گفتوگۆیەك لە گەڵ کاك هیوا زاگرۆس/ کەجەکە

ئەبوبەکر کاروانی

بەشی دووەم

کاک هیوا زاگرۆس لە وتارەکەیدا سەبارەت بە برایەتی گەلان جەخت  لەوە دەکاتەوە، کە هەر کەسێك دژی ئەم بنەمایە بێ دژی ڕۆژئاوای کوردستانە.  پێشی وایە لێدان لە بنەمای برایەتی گەلان( هەڵبەت بەو جۆرەی لە فکری برادەران دەخرێتە ڕوو) یاخود ڕەتکردنەوەی، یەکسانە بە فاشیستێتی و کوردچێتی بەرامبەر بە فاشیزم و تروکچێتی و عەرەبچێتی و دیارە فارسچێتی!  

بەم دەربرینەشی دەمانخاتە نێوان دوو بژاردەوە، ڕازی بوون بە برایەتی گەلان بەو جۆرەی ئەوو هاوبیرانی بانگەشەی بۆ دەکەن و تێگەیشتوون یاخود کەوتنە نێو چاڵی شۆفێنیەت و توند ڕەوی نەتەوەیی و شەڕی عەرەب تورک و فارس، کە ئەوەش هەروەکو دواتر روونی دەکەینەوە هەڵەو حوکمدانێکی ناڕاستە.  

ئەو پێی وایە هەڵە بەهەڵە چارەسەر ناکرێت، بۆیە کاتێك ئەو شەری نەتەوەو نەتەوایەتیت لەگەڵدا دەکات، کورد نابێت بەهەمان لۆژیك وەڵام بداتەوە، بەڵام کێشەی ئەم فیکرە لەگەڵ نەتەوایەتی لەمە ئاڵۆزترە، لەبەرئەوەی هەڵگرتنی گووتاری نەتەوەیی لەخوودی خۆیدا هەڵەیە، بەدەر لەوهێزەی هەڵی گرتووە، واتە لەم روەوە هیچ جیاوازییەکی قووڵ و جەوهەری لە نێوان ناسیۆنالیزم و نەتەوایەتیی نەتەوەی سەردەست و چەوسێنەرو ژێر دەست و چەساوەدا نییە وناکات! جگە لەوە پێداگرتن لەسەر نەتەوایەتی کوردیی بۆنموونە بەو جۆرەی لە باشوور لە رووی مێژووییەوە بەئاستی جیاواز پەیرەوکراوە،  لە گەیشتن بەچارەسەری دوورمان دەخاتەوە؟! بەحوکمی ئەوەی دەوڵەتی نەتەوە و نەتەوایەتی بەرجەستەی سەرچاوەی  سەرچاوەی کێشەکەن نەك بژاردەو رێگایەك بۆ چارەسەر.

 هەر ئەم روانگە ئایدۆلۆژییەش بوو لە پشت بە بێ بایەخ سەیر کردنی ئەزموونی هەرێمی کوردستان لە هەندێ برگەی مێژوویدا!!  بەڵام بە بڕوای ئێمە لە ساتێکی فکریی هەست بە نا تۆکمەییکردنی ئەم دیدە  ئایدیۆلۆژیە بۆ برایەتی کورد لەگەڵ گەلانی تردا و شکست خواردنی لە ئەزموونی ناوچەی خۆسەردا( هەر وەک سیپان حەمۆ لە سەرکردایەتی هەسەدە لە چاوپێکەوتنێکیدا دانی پێدا ناوەو دەڵێت، ئێمە لە ناوچە عەرەبییەکانی خۆسەر سەرکەوتوو نەبووین، حەقی گەلی ئێمەیە لەو بارەوە ڕەخنەمان لێ بگرێت، گەرچی بە حوکمی  دۆگما ئایدیۆلۆژییەکەو پیرۆز کردنی ناپیرۆز، کە بیریی رێژەیی مرۆڤ و بیرمەندە،  ئەویش جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەوەی ڕووی داوە هەڵە لە فیکرەکەدا ناخاتە ڕوو، بەڵکوو شکست بووە لە شێوازی پیادە کردنی دا؟!) 

