تورکیا لە پاڵ 14 وڵاتی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەرکۆنەی لێوانەکەی مایک هاکابی، باڵیۆزی ئەمریکا لە ئیسرائیل' یان کرد کە گوتی"ئیسرائیل مافی دەستبەسەرداگرتنی هەموو خاکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هەیە". وەزیرانی دەرەوەی تورکیا، میسر، ئوردن، لوبنان، ئیندۆنێزیا، کوێت، قەتەر، عوممان، پاکستان، بەحرێن، سعوودیە، سووریا، فەڵەستین، ئیمارات و هەروەها ڕێکخراوی هاریکاری ئیسلامی، کۆمکاری عەرەبی و ئەنجوومەنی هاریکاری کەنداو، لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا، سەرکۆنەی لێدوانەکانی مایک هاکابی، باڵیۆزی ئەمریکا لە ئیسرائیل کرد کە ڕایگەیاندبوو، "ئیسرائیل مافی دەستبەسەرداگرتنی هەموو خاکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هەیە". وەزارەتی دەرەوەی تورکیا و وەزارەتەکانی دەرەوەی میسر، ئوردن، لوبنان، ئیندۆنێزیا، کوێت، قەتەر، عومان، پاکستان، بەحرێن، سعوودیە، سووریا، فەڵەستین، ئیمارات و هەروەها ڕێکخراوی هاریکاری ئیسلامی، کۆمکاری عەرەبی و ئەنجوومەنی هاریکاری کەنداو ڕاگەیێنراوێکی هاوبەشیان دەرکرد. لە ڕاگەیێنراوە هاوبەشەکەی ئەو وڵات و ڕێکخراوانەدا هاتووە: لێدوانەکانی هاکابی پێشێلکاری ئاشکرای یاساکانی نێودەوڵەتییەو میساقی نەتەوە یەکگرتووەکانە و هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە لەسەر ئاسایش و سەقامگیری ناوچەکە. لە درێژەی ڕاگەیێنراوەکەدا باس لەوە کراوە کە لێدوانەکانی باڵیۆزی ئەمریکا بە تەواوی دژی دیدگاکانی سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپە کە باس لە هەوڵێکی گشتگیر بۆ کۆتایی هێنان بە هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە دەکات. هەروەها، ئەو 14 وڵات و ڕێکخراوەکانی هاریکاری ئیسلامی، هاریکاری کەنداو و کۆمکاری عەرەبی ڕایدەگەیێنن کە "ئیسرائیل هیچ مافێکی بەسەر خاکە داگیرکراوەکانی فەڵەستین و وڵاتانی عەرەبیدا نییە". لە هەمان کاتدا، هەرچەشنە هەوڵێک بۆ لکاندنی کەناری ڕۆژئاوا و یان جیاکردنەوەی لە غەززە ڕەت دەکەنەوە. داوای دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ لەسەر بنەمای سنوورەکانی 4ی حوزەیرانی 1967 و مافی چارەی خۆنووسین بۆ گەلی فەلەستین دەکەن. لە ڕۆژی 21ی شوباتی 2026 مایک هاکابی، باڵیۆزی ئەمریکا لە ئیسرائیل، لە چاوپێکەوتنێکدا، گوتی "ئیسرائیل مافی دەستبەسەرداگرتنی هەموو خاکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هەیە". ئەمەش کاردانەوەی تووندی تورکیا و وڵاتانی عەرەبی بەدوای خۆیدا هێنا.
ترسی گەڕانەوەی داعش بووەتە مۆتەکەی حکومەتە کاتییەکەی ئەحمەد شەرع، سەرۆک کۆماری سوریا، رەنگە ئاڵنگاریی ئەمجارەی بەردەم شەرع لە پرسی پێکهاتەکانی وڵاتەکە سەختتر بێت، چوونکە داعش شەڕی دژ بە شەرع و دەسەڵاتەکەی راگەیاندووە و هەڕەشەی روخاندنی دەکات. شەوی رابردوو، تۆمارێکی دەنگی ئەبو حوزەیفەی ئەنساری، گوتەبێژی داعش بەرەیەکی فراوانی شەڕی بەڕووی کۆماری عەرەبی سوریا کردەوە. ئەبو حوزەیفەی ئەنساری حکومەتەکەی شەرعی بە حکومەتێکی عەلمانی و سوپاکەشی بە سوپایەکی نەتەوەیی کافر و هەڵگەڕاوە ناوبرد، داوای لە ئەندامانی داعش کرد شەڕ لە دژیان رابگەیەنن. پەیامەکەی ئەبو حوزەیفە هاوکاتە لەگەڵ زیادبوونی جمجوڵەکانی داعش لە ناوچە جیاوازەکانی سوریا، کە نوێترینیان ئەنجامدانی دوو هێرش بوو بۆ سەر هێزەکانی سەر بە دیمەشق لە ناوچەی دێرەزوور. لە دوای رووخانی رژێمەکەی بەشار ئەسەد، داعش لانیکەم شەش کردەوەی تیرۆریستی لە ناوچە جیاوازەکانی سوریا ئەنجامداوە، بەڵام یەکەمینجارە بەشێوەیەکی فەرمی شەڕ دژ بە دەسەڵاتی نوێی وڵاتەکە رابگەیەنێت. ترسە گەورەکەی دیمەشق لەوەیە بانگەوازەکەی داعش لێکترازان لە نێوان گرووپە جیاوازەکانی نێو سوپای سوریا دروستبکات، چوونکە بەشێک لە گرووپەکان و لە سەرو هەموویانەوە دەستەی تەحریری شام کە گرووپەکەی ئەحمەد شەرعە، پاشخانێکی داعشییان هەیە و لە هەناوی ئەو گرووپەوە دروستبوون. هەروەها رووداوەکانی ماوەی رابردووی باکوور و رۆژهەڵاتی سوریا دەرفەتی ئازادبوونی بۆ دەیان ئەندامی داعش رەخساند ،کە رەنگە لە دوای ئەم بانگەوازەوە سەرئێشەی گەورە بۆ حکومەتی سوریا دروست بکەن. هەفتەی رابردوو، نووسینگەی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە نەتەوەیەکگرتووەکان لە راپۆرتێکدا ئاماژەی بەوەکرد، لە دوای رووخانی ئەسەدەوە، داعش پێنج جار هەوڵیداوە ئەحمەد شەرع و دوو وەزیری حکومەتەکەی تیرۆر بکات.
