- ئهو دواكهوتنهى له مووچهى مانگى یهك روویدا له 12 ساڵى رابردوودا یهكهمجاره. جهمال كۆچهر، ئهندامى ئهنجومهنى نوێنهرانى عێراق به هاوڵاتى راگهیاند، تهیف سامى وهزیرى دارایى عێراق دووپاتیكردووهتهوه كه گرفتیان له دابینكردنى پاره بۆ مووچه نییه. دهربارهى ئهوهى ئایا مووچهى مانگى شوبات دوادهكهوێت، كۆچهر وتى، "ئهمڕۆ 15ى مانگه هێشتا زۆر زووه بۆ باسكردن له دواكهوتن یان دوانهكهوتنى مووچه". باسى لهوهشكرد، لهگهڵ ئهوهى گرفت لهبارهى دابینكردنى نهختینه ههیه, بهڵام له ههموو حاڵهتێكدا عێراق مووچه دهدات. ئهو پهرلهمانتاره دووپاتیشیكردهوه، ئهوهى مانگى رابردوو روویدا له ماوهى 12 ساڵى رابردوودا كه له بهغداد بووه، ئهوه یهكهمجاره.
پەرلەمانتارێكى عێراق داوا لە ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران و وەزیر و خاوەن پلە تایبەتەكانی عیراق دەكات، نیوە یان زیاتر لە مووچەی مانگانەیان ببەخشن بە گەنجینەی دەوڵەت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو قەیرانە ئابوورییەی وڵات پێیدا دەڕوات. کەریم علێوى محەمەداوی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە فراكسیۆنی بەدر لە راگهیهندراوێكدا دهڵێت، پێویستە ئەم رێکكارە بۆ ماوەی شەش مانگ تا ساڵێک بەردەوام بێت، یان تا ئەوکاتەی ئەم قەیرانە ئابوورییەی ئێستا تێدەپەڕێت.، ئامانج لەم هەنگاوە دروستکردنی سەرچاوەیەکی نوێی داهاتە بۆ دەوڵەت و کەمکردنەوەی بارگرانییە لەسەر خەڵک. ئاماژەی بەوەشكرد، با پهرلهمانتاران، وەزیر، راوێژکار و بەڕێوەبەرانی گشتی، پێشەنگ بن لە قوربانیدان و لە کاتی قەیرانەکانیدا لەگەڵ دەوڵەتدا بوەستن، ئەم هەنگاوە نیشانەیەکی بچوکی سوپاسگوزارییە بۆ ئەم میللەتە گەورەیە و هەنگاوێکە بۆ پاراستنی هاوڵاتیان لە کاریگەرییەکانی قەیرانی دارایی . لە چەند مانگی رابردوودا حكومهتى عێراق ژمارەیهك رێوشوێنی گرتووەتەبەر بۆ زیادكردنی سەرچاوەکانی دارایی و چارەسەرکردنی قەیرانی نەختینە. ئەو رێوشوێنانە بریتی بوون لە زیادکردنی باجی گومرگی و لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران، جگەلەوەش بەهۆی كەمی نەختینەوە دواکەوتنی مووچەشی هاتۆتەسەر، بەڵام ئەم رێوشوێنانە کاریگەرییان لەسەر مووچە و ئیمتیازاتی گهوره بەرپرسان نەبووه، ئەوەش وایكردووە دووچاری رەخنەیەكی زۆر ببن.
سەرۆکی هەرێمی کوردستان لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا کۆبووەوە و سوپاسی هەوڵەکانی ئەمریکای کرد بۆ بەردەوامی پشتگیرییەکانی بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان. ئەمڕۆ شەممە، لە میانی کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن، نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لەگەڵ مارکۆ ڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا کۆبووەوە. دوای کۆبوونەوەکە، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس بڵاوی کردەوە، سوپاسی مارکۆ ڕۆبیۆم کرد بۆ بەردەوامیی پشتگیرییەکانی ئەمریکا بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان. هاوکات سەرۆکایەتى هەرێم دەڵێت: دۆخى سووريا و مافهكانى كورد لهو وڵاته، لهگهڵ دوایین پێشهاتهكانى ناوچهكه، تەوەرێکی دیکەی کۆبوونهوهکە بوو. تيايدا ههردوولا جهختيان له پاراستنى مافهكانى كورد و پێكهاتهكان له سووريايهكى يهكگرتوودا كردهوه. دەقى ڕاگەیەندراوەکە: له بهردهواميى ديدار و كۆبوونهوهكانيدا، له کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن، پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ شەممە 2026/2/14، بەڕێز نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ بەڕێز مارکۆ ڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمهریکا کۆبووەوە. لە کۆبوونهوهکەدا پەیوەندییەكانى ئەمهریکا لەگەڵ عێراق و هەرێمی کوردستان و ئاسۆی هاریکاریی هاوبەشى نێوانيان خرایە بەر باس. سەرۆک نێچیرڤان بارزانی سوپاس و پێزانينی بۆ پشتگیریی ئهمهريكا له عێراق و هەرێمی کوردستان دووپات کردەوە. لای خۆیەوە، بهڕێز وەزیری دەرەوەی ئەمهریکا جەختی لە پابەندیی وڵاتەکەی بۆ پشتگیرى له عێراق و هەرێمی کوردستان و پاراستنى ئارامى و سهقامگيرى له ناوچهكه كردهوه، ههروهها ستایشی پێگەی هەرێمی کوردستانی وەک هاوبەشێکی سەرەکی و فاکتەری سەقامگیری، كرد. دۆخى سووريا و مافهكانى كورد لهو وڵاته، لهگهڵ دوایین پێشهاتهكانى ناوچهكه، تەوەرێکی دیکەی کۆبوونهوهکە بوو. تيايدا ههردوولا جهختيان له پاراستنى مافهكانى كورد و پێكهاتهكان له سووريايهكى يهكگرتوودا كردهوه.
شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ رايگەياند، تا ئەم دەقەیە ئێمە نەمانوتووە ئەچینە حكومەتەوەو وەزارەتمان ئەوێت، من ئەڵێم داواكارم باڵانسی هێز بگەڕێتەوەو یاسای بودجەمان هەبێت، سبەینێ ئێمەی تیابین یان نەبین، كێشەمان نییە، ئەگەر بچینە ناو حكومەت و ئەم شتانەمان پێ نەكرا، دوای شەش مانگ هەرچی وەزارەتە بەجێی ئەهێڵین. شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەنووسیدا وتی: ئێمە ئێستا لێكتێگەیشتنێكمان لەگەڵ یەكێتیی هەیە، لەڕووی ئەخلاقی و هەم لەڕووی سیاسییەوە تاوەكو ئەم مەوزوعە یەكلانەبێتەوە، هیچ هەنگاوێكی تاكلایەنانە نانێین، دوای ئەوە ئەگەر یەكێتیی خۆی ئەو شتە نەكات "لكل حادث حديث"، بەڵام ئەوەی پێمان گەیشتووە كە كاك بافڵ خۆی هاتووە بۆ ئێرە زۆر حەز ئەكەن هاوسەنگی لە كوردستان هەبێت راشيگەیاند، ئەگەر ئەم لێكتێگەیشتنەی نێوان نەوەی نوێ و یەكێتیی سەربگرێت، یەكەمجار دەبێت هێزێك دەچێت لەگەڵ پارتی دانوستان بكات كە بەقەد ئەو كورسی هەبێت. شاسوار عەبدولواحید ئاماذةى بةوةشكردووة، ئێمە داوامان لە یەكێتیی نەكردووە بە تەنیا بەجێمان بهێڵێ یان بەجێمان نەهێڵێ، ئێمە پرۆژەیەكمان هەیە، یەكێتیی بیكات بۆ خۆی باشە، چونكە ئێمە هیچمان ناوێ، ئەوەی من باسم كردووە هاوسەنگییە، نیوەی پۆستەكان دابەش بكەیت، پۆستە سیادییەكان هەموو بۆ پارتی نەبێت، بەشێكی بۆ یەكێتیی و بۆ ئەم زۆنە بێت، بۆ خۆشمان نەبێت، ئێمە داوامان نەكردووە. سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ ئةوةشى خستةرِوو، تا ئەم دەقەیە ئێمە نەمانوتووە ئەچینە حكومەتەوەو وەزارەتمان ئەوێت، من ئەڵێم داواكارم باڵانسی هێز بگەڕێتەوەو یاسای بودجەمان هەبێت، سبەینێ ئێمەی تیابین یان نەبین، كێشەمان نییە، ئەگەر بچینە ناو حكومەت و ئەم شتانەمان پێ نەكرا، دوای شەش مانگ هەرچی وەزارەتە بەجێی ئەهێڵین.
