەربگیردرێت و وەک یەکەم دەرمانی کۆتاییهێنەر و یەکلایی کۆرۆنا لەجیهان کەڵکی لێوەربگیردرێت. تاران ئامادەیە ڤاکسینی چینی لەسەر هاووڵاتیان تاقی بکاتەوە ئێران ئامادەیی دەربڕیوە هاوکاری لەگەڵ چین و روسیا بکات بۆ گەشەپێدان بەڤاکسینی کۆڤید-19، بەڵام پسپۆڕانی تەندروستی ئێران بەگومانن و قایل نین ڤاکسینێکی بەرهەمهێنراوی چین یان روسیا لەسەر هاووڵاتیانی وڵاتەکە تاقیبکەنەوە بەبێ رەزامەندی رێکخراوی تەندروستی جیهانی. ئامادەیی ئێران بۆ هاریکاری لەگەڵ چین و روسیا بۆ گەشەپێدان بە ڤاکسین بۆ ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ (کۆڤید-19) هۆشداریی دروستکردووە لەنێو کۆمەڵگەی پزیشکیی ئێراندا، بەجۆرێک کەسایەتییە باڵاکان دەڵێن دەکرێت ئەو ڤاکسینە سەلامەت نەبێت. لەپەیامێکی 10ی تشرینی یەکەمدا بۆ حکومەت و خەڵکی چین، سەرۆکی ئێران حەسەن روحانی رایگەیاند که ئێران «ئامادەیه بەشداریبکات لەبەرهەمهێنانی ڤاکسینی کۆڤید-19 لەگەڵ چین». لەمانگی ئابدا، باڵیۆزی ئێران له روسیا، کازم جەلالی وتی ئێران و روسیا «تاووتوێی شێوازەکانی هاریکارییان کرد لەسەر گەشەپێدان بەڤاکسینێکی ڤایرۆسی کۆرۆنا». جەلالی وتی قسەیکردووە لەگەڵ بەرپرسی سندوقی وەبەرهێنانی نەختی روسیا و بیروڕایان گۆڕیوەتەوە دەربارەی ئەگەری هاریکاری. بەڵام دوای ئەوە، روسیا رایگەیاند کە دەستیکردووە بەمۆڵەتدان بەڤاکسینی کۆڤید-19ی خۆی، بەهیچ جۆرێک باسی هاریکاریی ئێرانی نەکرد. دوای راگەیاندنەکەی جەلالی، پسپۆڕی باڵای پەتا گوازراوەکانی ئێران، مینۆ موهراز، کەئەندامێکی باڵای لیژنەی زانستی وڵاتەکەیە بۆ شەڕکردن دژی ڤایرۆسی کۆرۆنا، وتی «لەتەواوی جیهاندا» ڤاکسین بەرهەمدەهێنرێت. موهراز وتی «روسیاش کار لەسەر ڤاکسینێک دەکات، بەڵام کێشەیەک لەڤاکسینەکەی روسیادا هەیە.» ئاماژەیکرد بەوەی «روسیا تەنیا ئەو کاڵا بایۆلۆژیانە بەکاردەهێنێت کە لە روسیا بەرهەمهێنراون و هەرگیز رادەستی دەسەڵاتێکی نێودەوڵەتییان ناکات بۆ پەسەندکردن». دەوترێت موهرازو کەسایەتییە بەناوبانگەکانی دیکە لەکۆمەڵگەی پزیشکیی ئێران ناڕەزایی هاوشێوەیان دهربڕیوه دەربارەی ئەگەری بەکارهێنانی ڤاکسینی چینی، لەگەڵ دەرمانە بەرهەمهێنراوەکانی چین لەئێران. هەروەها وتوویەتی بەرپرسانی تەندروستی گشتی ئێران تەنیا رێ بەدابەشکردن و مۆڵەتدان بەڤاکسینێک دەدەن کە لەلایەن دەسەڵاتی دەرمان و خۆراکی ئەمریکاو ئاژانسی دەرمانەکانی ئەوروپاو رێکخراوی تەندروستی جیهانییەوە پەسەندکرابێت. بەگوێرەی موهراز، وەزارەتی