*د.پیرۆت محمد امین 

لەم دواییانەدا جوڵەی نرخی زێڕ و کانزا و نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا بەهێز و ناجێگیر دەرکەوتوون، نرخەکان بە خێرایی و چاوەڕواننەکراو بەرزبوونەوە و دابەزینیان بەخۆوە دەبینی، بوە هۆی ئەوەی وەبەرهێنەران و خەڵکی گشتی سەریان لێبشێوێت . لەگەڵ ئەوەدا  هەندێك جار نرخەكان سەقامگیر دەبن بەبێ هیچ لۆژیکێکی دیار، ئەمەش بوە هۆی مشتومڕی گەرم لەسەر خواست و خستنە ڕوو ، هەروەها گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکان و خولگە ئابوورییەکان.

 بە پێچەوانەی ڕوونکردنەوە ئاساییەکان، ڕووداوەکان ئەوە پیشان دەدەن کە ئەم هەڵچوونانە دوورن لە "هەڕەمەکی". وا دیارە کە گێژاوی بازاڕ لە ڕاستیدا بە وردی ڕێکخراو بوە لەڕێگەی نجیرەیەک سیناریۆی پێشوەختە و پلان کە بۆ دەستکاریکردنی ئابووریی وڵاتان و کۆنترۆڵکردنی سامان و پاراستنی کاریگەری نوخبە شاراوەكان داڕێژراون.

زێڕ ،کە بە پەناگەیەکی سەلامەت بۆ پاراستنی بەها دەزانرێت، كە زۆرجار لەلایەن هێزی شاراوە دەتوانرێت دەستکاری نرخەکەی بکرێت بۆ بەرزکردنەوە یان کەمکردنەوەی متمانەی وەبەرهێنەران، كەوا ئەكات پارە ودارایی بباتە ناو هەندێک بازاڕ یان دووریان بخاتەوە. بە هەمان شێوە نرخی کانزاکانی وەک زیو و مس و ئەلەمنیۆم لەخۆوە ناجووڵێت، بەڵکو لەبری ئەوە دەستکاری دەکرێت بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییە تایبەتەکان. ئەمەش کاریگەری لەسەر ئەو پیشەسازیانە دەبێت کە پشتیان پێدەبەستن، وەکو بیناسازی و ئەلیکترۆنیات.

نەوت، کە لە ڕووی سیاسییەوە هەستیارترین کاڵا بێت و وەکو نموونەیەکی سەرەکی باسی لێدەكرێت، بەرزبوونەوە یان دابەزینی نرخەكەی لەناکاو وەک هەنگاوی بە ئەنقەست بۆ ناسەقامگیرکردنی ئابوورییەکان وفشارخستنە سەر حکومەتەکان، یان سەپاندنی ئەجێندای جیۆپۆلەتیکی لێکدەدرێتەوە.

بەم شێوەیە بازاڕ نەک هەر کاردانەوەی دەبێت بەرامبەر بە ڕووداوەکان بەڵکو بەهۆی ڕووداوەکانەوە دەجووڵێت. ئەم دەستێوەردانانە لەلایەن هێزی شاراوە  خزمەت بە چەندین مەبەست دەکەن وەكو دروستکردنی دەرفەتی وەبەرهێنان بۆ کەسانی تایبەت و پاڵنانی  وڵاتان بەرەو  قەرز، یان تەنانەت داڕشتنی تێڕوانینەکانی گشتی بۆ کەمیی و بەها. ئەم ئەکتەرە بەهێزانە بە کۆنتڕۆڵکردنی خواست و خستنە ڕوو، بەبێ گومان نەک تەنها بازاڕەکان بەڵکو خودی پێکهاتەی هێزی ئابووری جیهانیش لە قاڵب دەدەن.