سەرۆکایەتى هەرێم ڕایدەگەیەنێت نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ ئەسعەد ئەلشەیبانی، وەزیری دەرەوەى سووریا کۆبووەوەو پهيوهندييهكانى سووريا لهگهڵ عێراق و ههرێمى كوردستان، دوایین پێشهاتەکانی دۆخی سووریا و کاریگەرییەکانی لەسەر ئارامی و سەقامگیریی ناوچەکە تاوتوێ کران. هەردوولا جەختیان لە گرنگیی چارهسهركردنی تەنگژەکانی سووریا و پاراستنی مافی هەموو پێکهاتەکان کردەوە. دەقى ڕاگەیەندراوەکە: پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ شەممە 2026/2/14، ههر لە چوارچێوەی كارنامهكهيدا لە کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن، بەڕێز نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ بەڕێز ئەسعەد ئەلشەیبانی، وەزیری دەرەوەى سووریا کۆبووەوە. لە کۆبوونهوهکەدا، پهيوهندييهكانى سووريا لهگهڵ عێراق و ههرێمى كوردستان، دوایین پێشهاتەکانی دۆخی سووریا و کاریگەرییەکانی لەسەر ئارامی و سەقامگیریی ناوچەکە تاوتوێ کران. هەردوولا جەختیان لە گرنگیی چارهسهركردنی تەنگژەکانی سووریا و پاراستنی مافی هەموو پێکهاتەکان کردەوە. هەر لە کۆبوونهوهکەدا، باس لە دۆخی مرۆیيی ئاوارەکان و برەودان بە دیالۆگی نیشتمانی لەپێناو داهاتوویەکی سەقامگیر بۆ وڵات کرا. بهڕێز وەزیری دەرەوەی سووریا ستایشی ڕۆڵی سهركردايهتيى هەرێمی کوردستانی کرد بۆ ڕێككهوتنى ديمهشق و ههسهده و هاوکاریکردنی ئاوارەکان و هەوڵەکانيان بۆ پاراستنی سەقامگیری لە ناوچەکەدا. لاى خۆيهوه سهرۆك نێچيرڤان بارزانى، هيواى سهركهوتن و ئارامى و سهقامگيریى بۆ سووريا خواست، ههروهها جهختى له گرنگيى پاراستنى مافهكانى كورد له دهستوورى داهاتووى سوورياى يهكگرتوودا كردهوه.
رێكارەكانی ئامادەكردنی لیستى مووچە مانگی دوو (شوبات)ی ساڵی 2026 لەلایەن گشت یەکە ژمێریارییەکانی وەزارهتەكانی حكومەتی هەرێم تەواو بووە و رەوانەی گەنجینەكان كراوە. سەرچاوەیەك لە گەنجینەی دووى سلێمانی بە هاوڵاتی راگەیاند، خشتەی مووچەی مانگی شوبات لەسەر سیستەمی ناوەندی مووچە (پەیرۆڵ)، لە رۆژی 10ی ئهم مانگهوه بۆ گشت یەکە ژمێریارییەکانی حكومەتی هەرێم كاراكراوە بهمهبهستى ئامادهكردنى لیستى مووچه. سەرچاوەكە باسی لەوەشكرد، لە ئێستادا كاركردن لە سیستمی ناوەندی مووچە (پەیرۆڵ) تەواوبووە و گشت یەکە ژمێریارییەکانی وەزارەتەكان رەوانەی گەنجینەكانیان كردۆتەوە، چاوەڕێدەكرێت لە چەند رۆژی داهاتوودا لەلایەن وەزارەتی دارایی حكومەتی هەرێمەوە وردبینی تێدا بكرێت و پاش تهواوبوونى رەوانەی وهزارهتى دارایی عێراق بكرێت. كاركردن له ئامادهكردنى لیستى مووچه لهكاتێكدایه پێشتر تهیف سامى وهزیرى دارایى عێراق دوپاتیكردهوه دواكهوتنى مووچه تهنها له مانگى یهكدا بووه و بۆ مانگهكانى داهاتوو دووباره نابێتهوه.
بهكارهێنانى زۆرى بهنزین و خراپى كوالێتییهكهى ههڕهشه له ژیانى عێراقییهكان دهكات و بهپێى ئاماره رهسمییهكان كاریگهرییهكهى لهسهر پیسبوونى ژینگه و ئاووههواى عێراق و زیادبوونى شێرپهنجهى سیییهكان لهنێو هاوڵاتییاندا بهدهركهوتووه. بەپێی راپۆرتی ماڵپەڕی (IQ Air) تایبەتمەند لە پێوانەکردنی کوالێتی کەشوهەوا، لەسێ ساڵی رابردوودا عیراق له رووى پیسبوونى ههواوه لە پلەی دووەم تا چوارەمدا هاتووە، سەرەڕای ئەوەی لە دوای ساڵی 2003وە جوڵەی پیشەسازی راوەستاوە و زۆرینەی کارگەکانیش داخراون، بەڵام ئەوەی ئێستا بۆتە هەڕەشە لەسەر ژینگەی عێراق بوونی ژمارەیەكی زۆر لە ئۆتۆمبێلە كە بوونەتە هۆی بڵاوكردنەوەی گازی ژەهراوی، ئەوەش بەهۆی خراپی كوالێتیی ئەو بەنزینەی بەكاریدەهێنن. ئامارەكانی دەستەی سەرژمێریی عێراق بۆ ساڵی 2024 دەریانخستووە، ژمارەی ئۆتۆمبێلی تایبەتی تۆمارکراو لە عێراق و هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە ههشت ملیۆن و 287 هەزار و 604 ئۆتۆمبێل، واتە ئەو ئۆتۆمبێلانەی تابلۆی هەمیشەییان بۆ کراوە. بەگوێرەی ئەو ئامارە، تاوەکو سەرەتای ساڵی 2025، هەر شەش کەسێک لە عێراق و هەرێمی کوردستان ئۆتۆمبێلێکیان بەردەکەوێت. لە ئامارەکەی دەستەی سەرژمێریی عێراقدا هاتووە، ژمارەی ئۆتۆمبێلی تۆمارکراوی تایبەت تهنها لەماوەی ساڵانی 2020 بۆ 2024 به رێژهى 16% زیادیکردووە. نزیکەی چارەکێکی ئەو ئۆتۆمبێلانە، کە نزیک دەبێتەوە لە سێ ملیۆن، تەنیا لە بەغدادی پایتەختن و زیاتر لە حەوت هێندەی توانای لەخۆگرتنی شەقامەکانی ئەو شارەیە، ئەوەشی دەمێنێتەوە بەسەر پارێزگاکانی دیکەدا دابەش بووە، ئهمهش لهكاتێكدایه هیچ یاسایەک لە عێراق و هەرێمی کوردستان نییە رێگری لەوە بکات هاوڵاتی ببێتە خاوەنی ئۆتۆمبێل، ئەگەر توانای کڕینی هەبێت. بەپێی داتاكانی وەزارەتی نەوتی عیراق، رۆژانە 32 ملیۆن لیتر بەنزین لە عێراق لەلایەن ئەو ههشت ملیۆن ئۆتۆمبێلەوە دەسوتێنرێت، ئەوەش رێژەیەکی زۆرە بەراورد بە ژمارەی دانیشتوانەكەی كە نزیكەی 47 ملیۆن كەسە، كه بهراورد به وڵاتێکی وەک تورکیا ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیكەی 88 ملیۆن كەسە و رۆژانە تەنها 32 ملیۆن لیتر بەنزین بەکاردەهێنێت. سووتاندنی ئەو بڕە زۆرەی بەنزین جگە لە خراپی كوالێتیەكەی، چەندین ماددەی ژەهراوی تێدایە وەك رەساس، كە بڵاوبوونەوەی لە هەوادا دەبێتەهۆی تووشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجەی سییەكان و كۆئەندامی هەناسەدان، بەشێوەیەك لە ساڵی 2024دا رۆژانە 334 هەزار و 359 كەس بۆ نەخۆشییەكانی كۆئەندامی هەناسەدان سەردانی نەخۆشخانەكانی عێراقیان كردووە، هاوكات ئامارەكانی ئەنجومەنی شێرپەنجە لە وەزارەتی تەندروستیی عیراق دەریانخستووە، شێرپەنجەی سییەكان لە پلەی یەكەمی ریزبەندی جۆرە جیاوازەكانی شێرپەنجەدایە لە وڵاتدا. پزیشكان و چالاكوانانی بواری ژینگە، وەزارەتی نەوت و دەسەڵاتدارانی عێراق تۆمەتبار دەكەن بەوەی هێندە چاویان لە دەستكەوتی مادییە، چاویان لە پاراستنی ژینگەو كۆمەڵگا نییە، چونكه لە غیابی رێوشوێنەكانی حكومەت بۆ لێپرسینەوە لە كوالێتی بەنزین هاوڵاتیی عێراقی هیچ بژاردەیەكی نییە جگە لە هەڵمژینی هەوایەكی پیس كە پڕە لە چەندین ماددەی ژەهراوی و بێ سنوور لەلایەن ئەو ژمارە زۆرەی ئۆتۆمبێلەوە لە هەوادا بڵاودەكرێتەوە.
لە پەراوێزی ئاسایشی میونشن، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لەگەڵ سەرۆکی ئازەربایجان، پرسی کردنهوهی کونسوڵخانهی ئازهربایجانیان لە هەولێر تاوتوێ کرد و جەختیان لە پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی هەردوولا کردەوە. سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان بڵاویکردووەتەوە، پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ هەینی 13ـی شوباتی 2026، لە درێژەی دیدارەکانیدا لە کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن، نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ ئیلهام ئهلیێڤ، سەرۆکی ئازەربایجان کۆبووەوە. لە کۆبوونەوەکەدا پەیوەندییەکانی ئازەربایجان لەگەڵ عێراق و هەرێمی کوردستان و دەرفەتەکانی برەودان بە هاوکاریی دوولایەنە لە بوارە جیاوازەکاندا تاوتوێ کران. هەردوولا جەختیان لە گرنگیی بەهێزکردنی پەیوەندییە ئابووری و کولتوورییەکان و فراوانکردنی ئاسۆی هەماهەنگیی نێوان هەرێمی کوردستان و ئازەربایجان کردەوە. هەر لە دیدارەکەدا، وێڕای پرسی کردنهوهی کونسوڵخانهی ئازهربایجان له ههرێمی کوردستان، بیروڕایان دەربارەی دۆخی سیاسیی ناوچەکە و چەند پرسێکی جێی بایەخی هاوبەش گۆڕییەوه.