تەندروستی ئێران تەنیا متمانەی بەم سێ کیانە هەیە بۆ پەسەندکردنی دەرمانێکی بایۆلۆژی. پزیشکەکان دژی بەکارهێنانی دەرمانەکانی چینن پزیشکە ئێرانییەکان و نۆرینگەکان بەگشتی دژی بەکارهێنانی دەرمانە چینیەکانن، زۆرینەی جەماوەریش بەهەمان شێوە لێیان بەگومانە. حەسەن عەلی دادستان پسپۆڕێکی دادوەریە لەوەزارەتی داد، وتی «لە 2011وە، چەندین کەیس تۆمارکراون لەلایەن ئەندامانی خێزانی ئەو کەسانەوە کە بەهۆی بەکارهێنانی دەرمانی چینییەوە مردوون.» حەسەن عەلی دادستان وتی «هاوردەکارە نایاساییەکانی دەرمانی چینی سوودیان لەپێویستییەکانی خەڵک بینیوە لەدەمی کورتهێنانی دەرماندا. ئەمە سەری کێشاوە بۆ بەدگومانییەکی قووڵ بەرامبەر دەرمانی چینی.» هەروەها وتی چەندین مەرگ بەهۆی بەکارهێنانی بەنجی چینییەوە روویانداوه لەکاتی نەشتەرگەریەکانی دەیەی رابردوودا، وەک نموونەیەک، باسی لە مەرگی سیپهەر مالیک- ئەحمەدی، (13) ساڵ، کرد لەساڵی 2011 لەنەخۆشخانەیەکی گشتیی بهناوبانگی تاران، وتی کەیسەکە «هێشتا کراوەیەو لێکۆڵینەوەی لێدەکرێت». لەوتەیەکدا کە لەلایەن بڵاوکراوە میدیاییەکانی ئێرانەوە تۆمارکراوە، بەڕێوەبەری دەزگای نۆرینگەکانی ئێران، رەهبەر موژدەهی-ئازار وتوویەتی کە «فرۆشتنی دەرمانی لەچین دروستکراو بەخەڵک دەبێت لە نۆرینگەکان قەدەغە بکرێت». وتیشی «پەیڕەوەکانی سەلامەتی دەرمانی چینی قایلکەر نین بۆمان.» ئاماژەیکرد بەوەش که ئەمە بەهۆی ئەوەیە «ئەو دەرمانانە بەشێوەیەکی یاسایی نایەنە وڵاتەکەوە». چین و روسیا چییان دەستدەکەوێت؟ پرسیاری سەرەکی بۆ زۆرێک ئەوەیە: بۆچی روسیا و چین دەیانەوێت ڤاکسینی کۆڤید-19 بەهاریکاریی ئێران بەرهەمبهێنن؟ چییان دەستدەکەوێت؟ دکتۆر زەهرا شۆجاعپور، پسپۆڕێکی پەتا گوێزراوەکان بە مەشاریقی وت «ئەو وڵاتانەی ڤاکسینی ڤایرۆسی کۆرۆنا بەرهەمدەهێنن مافی ئەوەیان نییە ڤاکسینە بێ مۆڵەتەکانیان لەوڵاتانی دیکە تاقیبکەنەوە.» وتی رێکخراوی تەندروستی جیهانی هیشتا هیچ ڤاکسینێکی چینی یان روسی پهسهندنەکردووە، بۆیە ئەو دوو وڵاتە مەبەستیانە «هاریکاری بکهن» لەگەڵ ئێران، هەڵبەتە تەنیا بەناو، تا بتوانن ڤاکسینە بەرهەمهێنراوەکانیان بەبێ مۆڵەتی رێکخراوی تەندروستی جیهانی تاقیبکەنەوە. شوجاعپور وتی «لە ئەگەری سیناریۆیهکی هاریکاریدا، چین بەفەرمی پێکهاتە خاوەکان بۆ ڤاکسین دەنێرێت بۆ ئێران و دوای گەشەپێدانیان، ڤاکسینێکی لەئێران دروستکراو بەرهەمدەهێنرێت». وتی دوای کۆکردنەوەی ئەو ڤاکسینە لەئێران، حکومەت دەتوانێت تاقیبکاتهوه لەسەر