بەرێوەبەرایەتیی گشتیی کەشناسی و بوومەلەرزەزانیی هەرێمی کوردستان، رەوشی کەشوهەوای 48 کاتژمێری داهاتووی خستەڕوو. بەگوێرەی پێشبینییەکان، ئەمڕۆ یەکشەممە 22-2-2026، ئاسمان پەڵەهەور و نیمچەهەور دەبێت. لە ناوچە شاخاوییە سنوورییەکانی باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات، هەندێک کات دەبێتە هەوری تەواو و کەمێک نمەبارانی لەگەڵدایە. خێرایی با لەسەرخۆ بۆ مامناوەند و لەنێوان 10 بۆ 20 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا دەبێت؛ ئاراستەی با بەرەو باشووری رۆژهەڵاتە و مەودای بینین 9 بۆ 10 کیلۆمەتر دەبێت. پلەکانی گەرما بەراورد بە دوێنێ کەمێک بەرز دەبنەوە. سەبارەت بە سبەی دووشەممە 23-2-2026، ئاسمان لەنێوان پەڵەهەور و نیمچەهەور دەبێت. لە ناوچە شاخاوییەکان و شاخاوییە سنوورییەکانی باکووری ڕۆژهەڵات هەندێک کات هەوری تەواو دەبێت و نمەباران دەبارێت. خێرایی با لەسەرخۆ بۆ مامناوەند و لەنێوان 10 بۆ 20 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا دەبێت. پلەکانی گەرما بەراورد بە تۆمارکراوەکانی ئەمڕۆ 1 بۆ 2 پلە نزم دەبنەوە و مەودای بینین بۆ 8 تا 9 کیلۆمەتر کەم دەبێتەوە. بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بۆ سبەی بەم شێوەیەیە: - هەولێر: 22 پلەی سیلیزی - پیرمام: 18 پلەی سیلیزی - سۆران: 18 پلەی سیلیزی - حاجی ئۆمەران: 13 پلەی سیلیزی - سلێمانی: 21 پلەی سیلیزی - چەمچەماڵ: 22 پلەی سیلیزی - هەڵەبجە: 20 پلەی سیلیزی - دهۆک: 22 پلەی سیلیزی - زاخۆ: 23 پلەی سیلیزی - ئاکرێ: 21 پلەی سیلیزی
ئامانج ئهحمهد، خاوهنی ئهو خانووهی گهڕهكی نهورۆز له كهركوك كه سوپای عیراق ئێوارهی دوێنێ شهممه مۆڵهتی 24 كاتژمێریان پێدا بۆ ئهوهی چۆڵی بكات، وتى "ماوهیهك لهمهوبهر سوپا خانووهكهیان چۆڵكرد، منیش گهڕامهوه ناوی و دهستمكرد به نۆژهنكردنهوهی، بهڵام ئێوارهی دوێنێ لهكاتی بهربانگ هاتنهسهرمان و وتیان دهبێت چۆڵی بكهن". گەڕەکی نەورۆز لە 122 خانوو پێکهاتووە، بهر له روخانی رژێمی بهعس به گهڕهكی ئهفسهران ناسرابوو، بهڵام دواتر خێزانه گهڕاوهكان تیایدا نیشتهجێبون و دهڵێن تاپۆی خانووهكانمان ههیه. دووساڵ لهمهوبهر سوپا بۆ خانووهكانی گهڕایهوه و بههێزهوه له ناو پێنج خانویان نیشتهجێبون، چونكه وتیان ئهوه موڵكی "وهزارهتی بهرگرییه"، ئهوهش وایكرد خهڵكی گهڕهكهكه خێمه ههڵبدهن و چۆڵی نهكهن. بهپێی وتهی دانیشتووانی گهڕهكهكه بههۆی روداوهكانی ئهمدواییهی سوریا و رهوانهكردنی هێز بهرهو سنوری ئهو وڵاته، چوار لهو خانوانه چۆڵكران و جارێكی تر خهڵكهكهی بۆی گهڕانهوه و دهستیان به نۆژهنكردنهوه كرد. ئامانج ئهحمهد، خاوهنی یهكێك لهو پێنج خانووه، به (كهركوك ناو)ی وت "دوێنێ شهممه چەند سەربازێکی سوپای عیراق هاتن و پێیانوتین، ئێرە چۆڵبکەین، چونکە موڵکی دەوڵەتە" و تهنیا مۆڵهتی 24 كاتژمێریان پێداین و ههڕهشهی دهستگیركردنیان لێكردین. خهڵكی گهڕهكهكه دوابهدوای ئهوه ههمویان كۆبونهوه و بڕیاریاندا وهك ناڕهزاییهك لهو خێمهیه بمێننهوه كه دوو ساڵه دژی ئهو ههوڵهی سوپای عیراق دایانناون. دەرباز جومعە، شایهتحاڵێكی روداوەکە بە(کەرکوک ناو)ی وت "توانیمان بە یەکگرتویی دانیشتووانی گەڕەکەکە، شکست بە هەوڵێکی سوپا بهێنین بۆ دەست بەسەرداگرتنی خانووەکە" سەرچاوە: (كهركوك ناو)
هاوسەرۆکایەتیی کۆنسەی بەڕێوەبەریی کەجەکە دەربارەی ڕاپۆرتەکەی کۆمسیۆنەکەی پەرلەمان، ڕاگەیاندراوێکی بڵاوکردەوە. ڕاگەیاندراوەکەی کەجەکە بەم جۆرەیە: "کۆمیسیۆنی دیموکراسی، خوشک-برایەتی و یەکێتیی نەتەوەیی کە ٥ـی ئابی ٢٠٢٥ دامەزرا، لە ١٩ـی شوباتی ٢٠٢٦ ئەنجامی کارەکانی لە چەند مانگی ڕابردوودا وەک ڕاپۆرتێک بۆ ڕای گشتی بڵاوکردەوە. ئەم ڕاپۆرتە گفتوگۆی زۆری لەبارەوە دەکرێت. لەبەرئەوەی ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە تەڤگەرەکەمانەوە، بەپێویستمان زانی بۆچوونەکانمان دەربارەی ڕاپۆرتەکە بۆ گەلەکەمان و ڕای گشتی بخەینەڕوو. لێگەڕینی ڕێبەرێتیمان بۆ چارەسەری پرسی کورد و دیموکراتیکبوونی تورکیا، ٣٣ ساڵ پێش ئێستە، واتە لە ساڵی ١٩٩٣ـەوە دەستی پێ کردووە و هێشتاش بەردەوامە. ئەو پرۆسەیەی لەکاتی سەرۆکایەتیی ئۆزەلەوە دەستی پێ کردووە، ئەمڕۆ گەیشتووەتە قۆناغێکی نوێ. گفتوگۆ و دانوستانەکان لەسەر چارەسەری شەڕێکی ٣٣ ساڵە بەردەوامە، لە