شڤان خاپوری، شرۆڤەكارو لێكۆڵەری كوردی نزیك لە هێزەكانی سوریای دیموكرات دەڵێت، جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی و خاتوو ئیلهام ئەحمەد بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن دەگەنە ئەڵمانیا. لەگەڵ ئەوەی هەندێك لە پێگەكانی رۆژئاوای كوردستانیش ئاماژەیان بەو هەواڵە كردووە، بەڵام تائێستا پێگە فەرمییەكانی هێزەكانی سوریای دیموكرات هیچ زانیارییەكیان لەوبارەوەیە بڵاونەكردووەتەوە. هەر لەو چوارچێوەیەدا، كەناڵی رووداو لە زاری سەرچاوەکان لە واشنتۆن و رۆژائاواوە بڵاویكردووەتەوە، جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکرات و ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریا، بەشداری کۆنفرانسی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ساڵی ٢٠٢٦ لە ئەڵمانیا دەکەن و بانگهێشتنامەی جیاوازیان پێگەیشتووەو بڕیارە لە پەراوێزی کۆنفرانسەکەدا کۆبنەوە، ئەم هەنگاوە رۆشنای دەخاتە سەر پێشهاتەکانی ئەم دواییەی سوریا و رۆژئاواو رێککەوتن لەسەر گۆڕەپانی نێودەوڵەتی. شەست و دووەمین کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن (MSC 2026) لە 13-15ی شوباتی 2026 لە شاری میونشنی ئەڵمانیا بەڕێوەدەچێت، یەکێکە لە کۆڕبەندە پێشەنگەکانی جیهان بۆ گفتوگۆکردن لەسەر پرسەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی و پەرەپێدانی گفتوگۆ لەنێوان سەرکردە باڵاکان و بڕیاردەرەکان لەسەر بابەتەکانی وەک ئاسایشی نێودەوڵەتی، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاڵنگاری جیۆپۆلەتیکی و سەقامگیری جیهانی.
.jpg)
رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بڵاویکردەوە، هەرچەندە عێراق لەڕووی شەفافیەتەوە لە ئاستێكی بەرزی گەندەڵیدایە، بەڵام بەراورد بە ساڵی رابردوو چوار پلە دابەزیووە و بەگوێرەی نوێترین راپۆرتی رێكخراوەكە بۆ ساڵی 2025، عێراق 136ەمین گەندەڵترین وڵاتی جیهانە، لە کاتێکدا ساڵی 2024 لە پلەی 140ەمیندا بوو. بەپێی راپۆرتی رێکخراوەکە لە 182 وڵاتی جیهان، دانیمارک لەسەر ئاستی جیهان و ئیمارات لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شەفافترینن. لە راپۆرتەكەدا هاتووە، هەرچەندە عێراق باشبوونێكی سنوورداری تۆماركردووە، بەڵام ئەوە ئاستێكی رێژەییە و بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان تائێستاش لە ئاستێكی بەرزدایە، ئەمەش رەنگدانەوەی لاوازیی سەربەخۆیی دامەزراوەكانی چاودێرییە. جەمال كۆچەر، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، گەندەڵی لە عێراق چەندین رووی جیاوازی هەیە، هیچ سێكتەرێك نیە دووربێت لە گەندەڵی، بەتایبەتی دەروازە سنوورییەكان نمونەیەكی دیارن، پسوڵەی تێدا ساختە دەكرێت، گۆڕانكاری لە بڕ و بەهای كاڵاكان دەكرێت، بەربڵاویی گەندەڵی لە عێراق راستەوخۆ پەیوەندی بە لاوازی دامەزراوەكانی دەوڵەتەوە هەیە. جەمال كۆچەر ئەوەشی خستەڕوو، زۆرێك لە وەزارەتەكانی عێراق وەك دەستكەوتی سیاسی تەماشا دەكرێن و ركابەرییەكی زۆریان لەسەر دەكرێت بۆ ئەوەی دەستبگرن بەسەر یودجە و سەرچاوە داراییەكانیدا، ئەمەش ئامانج لێی باشتركردنی خزمەتگوزاری نیە بەڵكو بۆ سوود لێوەرگرتنیەتی لە دەرەوەی یاسا.