هاووڵاتیانی ئێرانی و ئاماژەیکرد بەوەی پرۆسەکە داهاتێکی باشیش بۆ رژێمی ئێران بەرهەمدەهێنێت. وادیارە رژێمی ئێران ئامادەیە مۆڵەت بداتە ڤاکسینێکی روسی یان چینی لەوڵاتەکە، هەرچەندە هیچ یەک لەیەکە پزیشکی و دهرمانییهکان یان جەماوەر پشتیوانی لەم جۆرە کارە ناکەن. حکومەتی ئێران رووبهڕووی رەخنە و بێمتمانەیی دەبێتەوە بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی بەنهێنی ژمارەیەکی سنووردار لەدەرمانی ئەوروپییان هاوردە کردووە بۆ بەکارهێنانی خۆیان، بەجۆرێک خەڵک تەنیا دوای چەند راپۆرتێکی دزەکراو لەوبارەیەوە پێیانزانی. دەربارەی چارەسەرو ڤاکسینەکان، دەوترێت بەرپرسانی ئێران دەریانخستووە کە دەرمانی خۆرئاواییان بەلاوە باشترە -- دەرمان و چاودێری تەندروستی -- نەک دەرمانی چینی یان روسی. هەرکات بتوانن گەشتدەکەن بۆ وڵاتانی ئەوروپی بۆ چارەسەرو زۆربەی کات بێدەنگانە دەیکەن. بەڵام کاتێک نۆرەی خەڵک دێت، پێوەرو ئەولەویاتەکانیان دەگۆڕێت. ئێران یەکێک لەخراپترین دۆخەکانی هەبوو لەناوچەکە بەدەست ڤایرۆسی کۆرۆناوەو لەسەرەتای تشرینی دووەمدا، لەنێو ئەو وڵاتانەدا بوو کەزۆرترین خەڵکیان لێدەمرد. رژێمی ئێران هەر لەسەرەتاوە رووبەڕووی رەخنە بووەتەوە بەهۆی خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانی ڤایرۆسی کۆرۆنا، بەجۆرێک چاودێران بەخاوی لەوەڵامدانەوەدا تۆمەتباری دەکەن. هەروەها تۆمەتباری دەکەن بەبەڕێوبەرێتییهکی ناکاراو نهێنیگهری و درۆ، دەڵێن هەوڵیداوە رادەی پەتاکە بشارێتەوە و شکستیهێناوە لەهەنگاوی بەرپێگرانە بۆ پاراستنی هاووڵاتیانی ئێرانی.
هاوڵاتى کۆنگرێسى ئهمریکا، 12بهندى دارشتووه بۆ سزادانى تورکیا و کۆنگرێس داواى کردووه پێنج بىهندیان خێرا جێبهجێ بکرێن که هاودهکردنى کاڵاى تورکیشى لهخۆگرتووهو تهنها واژۆى ترهمپى ماوه. کۆنگرێسى ئهمریکا، پڕۆژهیاساى بودجهى بهرگریى 2021ى ئاماده کردووهو له 740ملیار دۆلار پێکدێت، و له چهند رۆژى ئایندهدا دهخرێته بهر دهستى دۆناڵد ترهمپ سهرۆکى ویلایهته یهکگرتووهکانى ئهمریکا بۆ ئهوهى واژۆى لهسهر بکات و تێدا سزاکانى تورکیاشى تێدایه بههۆى کرینى موشهکى ئێس 400ى رووسى. ههروهه تێدا ئهوهخراوهتهروو که 12 بهند ئاماده کراوه بۆ سزادانى ئهنقهره که پێنج بهندیان بهزووترین کات جێبهجێ بکرێت و تایبهتن به هاوردهکردنى کاڵاى تورکیی. هاوکات، له پڕۆژهیاساکهدا داننان به سهروهرى رووسیا له دورگهى قرم، قهدهغه کراون و بڕى 250 ملیۆن دۆلار هاوکارى سهربازى پێشکهشى ئۆکراینا دهکرێت.