خاڵی چارەسەری پرسی کورد و دیموکراتیکبووندا، ئەزموونی گەورە بەدەستهاتوون. ئاشکرایە کە ڕێبەر ئاپۆ لە ساڵی ١٩٨٨ لە چاوپێکەوتنەکەیەوە لەگەڵ محەمەد عەلی براند تا ئێستە، هەردەم هەوڵیداوە بۆ چارەسەری پرسی کورد و دیموکراتیکبوون. لە هەموو دەرفەتێکدا بانگەوازی کردووە بۆ چارەسەری دیموکراتیک و زەمینەی چارەسەری ئافراندووە، چەندین جار ئاگربەستی ڕاگەیاندووە. هەڵوێستی ڕێبەر ئاپۆ لەم ڕووەوە، لای گەلەکەمان و ڕای گشتی ناوخۆیی و دەرەوەش، ڕوون و ئاشکرایە. دەوڵەتی تورک و هێزە سیاسییەکانیش بەباشی ئاگاداریی ڕاستیی ئەم هەڵوێستەی ڕێبەر ئاپۆن. لە ٢٢ـی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، سەرۆکی گشتیی مەهەپە دەوڵەت باخچەلی لە کۆبوونەوەی فراکسیۆنی پارتەکەیدا لە پەرلەمان، بانگەوازێکی ئاراستەی ڕێبەر ئاپۆ کرد. بێگومان ئەم بانگەوازە بەبێ ئاگاداریی سەرۆککۆمار تەیب ئەردۆغان نەکراوە. لە بەرانبەر ئەمەشدا، ڕێبەر ئاپۆ دووپاتی کردەوە، ئەگەر دەرفەتی بدرێتێ، خاوەنی ئەو هێزەیە کە بتوانێت پرسی کورد و پرۆسەی تێکۆشانی بەردەوام بهێنێتە سەر زەمینەیەکی سیاسی و یاسایی. ڕێبەر ئاپۆ پاش دیدارەکانی لەگەڵ شاندی دەم پارتی و بەرپرسانی تورک، لە ٢٧ـی شوبات لە ئیمراڵییەوە بە ئامادەبوونی شاندی دەم پارتی، بانگەوازی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیکی ڕاگەیاند. پەروین بوڵدان و ئەحمەد تورک بە دەنگی بەرز ئەم بانگەوازەیان لەبەردەم سەدان ڕۆژنامەنووس خوێندەوە. ڕێبەر ئاپۆش بە کەسێکی دیموکرات و شۆڕشگێڕیی هێژای وەک سری سورەیا ئۆندەری گوت، خاڵەکانی ئەم بانگەوازە تەنها بە جێبەجێکردنی هەلومەرجە یاسایی و سیاسییەکان بەدی دێن. پاش خوێندنەوەی بانگەوازەکە، سری سورەیا ئۆندەریش ئەم خاڵانەی بۆ ڕای گشتی ڕاگەیاند. پەکەکە لەنێوان ٥-٧ـی ئایاری ٢٠٢٥، دوانزەهەمین کۆنگرەی خۆی بەست، بڕیاریدا هەموو کار و چالاکییەکان لەژێر ناوی خۆیدا کۆتایی پێ بهێنێت و کۆتایی بە تێکۆشانی چەکداریی بهێنێت. بۆ جێبەجێکردنی خاڵەکانی بانگەوازی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک لە ٢٧ـی شوبات، بڕیاردرا کە دەبێت ڕێبەر ئاپۆ ڕۆڵ بگێڕێت. بە کۆتاییهێنان بە هەموو کار و چالاکییەکان لەژێر ناوی پەکەکەدا و وەستاندنی تێکۆشانی چەکداریی، قۆناغی جێبەجێکردنی پێویستییە سیاسی و یاساییەکانی ئەم پرۆسەیە لەلایەن دەوڵەتەوە دەستی پێ کرد. ڕێبەر ئاپۆ هەمیشە لە کاتی ئاگربەست و دیدارەکانی لەگەڵ دەوڵەتدا ڕایگەیاندووە کە پێویستە پەرلەمان دەستبەکاربێت. لە بانگەوازی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیکدا هاتووە کە کۆمیسیۆنێکی پەرلەمانی بەرپرسیار بێت لە پرسی کورد کە پرسی بنەڕەتی تورکیایە. پارت و لایەنە سیاسییەکانی دیکەش لەوانە دەم پارتی و جەهەپەش ڕایانگەیاند کە ئەم بابەتە دەبێ لە ڕۆژەڤی پەرلەماندا بێت. دوای ئەوەی ڕای گشتی دیموکراتیکیش ئەم داوایەی کرد، هاوپەیمانی ئاکەپە-مەهەپەش بڕیاری دامەزراندنی کۆمیسیۆنێکی دا. دامەزراندنی کۆمیسیۆنی بەرفراوانی ٥١ کەسی کە زۆرینەی پارتەکانی پەرلەمانی گرتووەتەخۆ، هەنگاێکی گرنگە لە مێژووی تورکیادا. هەرچەند ناوی "کۆمیسیۆنی دیموکراسی، خوشک-برایەتی و یەکێتیی نەتەوەیی"ـە بەڵام وەک دەزانرێت تایبەت بە پرسی کورد و پرسەکانی گرێدراو بەمەوە دامەزراوە. ڕێبەر ئاپۆ و تەڤگەرەکەمان و گەلەکەمان بە گرنگییەوە لەم کۆمیسیۆنەیان ڕوانی. ڕای گشتیی تورکیاش ئەمە دەزانێت. بۆیە چاوەڕوانییەکان لەم کۆمیسیۆنە لەوپەڕییدا بوو. بۆیە هەمیشە لە ڕۆژەڤدا مایەوە. هەرچەند کەموکورتییش هەبووبن، بەڵام چەندین کەس و لایەن گوێیان لێ گیرا، لەوانەش سەرۆکەکانی پێشووی پەرلەمان. زۆرینەی ئەو کەس و لایەنانەش بۆچوونی خۆیان دەربارەی چارەسەری پرسی کورد خستەڕوو. سەرەڕای کەموکورتی و درەنگکەوتن، بەڵام کۆمیسیۆنەکە چووە ئیمراڵی و گوێی لە ڕێبەر ئاپۆ گرت. ڕێبەر ئاپۆش بە کۆمیسیۆنەکەی ڕاگەیاند، دەبێت هۆکارەکانی پرسی کورد لەسەر بناغەی هاوپەیمانی و خوشک-برایەتیی مێژووی نێوان کورد و تورک هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت لەپێناو دۆزینەوەی چارەسەردا، چارەسەرەکەش لەسەر بناغەی بەدیهێنانی مافە دیموکراتیکە بنەڕەتییەکانی گەلی کورد لەڕێی ئینتیگراسیۆنی دیموکراتیکەوە دەبێت. ڕێبەر ئاپۆ هەمیشە دووپاتی دەکاتەوە کە دەبێت پرسی کورد لەڕێی ئینتیگراسیۆنی دیموکراتیکەوە چارەسەر بکرێت. جەختی کردووەتەوە کە ئەمەش بە دەستبەرداربوون لە نکۆڵی، بەدیهێنانی مافە دیموکراتیکە بنەڕەتییەکانی گەلی کورد و خۆبەڕێوەبەرییەک لەسەر بنەمای دیموکراسیی خۆجێی دێتەدی. گەلی کوردیش هەمیشە دەستنیشانی کردووە کە پشتیوانی لە پرۆسە چارەسەرییەکەی ڕێبەر ئاپۆ دەکات. بۆیە هەمیشە ئەم گەلە ڕێبەر ئاپۆی وەک دانوستانکاری سەرەکیی خۆی ڕاگەیاندووە. هەمووان دەزانن کە ئێمە گرێدراوین بە ئیرادەی ڕێبەر ئاپۆوە.