وەزارەتی دارایی و ئابوری لەڕاگەیەندراوێکیدا دەڵێت: هەر کەموکوڕییەک لە مووچە یان نەناردن یان لێبڕین لە مووچەی هەرێم لە ( ٢٠٢٥،٢٠٢٤،٢٠٢٣ ) روویدا بێت وەزارەتی دارایی عێراق لێی بەرپرسیارە. هەروەها ئەوەش دەخاتەڕوو، لەگەڵ گەیشتنی تەمویلی موچەی کانوونی دووەم رامانگەیاند بەغداد موچەی چەند مانگێکی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی و کەمئەندامی سەنگەری نەناردووە راگەیەندراوێک لە وەزارەتی دارایی و ئابوورییەوە. سەبارەت بەمووچەی مانگی کانوونی دووەم و دوای گەیشتنی تەمویلەکە لە وەزارەتی دارایی عێراق بە کەموکوڕیەوە ، لێرە و لەوێ چەندین لێکدانەوە و تۆمەتی ناڕاست ئاڕاستەی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێم کراوە، بە پێویستمان زانی وەك وەڵامێك بۆ ئەو تۆمەتانە جەخت لەم ڕاستییانەی خوارەوە بکەینەوە. ١- بۆ ئەوانەی کە لەیادیان چووە ماوەی سێ ساڵە بەپێی یاسای بوودجەی ( ٢٠٢٥،٢٠٢٤،٢٠٢٣ ) مووچەی هەرێمی کوردستان تێکڕا لەبەغداوە خەرج کراوە، واتە هەر کەموکوڕییەک لەمووچە یان نەناردن یان لێبڕین لە مووچەی هەرێم لەو سێ ساڵە ڕویدا بێت وەزارەتی دارایی عێراق لێی بەرپرسیارە. ٢- لەگەڵ گەیشتنی تەمویلی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی ئەمساڵ وەک وەزارەتی دارایی یەکەم لایەن بووین کە ڕامانگەیاند کە وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ زیاتر لە ( ٣٦ ) ملیار دیناری لە تەمویلی مووچەی ئەو مانگە بڕیوە و نەیناردووە کە بریتییە لە مووچەی چەند مانگێکی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی و کەمئەندامی سەنگەر، ( بۆ نموونە خانەنشین هەیە ١٢ مووچەی وەرنەگرتووە بەڵام تەنها یەک مووچەی بۆ هاتووە، کەمئەندامانی سەنگەر پێویست بوو دوو مووچە وەربگرن یەکێكیان مووچەی مانگی ١٠ ی ساڵی ڕابردوو لەگەڵ مووچەی مانگی یەکی ئەمسال بەڵام تەنها یەک مووچەیان بۆ هاتووە). ٣- بەپێی نووسراوی ژمارە( ٣٦٦ ) لە بەرواری ( ٢٠٢٦/١/٢٧ ) داوای خەرجکردنی بڕی ( ٢٨١،١٢٥،٤٧١،٢١٦ ) دووسەد و هەشتا و یەک ملیار و سەد و بیست و پێنج ملیۆن و چوارسەد و حەفتا و یەک هەزار و دووسەد و شازدە دینارمان بۆ مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی خەرج کردووە، کە بڕی ٣٦ ملیارەکەشی لەگەڵە، بەڵام وەزارەتی دارایی عێراق تەنها بڕی ( ٢٤٤،٧٦٤،٦٠٦،٣٥٧ ) دوو سەدو چل و چوار ملیار و حەوت سەد و شەست و چوار ملیۆن و شەش سەد و شەش هەزار و سێ سەد و پەنجا و حەوت دیناری وەک تەمویلی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی ناردووە. ٤- وەزارەتی دارایی بەدواداچوون بۆ مووچەی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان بە ئەرکێکی نیشتمانی و نەتەوەیی خۆی دەزانێت، بۆیە ئەمڕۆ پێنج شەممە ڕێکەوتی ( ١٢ ی شوباتی ٢٠٢٦ ) نووسراوی دووەممان بە ژمارە ( ١١٦٤/٤/٧ ) ئاڕاستەی وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ کردووە و داوای خەرجکردنی بڕی ( ٣٦،٣٦٠،٨٦٤،٨٥٩ ) دینارمان کردووە وەک تەواوکاری تەمویلی مووچە و شایستەی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی بۆ مانگی کانوونی دووەم. ٥- بەبیر هەموو ئەو کەس و لایەن و دەزگا ڕاگەیاندنانە دەهێنینەوە کە بەشێوەی ناڕەوا هێرش دەکەنە سەر وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان و بوختان و تۆمەتی ناڕەوا دەبەخشنەوە دەبێت چاوەڕێ بن ڕووبەڕووی دادگا ببنەوە لە پێناو سەلماندنی ڕاستییەکان. لە کۆتاییشدا بەهەموو لایەکی ڕادەگەیەنین ئەو لایەنەی داکۆکی لە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان کردووە لە بەغدا و هەموو مەحفەلەکانی تردا بەشانازیەوە تەنها حکومەتی هەرێم و وەزارەتی دارایی لایەنی سەرەکی و بنچینەیی بوون پێش هەموو کەس و لایەنەکانی تر. وەزارەتی دارایی و ئابووری حکومەتی هەرێمی کوردستان ١٢ ی شوباتی ٢٠٢٦ هاوپێچ ١- نووسراوی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستان ژمارە ( ٣٦٦ ) لە (٢٠٢٦/١/٢٧ ) تایبەت بە خەرجکردنی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی. ٢-نووسراوی ژمارە ( ٣٣٢٣ ) فەرمانگەی ژمێریاری وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ تایبەت بەخەرجکردنی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی. ٣- نووسراوی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستان ژمارە ( ١١٦٤/٤/٧ ) لە بەرواری ( ٢٠٢٦/٢/١٢ ) بۆ خەرجکردنی تەواوکاری مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی.