بۆ بەرگریکردن لە بنەماکە، بەڵگە بە  ئەزموونی باشووری کوردستان دەهێنێتەوە،  کەچۆن  ئەوانیش بڕوایان بە برایەتی گەلان هەیە، ئیتر بۆ دەبێت لەم روانگەوە رەخنە لە هەسەدەو پەیەدەو رۆژئاوا بگیرێت، مەسەلەکە بۆ ئەوان واتە باشوور حەڵاڵ بێت و بۆ ئێمە حەرام؟

  ئەم دان پێدانانە، ئەگەر  خۆی و هاوبیرانی تاکۆتایی لەگەڵیدا بڕۆن و بەرئەنجامەکانی قبووڵ بکەن، سەرەتا تایەکی باشمان بۆ گفتوگۆ و خۆ بیناکردنەوەی گوتارە ئایدیۆلۆژییەکەو نێو ماڵی نەتەوایەتی کوردیش دەخاتە بەردەست. چونکە دەیسەلمێنت، پرسی برایەتی گەلان تەنها  لە چوارچێوەی چەمکی نەتەوەی دیموکرات و ئەزموونی خۆسەر، وەك چوارچێوەیەکی کارگێڕی و دامەزراوەیی و یاسایی بۆ پیادەکردنی قەتیس نابێت،  داهێنراوێکی ئایدۆلۆژیی نوێش نییە،  بەڵکو ئەگەر نوێبوون لەم چوارچێوەدا مەترەح بێت، پەیوەندی بەڕێکارو شێوازی کارکردن بۆ بەدیهێنانیەوە هەیە لە زەمینەی واقیعدا نەك خودی بنەماکە، شێوازو ڕێکاریش بەسرووشتی حاڵ، ڕێژەیی وگۆڕاون و لە روانگەی پێدراوەکانی واقیع و ئەزموون و بەرەنجامەکانەوە، ئاستی کارایی و بەسوودیی و پێویستی مانەوە یاخوود دەست بەرداربوون لێیان دەستنیشان دەکرێت و بریار لە بارەیانەوە دەدرێت. 

لەبەرئەوەی ناکرێت بەهاو بنەما لەگەڵ میکانیزم و شێوازی کارکردن تێکەڵ بەیەکتر بکرێت، بۆ ئەوەی دووچاری چەقبەستوویی سیاسی و کارگێری و مەیدانی نەبین و نەبینە ئەسیری قاڵب و دەقەکان. ئەزموونی هەرێمی کوردستان بەدانپیانانی خودی کاك هیوا پێمان دەڵێت و بۆی سەلماندووین،  دەکرێت لە چوارچێوەی خودی نەتەوایەتی و ناسیۆنیزمی کوردیدا،  پەیرەوی بنەمای برایەتی گەلان بکەین، نەتەوایەتی بوونیش یەکسان نەبێت بەشەڕ ئەبەدیی نێوان نەتەوەکان وشۆڤێنییەت، یاخود توندرەوی و رەتکردنەوەی ئەو بنەمایە.

واتە ئەگەر مەسەلەکە تەنها باس لە  برایەتی گەلان بێت، ئەمیش پێوەری هەڵسەنگاندنی فیکریی و سیاسی ئەزموونێکی حوکومڕانی وهێزو جوڵانەوەیەکی سیاسیی بێت،  ئەوا پێویستمان بەوە نییە، لەسۆنگەی پێویستیەکانی باوەڕ بوون بەنەتەوەی دیموکرات، شەڕی نەتەوایەتی کوردیی بکەین و رەتی بکەینەوەو دایبەزێنین بۆ ئاستی توخم ورەگەزێك لە ئایدۆلۆژیایەکی هەمەلایەنەتری فرە توخمدا، بەو جۆرەی لە گووتاری نەتەوەی دیموکراتدا دەبینرێت، یاخود نەتەوایەتی بوون بە تۆمەت بزانین و هەوڵ دەین لە خۆمانی دوور بخەینەوە هەروەکو خودی کاك هیوا پێشتر لە هەندێ نووسیندا بەوجۆرەی کردووە. 