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی هۆشداری دەدات لەوەی، دوو مێرد مناڵی تەمەن 17 ساڵ، لەبەردەم پەتی سێدارەدان، بەتۆمەتی بەشداریکردنیان لە ناڕەزایەتییەکانی مانگی رابردوو لەیەکێک لە زیندانییەکانی ئێران دەستبەسەرکراون. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، بارەگاکەی لە لەندەنە ڕوونیکردەوە، ئەو دوو مێرد منداڵە تەمەنیان ١٧ ساڵە و لە ئێستادا لە یەکێک لە ناوەندەکانی چاکسازی نەوجەوانان ڕاگیراون و لەگەڵ 30 کەسی تردا، بە تۆمەتی بەشداریکردنیان لە ناڕەزایەتییەکانی مانگی کانوونی دووەمی 2026 لەبەردەم پەتی سێدارەدان. ڕێکخراوە نێودەوڵەتیەکە، جەختی لەوە کردەوە، کە یاسا نێودەوڵەتییەکان سزای لەسێدارەدانی بۆ کەسانى خوار تەمەن ١٨ ساڵ قەدەغە کردووە. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، داوا لە دەسەڵاتدارانی ئێران دەکات، دەستبەجێ ئەم لەسێدارەدانانە ڕابگرن و داواش لە وڵاتانى جیهان دەکات، هەنگاوی بەپەلەی دیپلۆماسی بگرنەبەر بۆ ڕێگریکردن لەو لەسێدارەدانانە. دیانا تەحاوی، بەڕێوەبەری خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی دەڵێت، دەسەڵاتدارانی ئێران سزای لەسێدارەدانیان وەک ئامرازێکی تۆقاندن و سەرکوتکردن بەکارهێناوە بۆ سەرکوتکردنی داواکارییە جەماوەرییەکان، بە بێ گوێدانە مافی ژیان و دادپەروەری. تەحاوی ئاماژەی بەوەشکردووە، منداڵان و گەنجان بەشێکی زۆری ئەو کەسانە پێکدەهێنن کە دەستگیرکراون. خۆپێشاندانەکان رۆژی 28-12-2025 لەلایەن کاسبکارانی تارانەوە دژی گرانی و دابەزینی بەهای تمەن دەستیپێکرد، بەڵام دواتر فراوان بوو، تووندوتیژی لێکەوتەوە، رۆژی پێنجشەممە، 12ی شوباتی 2026، ئاژانسی چالاکوانانی مافی مرۆڤی ئێران (هرانا) نوێترین راپۆرتی خۆی لەبارەی قوربانییانی خۆپێشاندانەکان بڵاوکردەوە. بەپێی راپۆرتەکە، کوژرانی 7002 کەس بە بەڵگەوە پشتڕاستکراوەتەوە، کە 216یان منداڵن.
حکومەتى ئێران رایگەیاند، هێزى دەریایى و ئاسمانى هەموو وڵاتانى ئەندام لە یەکێتى ئەوروپاى خستۆتە لیستى رێکخراوە تیرۆریستییەکانەوە. وەزارەتى دەرەوەى ئێران لەبەیاننامەیەکدا ئاماژەى بەوەداوە، وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپا بە پێچەوانەی بنەما و ڕێسا بنەڕەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و یاسا نێودەوڵەتییەکان، سوپای پاسدارانی ئیسلامییان وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی پۆلێن کردووە. بەیاننامەکە ئەوەشى خستۆتەروو، حکومەتی ئێران بە پشتبەستن بە پرەنسیپی مامەڵەى هاوشێوە و مادەی حەوتى ئەو یاسایەى ئەمریکا لە ساڵى 2019 پەسەندیکردوەو سوپای پاسدارانی خستە لیستى تیرۆرەوە، تێیدا هاتووە، هەموو ئەو دەوڵەتانەی کە پشتگیرى لە بڕیارەکەی ئەمریکا دەکەن یان بە هەر شێوەیەک پاڵپشتی دەکەن بۆ دەستنیشانکردنی سوپای پاسداران وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی، ئەوانیش هەمان مامەڵەی هاوشێوەیان لەگەڵ دەکرێت، لەبەرئەوە هێزى دەریایى و ئاسمانى هەموو وڵاتانى ئەندام لە یەکێتى ئەوروپا ئەو یاسایە دەیانگرێتەوە و بەوەش وەک رێکخراوە تیرۆریستییەکان پۆلێن دەکرێن. ئەنجومەنی یەکێتی ئەوروپا رۆژى 20ى شوباتى 2026 لەبەیاننامەیەکدا رایگەیاند، سوپای پاسدارانی خستۆتە لیستی رێکخراوە تیرۆریستیەکانەوە، بەپێی ئەو بریارە، هەموو چالاکییەکانی سوپای پاسدارانی ئێران لە وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا قەدەغە دەکرێت و سەرجەم پارەو سەرمایەکانی ئەو هێزە لە یەکێتیەکە بلۆک دەکرێن، هەروەها چوونە ناو خاکی ئەوروپا لە ئەندامانی قەدەغە دەکرێت و هەر جۆرە مامەڵەیەکی بازرگانی لەگەڵ کۆمپانیاکانی سەر بە سوپای پاسداران بە "تاوانی تیرۆریستی" هەژمار دەکرێت.