هاوڵاتى جێگرى سهرۆکى پهرلهمانى عێراق ئاشکراى کرد که سێیهم پهرلهمانتاریان به ڤایرۆسى کۆرۆنا گیانى لهدهستداوه. ئهمڕۆ پێنجشهممه 3ى کانونى یهکهمى 2020، حهسهن کهعبى جێگرى سهرۆکى پهرلهمانى عێراق رایگهیاند:"عهلى عهبودى، پهرلهمانتارى رهوتى حیکمه لهدواى توشبوونى به ڤایرۆسى کۆرۆنا ئهمڕۆ گیانى لهدهستداوه". عهلى عهبودى سێیهمین پهرلهمانتارى عێراقه به کۆرۆنا گیان لهدهستبدات، لهکاتێکدا پهرلهمانتاران(غهیدا کهمبش) و (حسێن ئهلزههیرى) دواى توشبوونیان به ڤایرۆسهکه گیانیان لهدهستدا.
هاوڵاتى وهزارهتى تهندروستى عێراق رایگهیاند، قۆناغى یهکهمى ڤاکسینى فایزهر دژ بهکۆرۆنا سهرهتاى مانگى ئازارى ساڵى داهاتو دهگاته عێراق و دو ژهمه ڤاکسین بۆ 300 ههزار کهس دابین دهکرێت. ئهمڕۆ پێنجشهممه 3ى کانونى یهکهمى 2020، ریاز عهبدولئهمیر، بهڕێوهبهرى گشتیى تهندروستى له وهزارهتى تهندروستى عێراق بهتۆڕى راگهیاندنى عێراقى وت:" وهزارهتهکهمان پێویستى به 208 ملیۆن دۆلار ههیه بۆ دابینکردنى ڤاکسینى فایزهر دژ بهکۆرۆنا، چونکه بهنیازن 9 ملیۆن ژهمه ڤاکسین بکڕن که تێچوى ههر ژهمه ڤاکسینێک 12 دۆلاره". ههروهها ئاماژهى بهوهشکرد، سهرهتاى مانگى ئازارى ساڵى داهاتو دهگاته عێراق و دو ژهمه ڤاکسین بۆ 300 ههزار کهس دابین دهکهن. نزیکهى 10 مانگ دواى بڵاوبونهوهى ڤایرۆسى کۆرۆنا، کۆمپانیاى فایزهرى ئهمریکى و هاوبهشهکانى داوایانکرد ئیدارهى دهرمان و چارهسهرى تهندروستى ئهمریکا مۆڵهتیان پێبدات بۆ تاقیکردنهوهى ڤاکسینێک دژ بهکۆرۆنا، دواى تاقیکردنهوهشى لهسهر 40 ههزار کهس لهچهندین وڵاتى جیهان کاریگهرى ڤاکسینهکه گهیشتوهته 95%.، ئهوهش بهرێژهیهکى بهرز تۆمار کراوه بۆ دڵنیابونهوهى تهواو لهبهکارهێنانیدا.
هاوڵاتى وتهبێژى حکومهتى عێراق رایگهیاند، دهبێت پرسى مووچه له کێشه سیاسییهکان دووربخرێتهوه و لایهنى مرۆیى لهبهرچاوبگیرێت و دهشڵێت مستهفا کازمى سهرۆک وهزیران گفتوگۆى لهگهڵ لایهنهکان کردووه بۆ چارهسهرکردنى پرسى موچه. حهسهن نازم، وتهبێژى حکومهتى عێراق له کۆنفرانسێکى رۆژنامهوانیدا رایگهیاند، ئهنجوومهنى وهزیران گفتوگۆى له بارهى پڕۆژه یاساى بودجهى ساڵى (2021) دواخستووه. ههروهها راشیگهیاند:" سهرۆک وهزیران سهبارهت به کێشهى مووچه گفتوگۆى لهگهڵ لایهنهکان کردووه بۆ دۆزینهوهى چارهسهرێک و داوایکردووه پرسى مووچه له کێشه سیاسییهکان دووربخرێتهوه. هاوکات ئهوهشى دووپاتکردهوه که مستهفا کازمى داواى کردووه که پرسى مووچه له کێشه سیاسییهکان دووربخرێتهوه و لایهنى مرۆیى لهبهرچاوبگیرێت و "نابێت کێشهى لایهنه جیاوازهکان کاریگهرى له سهر بژێوى رۆژانهى خهڵک بکات".
.jpg)