تێگەیشتن لەم میکانیزمانە پێویستی بە تێپەڕین لە ڕوونکردنەوە ئابوورییە تەقلیدییەکان هەیە و داننان بەوەی کە جیهانی کاڵاکان قۆناغێکە لە پشت پەردەوە ئامادەسازی بۆ دەكرێت. وە هەموو گۆڕانکارییەکی نرخی ئەو كاڵایانە هەڵبژاردەیەکی حیسابکراوە و هەموو قەیرانێک هەنگاوێکی بە ئەنقەستە لە یارییەکی گەورەتردا. 

ڕەنگە ئەم گۆڕانکاریانە بۆ مرۆڤی ئاسایی بە کۆنتڕۆڵنەکراو دەرکەون، بەڵام لە ڕاستیدا تەواو پێچەوانەن. ئەوانە بەرهەمی پلاندانانی  وردن، لەلایەن هێزە شاروەكانەوە جێبەجێ دەکرێن کە لە سێبەردا گەشە دەکەن و نادڵنیایی دەقۆسنەوە و ئابووریی جیهان ئاڕاستە دەکەن. 

هاووڵاتیی ئاسایی کە هەوڵی پاراستنی سامانەکەی دەدات، لەم ژینگە سەرسەختە. کلیلەکە ئەوەیە کە سەبر و ئامادەکاری هەبێت نەک کاردانەوە بەرامبەر هەر هێرشێکی لەناکاو یان نوقمبوونێکی ترسناک. هەمەچەشنکردنی سەروەت و سامان بە هەڵگرتنی تێکەڵەیەک لە کانزاکان وکاڵاکان و تەنانەت وەبەرهێنانی کەم، مەترسی دەتوانێت بەرکەوتن بە بارودؤخەكە کەم بکاتەوە. هەروەها چاودێریکردنی شێوازەکان لە ماوەی چەند مانگێکدا نەک چەند کاتژمێرێک ڕێگە بە هاوڵاتیان دەدات ڕەوتە دووبارە بووەکان دەستنیشان بکەن کە زۆرجار  بەدوای ڕووداوە جیهانییە گەورەکاندا دێت . هەروەها ئاگاداربوون لە سیاسەتە ئابوورییە گشتییەکان، گۆڕانکارییەکانی ڕێژەی سوود و پێشهاتە جیۆپۆلیتکیەکان، زەمینەیەک دابین دەکات کە ترس دەگۆڕێت بۆ ستراتیژییەکی وریا. 

جا ئەم ئیدیعایانە ڕاستی یان گریمانە بن، ئەم گێڕانەوەیە بەردەوامە، چونکە بازاڕەکانی کاڵاکان ئەزموونی ساتەکانی ناجێگیرییەکی زۆر دەکەن کە ڕوونکردنەوە تەقلیدییەکان ناتوانن بە تەواوی شیكاری  بۆ بکەن. لە گەمارۆی کتوپڕی نەوتەوە بۆ بەرزبوونەوەی چاوەڕواننەکراوی نرخی زێڕ وزیو و كانزاكان، كە ئەمانە بەرهەمی مانۆڕی حیسابکراوی تۆڕێکن کە لە دەرەوەی چاوی گشتی کاردەکەن  

هەرچەندە هێزەکانی یارییەکە ڕەنگە ورد یان سەرسەخت دەرکەون، بەڵام تێگەیشتن لەوەی کە بازاڕەکان بە هەمان شێوەی هۆکارە سروشتییەکان لە ژێر کاریگەری هۆکارە مرۆییەکاندان، تاکەکان بەهێز دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاسایشی دارایی خۆیان. هۆشیاری و دیسیپلین و ڕێبازێکی ستراتیژی دەتوانێت وەک قەڵغانێک لە دژی دەستکاریکردن کاربکات، یارمەتی تاکەکان دەدات لە بازاڕە پشێوەکاندا بگەڕێن و لە هەمان کاتدا بەهای سامانەکانیان بپارێزن.

*پسپۆڕی : دارایی گشتی