لە کاتێکدا لە عێراقدا سەرەرای ئەوەی وەحشیگەریی ناسیۆنالیزمی سەردەست و ڕژێمەکەی لە ستەم و تاوان دژ بەگەلی کوردستانی باشوور گەیشتە پەیرەوکردنی سیاسەتی بەسووتماک کردنی خاك و کۆمەڵکوژی و جینۆساید، شەری نێوان بزووتنەوەی بەرهەڵستکاری کوردو رژێم نەگۆرا بەشەری نێوان کوردو عەرەب، بەڵکو هەروەکو شەری نێوان ناسیۆنالیزمی کوردی و شۆڕشەکەی و ڕژێم و دەسەڵات و دەوڵەت و سووپاکەی مایەوە. 

نەتەوەکانی ناوچەکە بەحوکمی جوگرافیاو هاوبەشیی جۆراوجۆریتر، دەبێت لەگەڵ یەکتردا بژین، پەیوەندییەکی برایانە بەیەکیانەوە ببەستیتەوە، شەرو ململانێی ئێمەش لەگەڵ دەوڵەتەکانیان لەسەدساڵی رابردوودا، لەپێناو کاراکردنەوەو ناوەرۆک پەیداکردنەوە پیادەکردنی ئەو بنەمایە بووە، کە هاوسەنگی و دادپەروەری و یەکسانی لە پەیوەندییەکان دەخوازێت، ئەوەی بنەمای برایەتیەکەشی ژێر پێداوە ئێمە نەبووین و نین  بەڵکو ئەوان بوون وئەوانن، ئێمە قوربانیی بووین، ناسیۆنالیزمی کوردی بەناوەرۆکە ئەخلاقی ودیموکراسی ودینییەکەش ناسۆنالیزمێکی برایەتی خواز بووە. تەنها ئەوەیە بەوجۆرە لەبرایەتی تێگەیشتووە کەهاوشانی و وەك یەکی دەخوازێت، لەهەردۆخێکدا نادادپەروەری لەپەیوەندییەکاندا هەبێت، لەوێدا برایەتی بوونی نامێنێت. بەحوکمی ئەوەی برایەتی لەپاڵ ئازادی و یەکسانی، سێ توخمە پێکهێنەرەکەی چەمکی دادپەروەری پێکدەهێنن. بەڵام ئەوان ئامادە نەبوون دان بەکوردا بنێن وەك نەتەوەیەك کەلەکوردستان خاك ونیشتیمانی خۆی دەژیت، دەبێت رێز لەئیرادەی بگیرێت ، دانی پێدا بنرێت وگوێ لەداواکانی بگیرێت.

کاتێکیش لە سۆنگەی کورد بوونمانەوە پەلامارمان دەدەن و وەك کورد بەرگری لە خۆمان دەکەین، بنەمای برایەتیمان پێشێل نەکردووە، بەڵکو رەتیدەکەینەوە  لەکوردبوونمانەوە پەلامادی کەرامەتی ئینسانی وئیسلامیشمان بدەن وێنای کۆیلەو چەتەمان لێبگرن.  ئەوەی لێرەشدا پێویستە سەرنجی بۆ لا رابکێشین و گرنگە ڕەچاوی بکەین ئەوەیە،    جیاکردنەوەی فۆرمەجیاوازەکانی نەتەوەییە لە یەکتر، واتە دوورکەوتنەوەیە لەو هەڵە مەنهەجی و مەعریفییەی پێمان وابێت، لە جیهاندا تەنها یەك فۆرم و جۆری نەتەوایەتیمان هەیە، کەئەویش یەکسانە بەشۆڤێنیزم وتوندرەوی ،  یاخود وابیربکەینەوە نەتەوایەتی  ودیموکراسی دژبەیەکیان لەنێواندا هەیەو ناتوانرێت پێکەوە کۆبکرینەوەو بەهیچ کولوەجێ دانوویان بەیەکەوە ناکوڵێت، بەوجۆرەی لە تێزی نەتەوەی دیموکرات فام دەکرێت ودەخوێنرێتەوە. 