ناوەندنێكی ئەمەریكا پێشبینی ڕووداوەكان دەكات ناوەندی ستراتیژی ئەمەریكی - “war on the rocks” كە لە شارەزا و ئەفسەرانی ئەمەریكی پێكهاتووە، سیناریۆی ڕووخانی ڕێژیمی ئێران لە ناوخۆی عێراقەوە لە ماوەی 72 كاتژمێری یەكەمدا دەخاتە ڕوو. ڕاپۆرتێكە تەرخان كراوە بۆ لێكۆڵینەوە لە سیناریۆ ئەگەرییەكان و كاریگەرییە پێشبینیكراوەكان لەسەر عێراق ناوەندەكە هۆشداری دەداتە ئیدارەی ئەمەریكا لە پشتگوێخستنی دۆخی عێراق لە هەر سیناریۆیەكی ئەگەری داڕمانی ڕژێم لە ئێراندا. داوا دەكات دان بەوەدا بنرێت كە هەر گۆڕانكارییەك لە ئێراندا كاردانەوەی بۆ عێراق دەبێت، هەروەك چۆن دۆخی عێراق كاریگەری لەسەر ڕێڕەوی ئێرانی نوێ دەبێت ڕاپۆرتەكە داوا لە واشنتۆن دەكات كە لە ماوەی 72 كاتژمێری یەكەمی گۆڕینی ڕژێمی تارانەوە هاوكاری عێراق بكات لە ڕێگەی فشارخستنە سەر سورییەكان بۆ پاراستنی سنوورەكانیان، بەمەش هێزە عێراقییەكان دەتوانن سنوورەكان لەگەڵ ئێران كۆنترۆڵ بكەن. هەروەها جەخت لە گرنگی بەكارهێنانی نفوزی ئەمریكا دەكاتەوە بۆ ڕێگریكردن لە توركیا و دەوڵەتانی كەنداو و ئیسرائیل لە قۆستنەوەی ڕووخانی ڕژێمی ئێران بۆ دەستوەردان لە عێراق،ناوەندەكە كە بنكەكەی لە واشنتۆنە و تایبەتە بە كاروباری سەربازی، ستراتیژی و سیاسەتی بەرگری لە سەرانسەری جیهان، لەگەڵ هەندێك لە كوتلە عێراقییەكان باس لە پێویستی ئەگەری چارەسەری سەربازی دەكات. بەڵام پێشنیاری ئەوە دەكات كە حكومەتی عێراق دانوستان لەگەڵ هێزەكانی (حشد) بكات و هاندان پێشكەش بكات، لەوانەش پارێزبەندی لە لێپێچینەوە و قەرەبووكردنەوەی دارایی،ناوەندەكە دەڵێت :"لە كاتێكدا ئیدارەی ئەمەریكا لە ڕووی بەرگری و هێرشبەرییەوە زەمینە ئامادە دەكات و بژاردەكانی پەیوەست بە ئێران پەرەپێدەدات، پێویستە عێراقیش لە چوارچێوەی ستراتیژەكەیدا لەبەرچاو بگرێت و دان بەوەدا بنێت كە نەكردنی ئەو كارە دەتوانێت ببێتە هۆی تێكدانی گەیشتن بە ئامانجەكان لە ئێراندا،لە هەڵسەنگاندنەكەدا جەخت لەسەر پێویستی سەرۆك وەزیرانێك بۆ عێراق دەكرێتەوە لە قۆناغی داهاتوودا كە "سەركردەیەكی بەهێز و چارەنووسساز، بڕیاری قورس و پەسەند" بێت بۆ بەرژەوەندی عێراق. دەڵێت "ریسایكلكردنی سەرۆكوەزیران كە مێژووی تائیفەگەری و گەندەڵییان هەیە، بیرۆكەیەكی یارمەتیدەر نییە".
سوریاى نوێ له شهڕى كورد و دروزهوه بۆ ململانێى ئهحمهدهكان لهكاتێكدا ماوهیهكى كهم بهسهر شهڕى دژ به كورد له باكوورى رۆژههڵات و، ههندێك زیاتر بهسهر ههڵكوتانه سهر دروزهكان له رۆژئاواى وڵاتهكهدا تێپهڕیووه، سهرهتاى شهڕ و ململانێیهكى دیكه ئهمجاره له نێوان خودى هاوپهیمانهكانى دوێنێى دهسهڵاتدارانى ئێستاى دیمهشقدا دهستیپێكرد و نازانرێت كۆتاییهكهى كهى و چۆن دهبێت. سهرهتاى رووداوهكان رۆژى ههینى 20ى شوبات سهریههڵدا كاتێك ژمارهیهك چهكدارى گهنج ههڵیانكوتایهسهر شوێنى نیشتهجێبوونى ئهحمهد عۆده له شارى بهسڕهشام و، رووبهڕووبوونهوهیان لهلایهن پاسهوانهكانى ناوبراوهوه كه بههۆیهوه ژمارهیهك له هێرشبهرهكان كوژران و ئهوانى دیكه ههڵاتن. دوابهدواى رووداوهكهش قهدهغهى هاتوچۆ له شارهكهدا راگهیهندرا و هێزه ئهمنییهكان بهمهبهستى دۆزینهوهى ئهنجامدهرانى پلانهكه بڵاوهیان پێكرا. ئهحمهد عۆده كێیه؟ ئەحمهد عۆدە خەڵکی شاری بەسڕەشامە لە پارێزگای درعا، پێشتر فەرماندەی لیوای هەشت بووە كه له دیارترین گروپه چهكدارییهكانى باشووره و چەندین ساڵ لە دژی رژێمى بەشار ئەسەد شەڕی کردووە و لهو شهڕانهشدا سێ برای کوژراون، باشووری سوریا بەردەوام لە ژێر کۆنتڕۆڵی عۆدەدا بووە و لە کاتی هەڵاتنی ئەسەدیشدا هێزەکانی ئهو، یەکەمى ئهو هێزانه بوون كه له درعاوە گەیشتنە ناو دیمەشق. ئهو، كه له چلهكانى تهمهنیایهتى، به پیاوى "روسیا له باشوور"و ئهندازیارى یهكلاكردنهوه لهگهڵ رژێمى پێشووى سوریا ناودهبرێت. ئهدهبى ئینگلیزى له زانكۆى دیمهشق خوێندووه و، خزمهتى سهربازیی زۆرهملێى لهگهڵ سوپاى پێشووى سوریا تهواو كردووه بهر لهوهى لهگهڵ خێزانهكهیدا خۆیان بگهیهننه ئیمارات. بهڵام دووركهوتنهوهكهى زۆرى نهخایاند، تهنها ساڵێك پاش ههڵایسانى شۆڕشى سوریا له درعا، گهڕایهوه بۆ بهشدارى له خهباتى چهكدارى دژ به رژێم و، چووه نێو ریزهكانى سوپاى سوریاى ئازاد و بووه فهرماندهى "كهتیبهى گهنجانى سوننه"، كه گروپهكه گهورهبوو و زیاتر له جارێك ناوهكهى گۆڕدرا بهر لهوهى به رێككهوتن لهگهڵ رژێمى سوریا له تهمموزى2018دا ههڵبوهشێندرێتهوه و دواتر عۆده بكرێته فهرماندهى "لیواى ههشتهم"ى سهر به سوپاى سوریا. بنهڕهتى ململانێكان لە دوای کەوتنی ئەسەد، عۆده رازى نهبوو بهوهى ئەحمهد شەرع دهسهڵاتى خۆى بهسهر پارێزگاکانی باشووری سوریا بەگشتی و پارێزگای درعا بەتایبەتی بسهپێنێت، لهئاكامیشدا بۆ ماوهى چهند رۆژێك شهڕ و رووبهڕبوونهوه لهنێوان هێزهكانى ئهحمهد شهرع و ئهحمهد عۆدهدا هاتهئاراوه، بهر لهوهى ههریهك له وڵاتانى سعودیه و قهتهر دهستێوهردان بكهن و، عۆده رازى بكهن به ههڵوهشاندنهوهى لیواكهى و چوونه پاڵ دامهزراوهكانى حكومهتى نوێ له سوریا، لهگهڵ ئهوهشدا مانهوهى پارێزگای درعا لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا. رۆڵى سهركردانه كهناڵى بى بى سى له زارى سهرچاوهیهكى نزیك له عۆدهوه وا ناوى هاوڕێكهى دهبات كه "زیرهكه و كهسایهتییهكى بههێزى ههیه، تواناى دروستكردنى كاریگهریی لهسهر كهسانى چواردهورى ههیه"، هیواى ئهوهش دهخوازرێت كه رۆڵێكى باڵاترى ههبێت له ئاییندهدا. وا دهردهكهوێت سهركردهكهى باشوور پاڵپشتیی عهرهبى و ههرێمایهتى ههبێت و، چارهنووسیشى بهسترابێتهوه به ئهجێنداى وڵاتانى دهوروبهرهوه، بهڵام روون نییه رووداوهكانى ئهم دوو رۆژه له باشوورهوه دهبنههۆى بهتهواوى دوورخستنهوهى، یان سهرهتاى دووباره دهركهوتنهوهى ناو و پێگهى و جێگیركردنى پێگهیهك دیار له دهسهڵاتى ئێستاى وڵاتهكهیدا.