بێگەرد تاڵەبانی وەزیری كشتوكاڵی هەرێم رایگەیاند، بریاری قەدەغەكردنی هاوردەكردنی تەماتە لەدەروازە سنوریەکانى وڵاتانى دروسێوە لەسەرجەم ناوچەكانی هەرێمی كوردستان قەدەغەکراوە بۆ پارێزگاركردن بووە لەبەرهەمی ناوخۆیی باشووری عێراق. وەزیری كشتوكاڵی هەرێم لەمیانی سەردانێكیدا بۆ ناوچەی زوبێر لە پارێزگای بەسرەی باشووری عێراق وتی، لەسەرجەم دەروازە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستانەوە هاوردەكردنی تەماتە قەدەغە كراوە، ئامانج لێی هاندانی جووتیاران و پاڵپشتیكردنی ئاسایشی خۆراكە لە عیراق. بەهۆی پێگەیشتنی تەماتەی سنووری بەسرە، لە 6ـی ئەم مانگەوە هاوردەکردنی تەماتە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستانەوە قەدەغە کراوە.
سەرچاوەیەك لە شاری كۆبانێ بە میدیاکانى ڕۆژئاواى کوردستانى ڕاگەیاند، نەخۆشخانە و نۆرینگەكانی شارەكە دووچاری قەیرانێكی توندی كەمی دەرمان بوونەتەوە، بەتایبەتیش دەرمانی چارەسەری شەكرە. ئەوەش خراوەتەروو، ژمارەیەكی زۆر لە نەخۆش بەتایبەتی منداڵ لەنێو نەخۆشخانەكان هەیە كە پێویستیان بە چارەسەرە ئەوەش نیگەرانی لای پزیشكەكان دورستكردووە، بەو پێیەی دەرمانی پێویست بۆ چارەسەركردنیان نییە. بەگوێرەی سەرچاوە تەندروستییەكان، ژمارەیەكی زۆر لە هاوڵاتیانی شاری كۆبانێ لە تەمەنە جیاوازەكان دووچاری ژەهراوی بوون و سكچوون و رشانەوە هاتوون، ژمارەكەش رۆژ بە رۆژ رووی لە زیادبوونە، بەشێوەیەك رۆژانە زیاتر لە هەزار كەس سەردانی نەخۆشخانەكان دەكەن، بەڵام بەهۆی نەبوونی دەرمانی پێویست بۆ چارەسەركردن بە نیگەرانی دەگەڕێنەوە. بەپێی زانیاریەكان بەهۆی گەمارۆکانی سوپای عەرەبیی سووریاوە، سەرجەم دەرمانەکان لە شارەکە 70٪ کەمیان کردووە و دەستکەوتنیان ئەستەمە و نرخی ئەو دەرمانانەش کە بەردەستن 40٪ بەرزبووەتەوە. سەرەڕای ئەوەی لە 30ـی کانوونی دووەمی 2026وە هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) و دیمەشق رێککەوتنێکیان واژۆکرد و شەڕ راگیرا، بەڵام هێشتا گەمارۆی سوپای عەرەبیی سووریا لەسەر کۆبانی هەڵنەگیراوە و سەرجەم خزمەتگوزارییەکان لەسەر خەڵک بڕاون.