چونکە یان دەبێت بڵێین هیچ سیستم ودەوڵەتێکی دیموکراسیمان لەدنیادا نییە ، کەسەلماندنی هەروائاسان نییە، یاخود دەبێت دان بەوراستیە مێژوویی و واقیعیەدا بنێین کە (دەوڵەت -نەتەوە) ئەوچوارچێوە دامەزراوەیی وسیاسی ومێژووییە بووە، دیموکراسی تیایدا گەشەیکردوەو پیادەکراوە.

 ئەگەر چاوێك بەمێژووی نوێی جیهاندا بخشێنین بەروونی ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە نەتەوایەتی وەك پێویستیەکی   پەرەدان بە خەبات دژ بە زۆرداری و دەسەڵاتی رەهای پادشاکان  وحوکومراکان و واتا پەیداکردنی ناوەرۆکی  دیموکراسی هاتۆتە کایەوە. 

چەمکەکانی نەتەوەو گەل و لێکەوتە سیاسی و یاسایی و دەستوورییەکانیان، ئاماژەبوون بەگواستنەوەی سەرچاوەی رەوایەتی سیاسی و خاوەندارێتی دەسەڵات وسەروەریی، لە پادشای سەروەرەوە بۆ گەلی سەروەر، هەر بۆیە فاشیزم و نازیزم و  کەمالیزم وهاوشێوەکانیان، کە نەژاد تەوەرن نەك نیشتیمان تەوەر، پێچەوانەو دژبەو ئەو سەرەتایەن، ئاماژەن بەلادانێکی قووڵ لەوەزیفەی بنەرەتی وسەرەتایی نەتەوایەتی کە زەمینەسازکردن بووە بۆ گەشەکردنی دیموکراسی. 

 لێرەشەوە تتێدەگەین زیاد لەفۆرمێکی نەتەوایەتی بوونیان هەیە، لە چوارچێوەی  مۆدێلەکانی نەتەوایەتیدا، لەپاڵ مۆدێلی توندرەوو شۆفێنی، مۆدێلی نەتەوایەتی مەدەنی و میانەرەومان هەیە، کەلەسەر بناغەی ژیان لەسەر نیشتیمان و لە سایەی دەسەڵاتێکی هاوبەشدا ماف و ئەرکەکانی هاووڵاتی دیاری دەکات،گەل لەبەرگی کۆمەڵگەی سیاسیدا بەرەنجامی پەیمانێکی کۆمەڵایەتیی گریمانەکراوی ئازاد وئازادیپارێزە. لەرووی مێژوویشەوە ئەم مۆدێلەی دەوڵەت -نەتەوە چوارچێوەی پیادەکردنی دیموکراسی بووە، بەجۆرێك لەمێژووی هاوچەرخدا لەدەوەی مۆدێلی دەوڵەت نەتەوە بیرکردنەوە لەدیموکراسی و ئەگەری پیادەکردنی لەوەهمێك زیاتر هیچی ترنییە.