بۆ جاری یەکەم لە مێژووی پەرلەمانی تورکیادا، ڕەشنوسێکی پەرلەمانتارانی (دەم پارتی)، کە بە زاراوەی کرمانجکی (زازاکی) ئامادەکرابوو، قبوڵ کرا. ئەمڕۆ رۆژی جیهانی (زمانی دیك) بوو، پەرلەمانی تورکیا هێشتا زمانی کوردی لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا بە "زمانێکی نەناسراو" پێناسە دەکات. بەڵام بەگوێرەی هەواڵی رۆژنامەی (ئازادیی وڵات)، ئەمڕۆ لە مێژووی سیاسیی تورکیادا هەنگاوێکی مێژوویی لە بواری زماندا نراوە، بە هاوکاریی ئەنجومەنی زمانی کرمانجکی (زازاکی)، پەرلەمانتارانی پارتی یەکسانیی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی)، ڕەشنوسی لێکۆڵینەوە لە زاراوەی کرمانجکی (زازاکی، دملکی، کردکی)یان پێشكەشی پەرلەمان كردووەو، سەرۆکایەتی پەرلەمانی تورکیاوە قبوڵە کردووە. رەشنووسەکە لەلایەن _سالیحە ئاکدەنیز) پەرلەمانتاری دەم پارتی لە (مێردین)، ئایتەن کۆردو (دێرسیم)، عەدالەت کایا (ئامەد)، چەمگز چیچەک (ئیستەنبووڵ) و عومەر فارووق هولاکو (چەولیگ) ئامادەکراوە. ئەمە یەکەمجارە دەقێکی فەرمی کە بە تەواوی بە زمانێکی جیاواز لە تورکی نوسرابێت، بەبێ بەربەست قبوڵ بکرێت، ئەم قبووڵکردنە وەک لەدایکبوونێک بۆ مافە کولتوورییەکان و زمانە مەترسیدارەکان سەیر دەکرێت.
وەزارەتی دارایی ههرێمی كوردستان، لەبارەی وردەكاریی رێكخستنەوەی داهاتەكان و چۆنیەتیی گەڕاندنەوەیان، وەزارەت و فەرمانگەكان لە بڕیاری نوێ ئاگادار دەكاتەوە. بەپێی نووسراوێكی وەزارەتی دارایی حكوومەتی هەرێمی كوردستان كە لە 10ی 2ی 2026 دەرچووە و كۆپییەكی دەست (هاوڵاتى) كەوتووە، لەبارەی پۆلێنكرن و رێكخستنەوەی داهات و چۆنیەتیی گەڕاندنەوەیان و خەرجكردنەوەیان، وەزارەت و فەرمانگەكانی ئاگادار كردووەتەوە كە كار بە میكانزم و بڕیاری نوێ بكەن. لە بڕیارەكەدا ئەوە هاتووە كە: "بەشەداهاتی زیادكراو، لە تەرازووی پێداچوونەوەی یەكە ژمێریارییەكاندا پۆلێنێكی نوێی بۆ زیاد دەكرێت بە ناوی (سپاردەی دیكەی جۆراوجۆر- رێژە).“ بەپێی نووسراوەكە، وەزارەتی دارایی سەرجەم وەزارەت و فەرمانگەكانی ئاگادار كردووەتەوە، پابەند بن بە خەرجكردنی رێژەكانی داهات بەپێی رێنوێنی و بڕیارەكانی وەزارەتەكە. بەپێی خشتەیەك كە لە رێنوێنیی دارایی ژمارە 11ی ساڵی 2025 هاتووە، 16 وەزارەت داهاتی جۆراوجۆریان هەیە و بەشێكی ئەو داهاتانە بۆ خودی وەزارەتەكان خەرج دەكرێتەوە و بەشێكیش بۆ گەنجینەی گشتیی حكوومەتە، بۆ نموونە: "داهاتی گشت فەرمانگەكانی كارەبا 80%ی بۆ خودی وەزارەتی كارەبایە و 20%ی بۆ گەنجینەیە، داهاتی كۆنترۆڵی جۆری لە وەزارەتی پلاندانان 6%ی بۆ وەزارەتەكەیە و 94%ی بۆ گەنجینەیە، داهاتی تۆماری كۆمپانیاكان 25%ی بۆ خودی وەزارەتی بازرگانییە و 75%ی بۆ گەنجینەی حكوومەتە." بەگشتی، 26 جۆر داهاتی وەزارەتەكان پۆلێن كراون كە بەشێكیان بۆ خودی وەزارەتەكانە و بەشێكی دیكەی داهاتەكەش بۆ گەنجبنەی گشتیی حكوومەتە.