بەڕێوبەری ناوەندی ڕاگەیاندنی هێزەکانی هەسەدە رایدهگهیهنێت، لەدوای وەستانی شەڕ لەنێوان هێزهكانیان و حکومەتی ڕاگوزەری سوریا، هێزەکانیان دەگەڕێنەوە پێگە سەرەکییەکانی خۆیان. لەدوای ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنی حکومەتی دیمەشق و هێزەکانی سوریای دیموکرات لە ٣٠ی کانوونی یەکەم و ڕاگرتنی شەڕ، فەرهاد شامی، بەڕێوبەری ناوەندی ڕاگەیاندنی هێزەکانی هەسەدە لە نوێترین چاوپێکەوتنی ڕۆژنامەوانیدا، ڕایگەیاند: " هێزەکانمان دەگەڕێنەوە سەر پێگە سەرەکییەکانی خۆیان بەر لە شەڕ". ئاماژەی بەوەشکرد، لەم ڕۆژانەی دواییدا، بڕگە كارگێڕی و ئەمنییەكانی ڕێككەوتنی نێوان حكومەتی دیمەشق و هەسەدە جێبەجێكران و، ئێستا چوینەتە ناو بڕگە سەربازییەكان و جەختیشیکردەوە کە جێبەجێكردنی بڕگە سەربازییەكان هێزەكانی سوریای دیموكرات و هێزەكانی حكومەتیش دەگرێتەوە، هەروەها هەسەدە پابەندە بە ڕێککەوتنەکە و بۆ ئەم مەبەستەش هێزەکانی لەناو شارەکان دەکشێننەوە و ئاسایشی ناوخۆ جێگایان دەگرنەوە. هەر لەو چاوپێکەوتنەیدا، فەرهاد شامی ئاماژەی بەوە کرد، حکومەتی ڕاگوزەری سوریا خەریکی کات کوشتنە لە جێبەجێكردنی بڕگەكانی رێككەوتنەكە و هەندێک بەربەستیش هەن، یەكێک لە بەربەستەكان بڕگەی تایبەت بە شەڕڤانە دیلەكانی هەسەدەیە كە دەبوو ئازادبكرێن، بەڵام تا ئێستا ئازادنەکراون. ههروهك تیشکی خستەسەر گەمارۆی شاری کۆبانێ لەلایەن هێزەکانی حکومەتی سوریاوە و باسی لەوە کرد، تائێستا لە كۆبانێ هیچ جۆرە كشانەوەیەک لە گوندەكان و بەرەكان شەڕ نییە و شارەكە گەمارۆدراوە. هەر بەپێی وتەی فەرهاد شامی، دەبوایە بڕیاری فەرمی بۆ دانانی (نورەدین ئەحمەد) وەكو پارێزگاری حەسەكە دەربچێت، هێشتا ئەمەش نەكراوە. جەختیشیکردەوە، گفتوگۆ لەنێوان هێزەکانیان و حکومەت بەردەوامە بە چاودێری نێودەوڵەتی، تاوەکو هەموو بڕگەكان جێبەجێ بكرێن و بەربەست بۆ ڕێككەوتنەكە دروست نەكرێت.
لەسەر کۆبوونەوەکەی ئەمرۆی پارتی و یەکێتی لەبارەی پۆستی سەرۆککۆمارو پێکهێنانی حکومەتی نوێی هەرێمی کوردستان، زۆر شوێن بڵاویان کردووەتەوە ڕێککەوتن کراوە، بەڵام بەپێی زانیارییەکانی ئاڤا هیچ ڕێککەوتنێک نەکراوە. ئەمڕۆ چوارشەممە لە پیرمام، پارتی و یەکێتی لەبارەی دیاریکردنی کاندیدی سەرۆککۆماری عێراق و پێکهێنانی کابینەی دەیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر ئاستی باڵا کۆبوونەوە. بەپێی قسەی بەرپرسانی هەردوولا، کۆبوونەوەکەیان ئیجابی بووە و لێکنزیکبوونەوەی باشیش هەیە لە نێوانیان لەبارەی پۆستی سەرۆککۆمار، بەڵام تا ئیستا هیچ ڕێککەوتنێک نەکراوە لەسەر پۆستی سەرۆککۆمار. ئاڤا زانیویەتی لەسەر هەندێک بابەت لێکتێگەیشتنی باش هەبووە، بەڵام بۆچوونی جیاوازیش هەبووە لەلایەن هەردوولا، بۆیە نەگەیشتوونەتە هیچ ڕێککەوتنێک و ڕێککەوتن لەسەر هیچ ناوێک نەکراوە بۆ کاندیدی سەرۆککۆمار. هەردوولا گفتوگۆیان کردووە پۆستی سەرۆککۆمار و پێکهێنانی حکومەتی نوێی هەرێمی کوردستان بکرێنە یەک پاکێج، کاتێک لەسەر سەرۆککۆمار رێککەوتن، دواتر دەست بە گفتوگۆ بکەن لەسەر پێکهێنانی حکومەت. ئەگەر ڕێککەوتن، ئەوا کاندیدی هاوبەشی پارتی و یەکێتی لەناو فراکسیۆنە کوردستانییەکان لە پەرلەمانی عێراق بە کۆی دەنگ دیاری دەکرێت. هەروەکو لایەنە سوننی و شیعییەکان، چۆن لەسەر پۆستی سەرۆکی پەرلەمان و سەرۆکوەزیران لەنێوان خۆیاندا ڕێکدەکەون و کاندیدێکی هاوبەش بۆ پۆستەکان دیاری دەکەن، کوردیش ئاوا دەکات، کەسێک دەکەنە سەرۆککۆمار، کۆدەنگی لایەنە کوردییەکانی لەسەر بێت. بۆ ڕێککەوتنی کۆتاییش، بڕیارە سەرەتای هەفتەی داهاتوو، جارێکی دیکە کۆببنەوە.