 پرسیارە فیکرییە جەوهەرییەکەش لە دیدی بەرێز ئۆجالان و هەڵگرانی تێزی نەتەوەی دیموکرات لەم ڕوەوە ئەوەیە، کە ئایە بروایان بەوە هەیە لە ئێستای دنیادا شتێك بەناوی دیموکراسی بوونی هەیە؟ لانی کەم لە ئاستی هەندێ دەوڵەتدا بۆ نموونە وڵاتانی ئەسکەندەناڤی؟ ئەگەر وەڵامەکە بە بەڵێ بێت، ئەوە دەیسەلمێنیت، کەدەکریت دەوڵەت- نەتەوە دیموکراتیزە بکرێت وپێویست ناکات لەژێر کاریگەری چەپ و لەسۆنگەی بەجیهانی بوونی سەرمایەدار ی وهەژموونی بەسەر ئەم دەوڵەتەدا، خۆمان بخەینە گێژاوێکی جەوهەر گەرایانەو پێمان وابێت ناکرێت لەچوار چێوەی ئەم جۆرە لەدەوڵەتدا بەحومی سەرمایەداربوونی، بیر لەدیموکراسی بکەینەوە وتواناکانمان بەمە بەفیرۆ بدەین، چونکە چوارچێوە دامەزراوەییەکانی ئەم دەوڵەتە هەروەك دەتوانێت فاشیزم بەرهەم بهێنێت دەتوانێت دیموکراسی و فرەیی و ئازادیش بەرهەم بێهنێت و بیانپارێزێت. 

خۆ ئەگەر بروایان وابێت لەئێستای جیهاندا شتێك بەناوی دیموکراسی بوونی نییەو ئەگەری بەکردەییکردنی دیدو سیستمێکی لەو جۆرە لە ئۆجالان و نەتەوەی دیموکرات و ئەزموونی خۆسەرەوە دەست پێدەکات و مژدەی پێدەرێت، ئەوا جگەلەوەی وەك وتمان سەلماندنی ئاسان نابێت، بەرامبەرەکان وجیهانیش  وەك پێویست تلێمان تێناگەن، جگەلەوە، دووچاری کێشەی پێوەرو نامۆبوون و رەتکردنەوەو تەنانەت دژبەیەکی لەخودی ئایدۆلۆژیاکەشدا دەبین، لەبەرئەوەی بۆ نموونە کاتێك لە ئێستای تورکیادا داوای قووڵکردنەوەو فراوانکردنی دیموکراسی لە چوارچێوەی دەوڵەت نەتەوەی تورکدا دەکەین،  ئایە ئەوەی باسی دەکەین یەکێتی ئەوروپاو نوخبەو پارتە سیاسییەکانی تورکیا تێیدەگەن یاخود تێیناگەن،؟ لەبەرئەوەی لەئاستە ئایدۆلۆژییەکەدا  پێوەرە جیهانییە باوەکانی پێوانەکردنی گەشەکردنی سیاسی و دیموکراسی و سیستم و وڵاتێکی دیموکراس رەتدەکەینەوەو مەسەلەکە دەبەستینەوە بە قەناعەتکردنیان بەنەتەوە دیموکراتیە یوتۆپییەکەی لەمەڕ خۆمان؟ لەکاتێکدا ئەگەر ئێمە دان بە چوارچێوەکانی دەوڵەت نەتەوەی ئێستادا بنێین ووابزانین لیمان تێدەگەن وئەوەش بەڵگەی بوونی زمان وپێوەری هاوبەشە، داواکردنیشمان بۆ دیموکراتیزەکردنی ، بەڵگە بێت لەسەر ئەوەی دەکرێت لەم چوار چێوەشدا بە دوای گەشەکردنی  دیموکراسی و کرانەوەو لێبوردەییەکی زیاتردا بگەرێین، بۆچی خۆمان بخەینە گێژاوێکی ئایدۆلۆژی واوە، خۆشمان نەزانین بەروونیی سەری لەچییەوە دەردەچێت؟ 

لە جیاتی شەر بۆ پرسە نەتەوەییەکەی خۆشمان شەر بۆ فیکرەو تێرامانیێکی دیاریکراو بکەین، هەروەك سیپان حەمۆ لەچاوپێکەوتنەکەیدا ئاماژەی پێکردووە؟.