دواى بریارى کشانەوەى هێزەکانى هاوپەیمانان لە عێراق و کەمکردنەوەى رۆڵیان لەئەرکە سەربازییەکان، وەک راهێنانى سوپاو پێدانى رێنماییەکان، خوێندنەوەى جیاواز بۆ دۆخى عیراق دەکرێت لەنێوان هۆشدارى دروستبوونى بۆشایى ئەمنى و سەرهەڵدانەوەى شانە نووستووەکانى داعش، لەلایەکى تر دڵنیاى دانى دامەزراوە سەربازییەکان لەوەى دەتوانن بۆخۆیان قۆناغەکە تێپەڕێنن بەبێ پشت بەستن بە پاڵپشتى دەرەکى. هاوپەیمانیی نێودەوڵەتى دژی داعش لە ساڵى 2014 پێکهێنرا، کە لەسەر داواى عێراق بۆ شەڕکردن لە دژى رێکخراوەکە هاتە عێراق، ئەوکاتەی داعش سێیەکى خاکى عێراقى بەدەستەوەبوو، بەڵام لە 14ـی ئابى 2023، محەممەد شیاع سودانى، سەرۆک وەزیرانى عێراق رایگەیاند، وڵاتەکەى پێویستى بە هێزى شەڕکەری بیانی نەماوە و گەیشتوونەتە ئاستێکى پێشکەوتووى گفتوگۆ لەبارەى شێوازى پەیوەندى و هاریکاریی داهاتوو لەگەڵ هاوپەیمانیی نێودەوڵەتى دژی داعش بە سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بەگوێرەى میدیای فەرمیى عێراق، لە قۆناغى دواى کۆتاییهاتنى ئەرکى سەربازیى هاوپەیمانان لە عێراق دا، پەیوەندییەکە لەنێوان بەغدا و وڵاتانى هاوپەیمانیێتیی نێودەوڵەتی دا بۆ پەیوەندیی دووقۆڵى بۆ هاوکاریکردنى هێزە ئەمنییەکانى عێراق دەگۆڕدرێت. لیواى خانەنشین، جواد دەهلکى، دەڵێت، هاوپەیمانیی ناتۆ کاتێک ئەرکى مەشق و راهێنانى هێزە ئەمنیى و سەربازییەکانى گرتە دەست، رۆڵێکى گەورەى گێڕا لە بەرزکردنەوەى تواناى راهێنان و پەرەپێدانى هێزەکانى سوپاى عیراق، هەروەها بەردەوام زانیارى هەواڵگرى دەدایە هێزەکان لەسەر شوێنى داعشەکان، جگەلەوەش رۆڵى گرنگى هەبوو پێشکەشکردنى خزمەتگوزارى ئاسمانى و پاڵپشتى لۆجستى. جواد دەهلکى، لەبارەى کۆتاییهاتنى ئەرکى ئەو هێزانە هۆشدارى دەدات و دەڵێت، کۆتایهاتنى کارەکانى هاوپەیمانیی ناتۆ لە عیراق ماناى کۆتاییهاتنى سەردەمێکى گرنگى یارمەتیدانى عیراقە، بۆ لەناوبردنى گرووپە چەکدارە توندڕەوەکان، جگەوە لەوەش درووستکردنى بۆشاییەکە، هەرگیز ناتوانرێت پڕبکرێتەوە، بەتایبەتى ئێستا کە مەترسى سەرهەڵدانەوەى داعش لە عیراق و شام سەریهەڵداوەو هەزارانیان لەنێوان سنوورى هەردوولا هەن. ئەو لیوا خانەنشینەى عیراق پێى وایە، ئێستا بە قۆناغێکى بۆشایى ئەمنیدا تێپەڕ دەبین، لەچەن رویکەوە ئەو بۆشاییە بەدى دەکرێت، دیارترینیان نەمانى زانیارى ئاسمانییە بۆ ئاشکراکردنى شوێنى شانەکان، لەگەڵ ئەو خزمەتگواریانەى تر لەسەر زەوى هاوپەیمانیی ناتۆ پێشەکەشى دەکرد، وەک مەشق و راهێنانى جەنگ و کردە تایبەتە سەربازییەکان، لەگەڵ پێشکەشکردنى پاڵپشتى دارایى . لەبەرامبەردا فازل ئەبو رەغیف، پسپۆڕی بوارى ئەمنى دەڵێت، کۆتایییهاتنى ئەرکى هێزەکانى هاوپەیمانان و هاوپەیمانیی ناتۆ، هیچ کاریگەریەکى لەسەر دۆخى ئەمنى عیراق نابێت، بەو پێیەى ئەرکى ئەو هێزانە لەرابردوودا تەنها رێنمایکردن و پێدانى زانیارى و مەشق و راهێنان بووە، نەک بەشداریکردنى جەنگ. ئەبو رەغیف دەشڵێت ، دۆخى عیراق بە ئاراستەى زیادبوونى گرووپە چەکدارەکان هەنگاو نانێت، چونکە ئەو گرووپانە لە مەترسى دۆخەکە تێگەیشتوون، جگە لەوەش ئەمریکا لەوە بە ئاگایە ئەگەر بنکە سەربازییەکانى هێزەکانى هاوپەیمانان و هاوپەیمانیی ناتۆ بە تەواویش لەسەر خاکى عیراق نەمێنێت، بوونیان وەک هەواڵگرى و تەکنیکى و زانیارى دەمێنێتەوە. ئەو پسپۆڕە دەشڵێت، ئێستا جەنگ بەشێوە کلاسیکیەکەى نەماوە، جەنگى هەواڵگرى و زانیارییە لەگەڵ بەکارهێنانى فڕۆکەى بێ فڕۆکەوان، جگە لەوەش دۆخى عیراق و هەرێمى کوردستان سەقامگیرە، هەموو لایەنەکان لەدەسەڵات و حکومەت هێندەى قورسایى خۆیان بەشداریان پێکراوە، هیچ هێزێک نەکراوەتە دەرەوەى هاوکێشەکانەوە، بۆیە کۆتاییهاتنى ئەرکى هاوپەیمانان بۆشایى دروست ناکات. ئەبو رەغیف دووپاتیدەکاتەوە، هەماهەنگى لەنێوان عیراق و هێزەکانى هاوپەیمانان و هاوپەیمانیی ناتۆ بەردەوام دەبێت، دیدگایان بۆ عێراق بەراورد بە ناوچەکانى ترى جیهان جیاوازەو رۆڵیان بەردەوام دەبێت لەناوچەکە، واتە ئەگەر ئەگەر بەشکڵ لەناوچەکە دەرنەکەون، ئەوا بەشێوەى پێدانى زانیارى و تەکنیکى لەسەر گۆڕەپانى عیراق دەمێننەوە. فەرماندەیی ناتۆ لە عێراق، لە مانگی تشرینی یەکەمی 2018ـەوە دامەزراوە و تەنیا راوێژ بە هێزە خۆجێییەکان دەدەن و توانستیان بەرزدەکەنەوە، ئامانج لە فەرماندەییەکە ئەوەبوو عێراق دامەزراوەی ئەمنیی سەقامگیر، روون و کاریگەر بونیات بنێت، فەرماندەیی ناتۆ بە رەزامەندی حکومەتی فیدراڵ لە عێراقدا کاردەکەن و بەگوێرەی ئەنجێدای کارکردنی ناتۆ، رێز لە سەروەریی خاکی عێراق دەگرن.
قوباد تاڵەبانی لە رۆژی جیهانیی زمانی دایکدا، ئێستا لە هەرێمی کوردستاندا، ئەركی ئێمە لە زمان پاراستنەوە گۆڕاوە بۆ گەشەپێدانی زمانی کوردی. قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، پیرۆزبایی لە هەموو ئەو نووسەر و شاعیر و خەباتکارانە دەکەین، کە دەیان ساڵە سینە و زاریان كردۆتە قەڵغان لە پێناو پاراستنی زمانی کوردیدا، وەك سەربازی ون؛ ڕەنج و تاڵی و مەینەتیی زۆریان بۆ زمانەكەمان چەشتووە. لەمڕۆدا لەگەڵ پارێزەرانی زمان، ئاواتمانە هەموو منداڵانی کورد ئەو مافە سەرەتاییەیان بۆ بەدی بێت، کە پەروەردەكردن و فێركردنە بە زمانی شیرینی کوردی. ئاماژەی بەوەشکرد، ئێستا لە هەرێمی کوردستاندا، ئەركی ئێمە لە زمان پاراستنەوە گۆڕاوە بۆ گەشەپێدانی زمانی کوردی، دەبێت حکومەت و ناوەندە زانستییەكان، بە پێی پلان و چنینێكی هاودەنگ، کار بکەن، تا زمانی کوردی لەگەڵ گۆڕانکاری و پێشکەوتنە زانستی و بەجیهانیبوونەكاندا، برەو بسەنێت، بۆ ئەوەی نەک لە مەترسیی پەراوێزکەوتن و پاشکۆبوون رزگاری بکەین، بەڵکو شانبەشانی زمانە زیندووەکانی جیهان، وەك چۆن رەگدارە، وەهاش پایەدار و بەكار بێت.
حکومەتى تاڵیبان لە ئەفغانستان یاسایەکى نوێى پەسەند کردو بەسەر هەموو دادگاکانى وڵاتەکە بڵاویکرۆدتەوە، بەپێى یاسا نوێکە رێگە بە پیاو دەدرێت لە ژن و منداڵەکانى بدات، بەمەرجێک نەبێتە هۆى شکانى ئێسک و برینێکى قوڵى گەورە، ئەمەش هەنگاوێکە بۆ ئەوەى لە حکومەتەکەى تاڵیبان تووندوتیژى خێزانى "سزا" بێت، نەك "تاوان." رۆژنامەى تەلەگراف، کۆپیەکى لەو یاسایە بڵاوکردۆتەوە، کە پێک دێت لە 60 لاپەڕە و واژۆى هبەتوڵا ئاخوند زادە، سەرکردەى تاڵیبانى لەسەرەو بەسەر هەموو دادگاکانى ئەفغانستان بڵاوکراوەتەوە. بەگوێرەى یاسا نوێکە رێگە بە پیاو دەدرێت، " ئازادانە تووندوتیژى بەرامبەر ژن و منداڵەکەى ئەنجام بدات، بەمەرجێک شکانى دیار و برینى گەورە و قوڵ نەبێت، لە حاڵەتێکیش ئەگەر سەلمێندرا پیاوەکە لێدانێکى توندى بەرامبەر بە ژن و منداڵەکانى ئەنجامداوە، ئەوا تەنها 15 رۆژ زیندانى دەکرێت،" بەواتایەکى تر یاساکە بەشێوەیەک نووسراوە کە جێبەجێکردنى ئەستەم بێت. هەر لەو یاسایەدا هاتووە، کە "هیچ پارێزبەندیەک لەکاتى توندوتیژى خێزانیدا نیە، هەروەها پێشکەشکردنى سکاڵا ئەستەمە، پێویستە لەسەر ژنان بۆ سەلماندنى لێدانەکانیان لەبەردەم قازى، شوێنى لێدانەکانیان بەداپۆشراوى بێت و کەسێکى نزیکى خۆى لە رەگەزى نێر لەگەڵدا بێت،" کە ئەوەش مێردەکەى دەکات، کە خۆى توندوتیژیەکەى ئەنجامداوە. هەروەها یاساکە، "سزاى هەر ژنێک دەدات، ئەگەر بەهۆى توندوتیژیەوە بڕواتەوە بۆ ماڵى باوکى، سزاکەشى دەگاتە 3 مانگ و هەموو کەسوکارى ژنەکەش بۆ 3 مانگ زیندانى دەکرێن ئەگەر داڵدەیان دابێت. " شارەزایان پێیان وایە، دەرکردنى ئەم یاسایە بۆ هەڵوەشاندنەوەى ئەو یاسایانەیە کە حکومەتى پێش تاڵیبان لەساڵى 2009 پەسەندى کردوەوەو رێگە بە توندوتیژى و دەست درێژى خێزانى نادات و سزاى 3 مانگ تا ساڵیکى زیندانى هەرکەسێک دەدات کە توندوتیژى ئەنجام بدات. یاساکەى تاڵیبان هەربەوەندە نەوەستاوەو سزاو لێدانیشى بۆ منداڵان دیاریکردووە، بەشێوەیەک "رێگە بە مامۆستا دەدات، لە قوتابى بدات بەمەرجێک شکانى ئێسک نەبێت یان برینێکى قوڵى جەستەیى نەبێت،" هەروەها رێگە بە باوکان دەدات، لە ژێر ناوى بەرژەوەندى منداڵ سزاى جەستەیى منداڵەکەى بدات. هەروەها یاساکە کۆت و بەندى توندى لەسەر ئازادى گشتى داناوە، وەک "سەماکردن و تەماشکردنیشى،" هاوکات کۆت و بەندى توندى لەسەر خوێندنى کچان داناوە، سزاى 2 ساڵ زیندانى ئەوە کەسانەش دەدرێت، تەماشاى چالاکیەکانى ئۆپۆزسیۆن دەکەن، جگە لەوانەش سزاى ئەو کەسانە دەدرێت کە رەخنە لە سەرکردەکانى تاڵیبان بگرن. چاودێران پێیان وایە، ئەم یاسا نوێیە، ئەفغانستان دەخاتە سەر رێڕەوى ئەنجامدانى توندوتیژى بۆ سەر ژن و منداڵ بەشێوەى رۆژانە و وادەکات دادپەروەرى ئەستەم بێ لە وڵاتە.
نێچیرڤان بارزانى، سەرۆکى هەرێمى کوردستان بەبۆنەى رۆژى جیهانى زمانى دایک پەیامێکی بڵاوکردەوە و دەڵێت: پاراستنی زمانی دایک، پاراستنی ناسنامە و مێژووی دەوڵەمەند و داهاتووی کوردستانە. دەشڵێت، شانازی دەکەین کە هەرێمی کوردستان لانکەی فرەیی و پێکەوەژیانی پێکهاته نهتهوهیی و ئایینی و زمان و کولتوورە جیاوازەکانە. دەقی راگەیێندراوەکەی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان: لە ڕۆژی جیهانیی زمانی دایکدا، شانازی دەکەین کە هەرێمی کوردستان لانکەی فرەیی و پێکەوەژیانی پێکهاته نهتهوهیی و ئایینی و زمان و کولتوورە جیاوازەکانە. پابەندیمان بە برهوپێدان و پێشخستنی زمانی دایک بۆ هەمووان دووپات دەکەینەوە؛ لە زمانی کوردییەوە تا زمانی پێکهاتە نەتەوەیییەکان (تورکمانی، سریانی و ئەرمەنی). پاراستنی زمانی دایک، پاراستنی ناسنامە و مێژووی دەوڵەمەند و داهاتووی کوردستانە. نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان
