بەرێوەبەری روانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ، ڕایدەگەیەنێت دەسەڵاتدارانى حکومەتى کاتى دیمشق، لەسەر داوای رەجەب تەیب ئەردۆغانى سەرۆکى تورکیاو هەواڵگری و حکومەتى ئەوڵاتە دەیانەوێت كۆتایی بە ئەفسانەی كۆبانێ بهێنن. ڕامی عەبدولڕەحمان، بەرێوەبەری روانگەی سوری لەچاوپێکەوتنێکدا وتى: دەیانەوێت كۆبانێ بچەمێنن و هەژموونی خۆیان بەسەر كۆبانبَدا بسەپێنن و ئەوەش لەسەر داوای هەواڵگری توركیایە. ناوبراو ئەوەشى خستەڕوو ئەم هەوڵە لەکاتێکدایە كاتێك هەسەدە و کۆبانێ توانی بەرامبەر داعش بجەنگێت و ماڵ بەماڵ شەڕیان لەگەڵ بكات لە ساڵی 2014 تاوەكو توانی لە مانگی كانوونی یەكەمی 2015 تەواوی شارەكە ئازاد بكات، ڕامی عەبدولڕەحمان، دەڵێت: ئێستا كەیادی ئازادكردنیەتی كۆبانێ گەمارۆ دراوەو دەیانەوێت ئەفسانەی كۆبانێ بشكێنن.
شڤان خاپوری، شرۆڤەكارو لێكۆڵەری كوردی نزیك لە هێزەكانی سوریای دیموكرات دەڵێت، جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی و خاتوو ئیلهام ئەحمەد بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن دەگەنە ئەڵمانیا. لەگەڵ ئەوەی هەندێك لە پێگەكانی رۆژئاوای كوردستانیش ئاماژەیان بەو هەواڵە كردووە، بەڵام تائێستا پێگە فەرمییەكانی هێزەكانی سوریای دیموكرات هیچ زانیارییەكیان لەوبارەوەیە بڵاونەكردووەتەوە. هەر لەو چوارچێوەیەدا، كەناڵی رووداو لە زاری سەرچاوەکان لە واشنتۆن و رۆژائاواوە بڵاویكردووەتەوە، جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکرات و ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریا، بەشداری کۆنفرانسی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ساڵی ٢٠٢٦ لە ئەڵمانیا دەکەن و بانگهێشتنامەی جیاوازیان پێگەیشتووەو بڕیارە لە پەراوێزی کۆنفرانسەکەدا کۆبنەوە، ئەم هەنگاوە رۆشنای دەخاتە سەر پێشهاتەکانی ئەم دواییەی سوریا و رۆژئاواو رێککەوتن لەسەر گۆڕەپانی نێودەوڵەتی. شەست و دووەمین کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن (MSC 2026) لە 13-15ی شوباتی 2026 لە شاری میونشنی ئەڵمانیا بەڕێوەدەچێت، یەکێکە لە کۆڕبەندە پێشەنگەکانی جیهان بۆ گفتوگۆکردن لەسەر پرسەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی و پەرەپێدانی گفتوگۆ لەنێوان سەرکردە باڵاکان و بڕیاردەرەکان لەسەر بابەتەکانی وەک ئاسایشی نێودەوڵەتی، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاڵنگاری جیۆپۆلەتیکی و سەقامگیری جیهانی.
.jpg)
رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بڵاویکردەوە، هەرچەندە عێراق لەڕووی شەفافیەتەوە لە ئاستێكی بەرزی گەندەڵیدایە، بەڵام بەراورد بە ساڵی رابردوو چوار پلە دابەزیووە و بەگوێرەی نوێترین راپۆرتی رێكخراوەكە بۆ ساڵی 2025، عێراق 136ەمین گەندەڵترین وڵاتی جیهانە، لە کاتێکدا ساڵی 2024 لە پلەی 140ەمیندا بوو. بەپێی راپۆرتی رێکخراوەکە لە 182 وڵاتی جیهان، دانیمارک لەسەر ئاستی جیهان و ئیمارات لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شەفافترینن. لە راپۆرتەكەدا هاتووە، هەرچەندە عێراق باشبوونێكی سنوورداری تۆماركردووە، بەڵام ئەوە ئاستێكی رێژەییە و بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان تائێستاش لە ئاستێكی بەرزدایە، ئەمەش رەنگدانەوەی لاوازیی سەربەخۆیی دامەزراوەكانی چاودێرییە. جەمال كۆچەر، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، گەندەڵی لە عێراق چەندین رووی جیاوازی هەیە، هیچ سێكتەرێك نیە دووربێت لە گەندەڵی، بەتایبەتی دەروازە سنوورییەكان نمونەیەكی دیارن، پسوڵەی تێدا ساختە دەكرێت، گۆڕانكاری لە بڕ و بەهای كاڵاكان دەكرێت، بەربڵاویی گەندەڵی لە عێراق راستەوخۆ پەیوەندی بە لاوازی دامەزراوەكانی دەوڵەتەوە هەیە. جەمال كۆچەر ئەوەشی خستەڕوو، زۆرێك لە وەزارەتەكانی عێراق وەك دەستكەوتی سیاسی تەماشا دەكرێن و ركابەرییەكی زۆریان لەسەر دەكرێت بۆ ئەوەی دەستبگرن بەسەر یودجە و سەرچاوە داراییەكانیدا، ئەمەش ئامانج لێی باشتركردنی خزمەتگوزاری نیە بەڵكو بۆ سوود لێوەرگرتنیەتی لە دەرەوەی یاسا.
شهوى رابردوو محهمهد شیاع سودانى، سهرۆك وهزیرانى عێراق و نورى مالیكى، سهرۆكى هاوپهیمانیی دهوڵهتى یاسا كۆبوونهوه. بهپێى راگهیهندراوێكى نوسینگهى سهرۆك وهزیران سودانى و مالیكى ههوڵهكانیان بۆ گهیشتنه رێككهوتنى سیاسى بۆ ههڵبژاردنى سهرۆك كۆمار تاوتوێ كردووه، كه پێویسته لهلایهن كوردهوه یهكلابكرێتهوه. راگهیهندراوهكه ئاماژهى به پرسى ههڵبژاردنى سهرۆك كۆمار كردووه، بهڵام هیچ ئاماژهیهكى بهو گرفته نهكردووه كه سهبارهت به كاندیدى چوارچێوهى ههماههنگى له ئارادایه، دواى ئهوهى دۆناڵد ترهمپ، سهرۆكى ئهمریكا له بڵاوكراوهیهكدا دیاریكردنى نورى مالیكیی كاندیدى لایهنه شیعییهكانى بۆ ئهو پۆسته رهتكردهوه. راگهیهندراوى نوسینگهكه باسیشیكردووه كه له دیدارهكهدا بارودۆخى گشتى و لێكتێگهیشتن و گفتوگۆكان لهنێوان هێزه نیشتمانییهكان بۆ تهواوكردنى شایسته دهستوورییهكان تاوتوێكراون. له سهرهتاى ئهم مانگه ئهنجومهنى نوێنهرانى عێراق بۆ جارى دووهم دانیشتنى ههڵبژاردنى سهرۆكى وڵاتى دواخست, ئهمهش لهكاتێكدایه هێشتا ههردوو لایهنى پارتى دیموكراتى كوردستان و یهكێتیی نیشتمانیی كوردستان لهبارهى ئهو پۆسته نهگهیشتوونهته رێككهوتن. بهپێى برگهى (ب)ى ماددهى 72ى دهستوورى عێراق، دواى ههڵبژاردنى نوێى ئهنجومهنى نوێنهران و كۆبوونهوهی، پێویسته سهرۆك كۆمار له راپهڕاندنى ئهركهكهى بهردهوام بێت تا ههڵبژاردنى سهرۆكى نوێ لهماوهى 30 رۆژى پاش گرێدانى یهكهم كۆبوونهوهى ئهنجومهنى نوێنهران، كه یهكهم كۆبوونهوه له 29ى كانونى یهكهمى رابردوو بهڕێوهچوو. ههروهك بڕگهى (إ)ى ماددهى 76 ئاماژه دهدات بهوهى سهرۆك كۆمارى نوێ، لهماوهى 15 رۆژى پاش ههڵبژاردنیدا، كاندیدى كوتلهى خاوهن زۆرترین كورسى بۆ پێكهێنانى ئهنجومهنى نوێى نوێنهران رادهسپێرێت.
کەناڵى ڕوناهى ڕایدەگەیەنێت هێزەكانی ئیسرائیل ئەمرۆ پێنجشەممە لەدوو قۆڵی جیاوازەوە هێرشیان كردۆتەسەر باكوور و باشووری قونەیتەرە، ئەمەش جووڵەیەكی نوێیە كە لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە دەستیپێكردووە بۆ نێو خاكی سوریا. هێزەكانی سوپای ئیسرائیل لە نێوەڕۆی ئەمڕۆوە لەسەر رێگاكانی ئەو ناوچانە چەندین بەربەست و بازگەیان داناوە و ژمارەیەكی زۆر لە سەربازی ئیسرائیل لە سنووركە بڵاوەیان پێكراوە و دەستیان بە پشكنینی ئۆتۆمبێل و هاوڵاتیان كردووە كە لەو رێگایانەوە هاتووچۆ دەكەن. بەپێی زانیارییەكان لە بەرەبەیانی ئەمرۆوە ژمارەیەكی زۆر لە هێزەكانی سوپای ئیسرائیل بە ئۆتۆمبیلی سەربازی لەجۆری هامەر چونەتە گوندی سەیداحانوت كە دەكەوێتە دەوروبەری قونەیتەرەی باشوور و هەستاون بە دانانی بەربەست و پشكنینی ئەو هاوڵاتیانەی هاتووچۆی ئەو گوندانە دەكەن، هاوكات بە بەردەوامی دوو فڕۆكەی ئیسرائیل لە ئاسمانی ناوچەكە دەسوڕێنەوە و دەچنە سەر ئاسمانی پارێزگای دەرعا. پاش رووخانی دەسەڵاتی ئەسەد، سوپای ئیسرائیل دەستی بەسەر چەندان ناوچەی باشووری سوریادا گرتووە و پێگەی هەمیشەیی تێیاندا دامەزراندووە.
وەزارەتی دارایی و ئابوری لەڕاگەیەندراوێکیدا دەڵێت: هەر کەموکوڕییەک لە مووچە یان نەناردن یان لێبڕین لە مووچەی هەرێم لە ( ٢٠٢٥،٢٠٢٤،٢٠٢٣ ) روویدا بێت وەزارەتی دارایی عێراق لێی بەرپرسیارە. هەروەها ئەوەش دەخاتەڕوو، لەگەڵ گەیشتنی تەمویلی موچەی کانوونی دووەم رامانگەیاند بەغداد موچەی چەند مانگێکی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی و کەمئەندامی سەنگەری نەناردووە راگەیەندراوێک لە وەزارەتی دارایی و ئابوورییەوە. سەبارەت بەمووچەی مانگی کانوونی دووەم و دوای گەیشتنی تەمویلەکە لە وەزارەتی دارایی عێراق بە کەموکوڕیەوە ، لێرە و لەوێ چەندین لێکدانەوە و تۆمەتی ناڕاست ئاڕاستەی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێم کراوە، بە پێویستمان زانی وەك وەڵامێك بۆ ئەو تۆمەتانە جەخت لەم ڕاستییانەی خوارەوە بکەینەوە. ١- بۆ ئەوانەی کە لەیادیان چووە ماوەی سێ ساڵە بەپێی یاسای بوودجەی ( ٢٠٢٥،٢٠٢٤،٢٠٢٣ ) مووچەی هەرێمی کوردستان تێکڕا لەبەغداوە خەرج کراوە، واتە هەر کەموکوڕییەک لەمووچە یان نەناردن یان لێبڕین لە مووچەی هەرێم لەو سێ ساڵە ڕویدا بێت وەزارەتی دارایی عێراق لێی بەرپرسیارە. ٢- لەگەڵ گەیشتنی تەمویلی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی ئەمساڵ وەک وەزارەتی دارایی یەکەم لایەن بووین کە ڕامانگەیاند کە وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ زیاتر لە ( ٣٦ ) ملیار دیناری لە تەمویلی مووچەی ئەو مانگە بڕیوە و نەیناردووە کە بریتییە لە مووچەی چەند مانگێکی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی و کەمئەندامی سەنگەر، ( بۆ نموونە خانەنشین هەیە ١٢ مووچەی وەرنەگرتووە بەڵام تەنها یەک مووچەی بۆ هاتووە، کەمئەندامانی سەنگەر پێویست بوو دوو مووچە وەربگرن یەکێكیان مووچەی مانگی ١٠ ی ساڵی ڕابردوو لەگەڵ مووچەی مانگی یەکی ئەمسال بەڵام تەنها یەک مووچەیان بۆ هاتووە). ٣- بەپێی نووسراوی ژمارە( ٣٦٦ ) لە بەرواری ( ٢٠٢٦/١/٢٧ ) داوای خەرجکردنی بڕی ( ٢٨١،١٢٥،٤٧١،٢١٦ ) دووسەد و هەشتا و یەک ملیار و سەد و بیست و پێنج ملیۆن و چوارسەد و حەفتا و یەک هەزار و دووسەد و شازدە دینارمان بۆ مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی خەرج کردووە، کە بڕی ٣٦ ملیارەکەشی لەگەڵە، بەڵام وەزارەتی دارایی عێراق تەنها بڕی ( ٢٤٤،٧٦٤،٦٠٦،٣٥٧ ) دوو سەدو چل و چوار ملیار و حەوت سەد و شەست و چوار ملیۆن و شەش سەد و شەش هەزار و سێ سەد و پەنجا و حەوت دیناری وەک تەمویلی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی ناردووە. ٤- وەزارەتی دارایی بەدواداچوون بۆ مووچەی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان بە ئەرکێکی نیشتمانی و نەتەوەیی خۆی دەزانێت، بۆیە ئەمڕۆ پێنج شەممە ڕێکەوتی ( ١٢ ی شوباتی ٢٠٢٦ ) نووسراوی دووەممان بە ژمارە ( ١١٦٤/٤/٧ ) ئاڕاستەی وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ کردووە و داوای خەرجکردنی بڕی ( ٣٦،٣٦٠،٨٦٤،٨٥٩ ) دینارمان کردووە وەک تەواوکاری تەمویلی مووچە و شایستەی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی بۆ مانگی کانوونی دووەم. ٥- بەبیر هەموو ئەو کەس و لایەن و دەزگا ڕاگەیاندنانە دەهێنینەوە کە بەشێوەی ناڕەوا هێرش دەکەنە سەر وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان و بوختان و تۆمەتی ناڕەوا دەبەخشنەوە دەبێت چاوەڕێ بن ڕووبەڕووی دادگا ببنەوە لە پێناو سەلماندنی ڕاستییەکان. لە کۆتاییشدا بەهەموو لایەکی ڕادەگەیەنین ئەو لایەنەی داکۆکی لە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان کردووە لە بەغدا و هەموو مەحفەلەکانی تردا بەشانازیەوە تەنها حکومەتی هەرێم و وەزارەتی دارایی لایەنی سەرەکی و بنچینەیی بوون پێش هەموو کەس و لایەنەکانی تر. وەزارەتی دارایی و ئابووری حکومەتی هەرێمی کوردستان ١٢ ی شوباتی ٢٠٢٦ هاوپێچ ١- نووسراوی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستان ژمارە ( ٣٦٦ ) لە (٢٠٢٦/١/٢٧ ) تایبەت بە خەرجکردنی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی. ٢-نووسراوی ژمارە ( ٣٣٢٣ ) فەرمانگەی ژمێریاری وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ تایبەت بەخەرجکردنی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی سەربازی و شارستانی. ٣- نووسراوی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستان ژمارە ( ١١٦٤/٤/٧ ) لە بەرواری ( ٢٠٢٦/٢/١٢ ) بۆ خەرجکردنی تەواوکاری مووچەی مانگی کانوونی دووەمی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی.
بێگەرد تاڵەبانی وەزیری كشتوكاڵی هەرێم رایگەیاند، بریاری قەدەغەكردنی هاوردەكردنی تەماتە لەدەروازە سنوریەکانى وڵاتانى دروسێوە لەسەرجەم ناوچەكانی هەرێمی كوردستان قەدەغەکراوە بۆ پارێزگاركردن بووە لەبەرهەمی ناوخۆیی باشووری عێراق. وەزیری كشتوكاڵی هەرێم لەمیانی سەردانێكیدا بۆ ناوچەی زوبێر لە پارێزگای بەسرەی باشووری عێراق وتی، لەسەرجەم دەروازە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستانەوە هاوردەكردنی تەماتە قەدەغە كراوە، ئامانج لێی هاندانی جووتیاران و پاڵپشتیكردنی ئاسایشی خۆراكە لە عیراق. بەهۆی پێگەیشتنی تەماتەی سنووری بەسرە، لە 6ـی ئەم مانگەوە هاوردەکردنی تەماتە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستانەوە قەدەغە کراوە.
سەرچاوەیەك لە شاری كۆبانێ بە میدیاکانى ڕۆژئاواى کوردستانى ڕاگەیاند، نەخۆشخانە و نۆرینگەكانی شارەكە دووچاری قەیرانێكی توندی كەمی دەرمان بوونەتەوە، بەتایبەتیش دەرمانی چارەسەری شەكرە. ئەوەش خراوەتەروو، ژمارەیەكی زۆر لە نەخۆش بەتایبەتی منداڵ لەنێو نەخۆشخانەكان هەیە كە پێویستیان بە چارەسەرە ئەوەش نیگەرانی لای پزیشكەكان دورستكردووە، بەو پێیەی دەرمانی پێویست بۆ چارەسەركردنیان نییە. بەگوێرەی سەرچاوە تەندروستییەكان، ژمارەیەكی زۆر لە هاوڵاتیانی شاری كۆبانێ لە تەمەنە جیاوازەكان دووچاری ژەهراوی بوون و سكچوون و رشانەوە هاتوون، ژمارەكەش رۆژ بە رۆژ رووی لە زیادبوونە، بەشێوەیەك رۆژانە زیاتر لە هەزار كەس سەردانی نەخۆشخانەكان دەكەن، بەڵام بەهۆی نەبوونی دەرمانی پێویست بۆ چارەسەركردن بە نیگەرانی دەگەڕێنەوە. بەپێی زانیاریەكان بەهۆی گەمارۆکانی سوپای عەرەبیی سووریاوە، سەرجەم دەرمانەکان لە شارەکە 70٪ کەمیان کردووە و دەستکەوتنیان ئەستەمە و نرخی ئەو دەرمانانەش کە بەردەستن 40٪ بەرزبووەتەوە. سەرەڕای ئەوەی لە 30ـی کانوونی دووەمی 2026وە هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) و دیمەشق رێککەوتنێکیان واژۆکرد و شەڕ راگیرا، بەڵام هێشتا گەمارۆی سوپای عەرەبیی سووریا لەسەر کۆبانی هەڵنەگیراوە و سەرجەم خزمەتگوزارییەکان لەسەر خەڵک بڕاون.
بەڕێوبەری ناوەندی ڕاگەیاندنی هێزەکانی هەسەدە رایدهگهیهنێت، لەدوای وەستانی شەڕ لەنێوان هێزهكانیان و حکومەتی ڕاگوزەری سوریا، هێزەکانیان دەگەڕێنەوە پێگە سەرەکییەکانی خۆیان. لەدوای ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنی حکومەتی دیمەشق و هێزەکانی سوریای دیموکرات لە ٣٠ی کانوونی یەکەم و ڕاگرتنی شەڕ، فەرهاد شامی، بەڕێوبەری ناوەندی ڕاگەیاندنی هێزەکانی هەسەدە لە نوێترین چاوپێکەوتنی ڕۆژنامەوانیدا، ڕایگەیاند: " هێزەکانمان دەگەڕێنەوە سەر پێگە سەرەکییەکانی خۆیان بەر لە شەڕ". ئاماژەی بەوەشکرد، لەم ڕۆژانەی دواییدا، بڕگە كارگێڕی و ئەمنییەكانی ڕێككەوتنی نێوان حكومەتی دیمەشق و هەسەدە جێبەجێكران و، ئێستا چوینەتە ناو بڕگە سەربازییەكان و جەختیشیکردەوە کە جێبەجێكردنی بڕگە سەربازییەكان هێزەكانی سوریای دیموكرات و هێزەكانی حكومەتیش دەگرێتەوە، هەروەها هەسەدە پابەندە بە ڕێککەوتنەکە و بۆ ئەم مەبەستەش هێزەکانی لەناو شارەکان دەکشێننەوە و ئاسایشی ناوخۆ جێگایان دەگرنەوە. هەر لەو چاوپێکەوتنەیدا، فەرهاد شامی ئاماژەی بەوە کرد، حکومەتی ڕاگوزەری سوریا خەریکی کات کوشتنە لە جێبەجێكردنی بڕگەكانی رێككەوتنەكە و هەندێک بەربەستیش هەن، یەكێک لە بەربەستەكان بڕگەی تایبەت بە شەڕڤانە دیلەكانی هەسەدەیە كە دەبوو ئازادبكرێن، بەڵام تا ئێستا ئازادنەکراون. ههروهك تیشکی خستەسەر گەمارۆی شاری کۆبانێ لەلایەن هێزەکانی حکومەتی سوریاوە و باسی لەوە کرد، تائێستا لە كۆبانێ هیچ جۆرە كشانەوەیەک لە گوندەكان و بەرەكان شەڕ نییە و شارەكە گەمارۆدراوە. هەر بەپێی وتەی فەرهاد شامی، دەبوایە بڕیاری فەرمی بۆ دانانی (نورەدین ئەحمەد) وەكو پارێزگاری حەسەكە دەربچێت، هێشتا ئەمەش نەكراوە. جەختیشیکردەوە، گفتوگۆ لەنێوان هێزەکانیان و حکومەت بەردەوامە بە چاودێری نێودەوڵەتی، تاوەکو هەموو بڕگەكان جێبەجێ بكرێن و بەربەست بۆ ڕێككەوتنەكە دروست نەكرێت.
میدیا ئەمریکییەکان بڵاویانکردەوە، پنتاگۆن گروپی فڕۆکە کەشتیهەڵگرەکانی ئاگادارکردووەتەوە، ئامادەکاریی بکەن بەمەبەستی ڕەوانەکردنی دووەم کەشتی جەنگیی فرۆکەهەڵگری وڵاتەکە بەرەو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. بەپێی زانیارییەکانی ڕۆژنامەی (وۆڵ ستریت جۆرناڵ)ی ئەمریکی کە لەزاری سێ بەرپرسی باڵای ئەمریکی دەستی کەوتووە، وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا (پنتاگۆن) ئامادەکاری بۆ ئەنجامدانی هێرشی بەرفراوان بۆ سەر ئێران دەکات لە ئەگەری بە بنبەستگەیشتنی دانوستانەکان لەگەڵ ئێران، بۆ ئەم مەبەستەش بەنیازە دووەم کەشتی جەنگی (یو ئێس ئێس جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش) ڕەوانەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بکات. ئەو بەرپرسە ئەمریکییانە بە ڕۆژنامەکەیان ڕاگەیاندووە، لە ئێستادا، کەشتییە جەنگییەکە لە کەناراوەکانی ویلایەتی ڤیرجینا لە مەشقدایە و لە دوو هەفتەی داهاتوودا ڕەوانەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەکرێت بەمەبەستی پشتیوانیی کەشتیی جەنگی (ئەبراهام لینکۆڵن) کە لەئێستادا لەناوچەکەیە و ئەمەش وەک بەهێزبوونی ئەگەرەکانی جەنگ لە ناوچەکەدا لێکدەدرێتەوە. زیادبوونی پەرەسەندنە سەربازییەکان و سیستەمی بەرگریی ناوچەکە، دوای پۆستێکی دۆناڵد تڕەمپ دێت کە دوێنێ چوارشەممە لەدوای کۆبوونەوەی لەگەڵ بنیامین ناتانیاهوو، بڵاوی کردبووەوە: "پێداگریم کرد لەسەر بەردەوامی دانوستانەکان لەگەڵ ئێران بۆ ئەوەی بزانین ڕێککەوتن دەکرێت یان نا. بە ناتانیاهووم ڕاگەیاند، بژاردەی یەکەمی ئێمە ڕێککەوتنە، بەڵام ئەگەر نەکرێت، ئەوا دەبێت چاوەڕوانی ئەنجامەکان بین". سەرەڕای زیادکردنی هێزەکان لەلایەن ئەمریکا و سیستەمی بەرگریی لە ناوچەکە، دۆناڵد ترەمپ ڕۆژی هەینی پێشوو دووپاتیکردبووە: "کاتێکی زۆرمان لەبەردەستە و پەلەمان نییە، ئێستا دانوستاندنی باشمان لەگەڵ ئێراندا هەیە". له بهرامبهریشدا تاران پێداگرە لەسەر ئەوەی ئامادەنییە لەژێر گوشارە سەربازییەکانی ئەمریکا دانوستاندن بکات و بەرپرسانی باڵای ئەو وڵاتە ڕەتیدەکەنەوە سازش لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی وڵاتەکەیان بکەن و بەهۆیەوە دانوستانەکانی واشنتۆن و تاران نەگەیشتوون بە ئەنجامێک و بڕیارە هەردوولا بەهەوڵی وڵاتانی نێوەندگیر بەردەوامی به دانوستانەکانیان بدەن، بەڵام تا ئێستا کاتەکەی نادیارە.
چاوهڕوان دهكرێت ئهمڕۆ پرۆسهى گواستنهوهى زیندانیكراوانى داعش له سوریاوه بۆ عێراق كۆتایی پێبێت، وهزیرێكیش دڵنیایی دهدات هیچ كام له زیندانیكراوان بۆ ههرێمى كوردستان ناگوازرێنهوه. میدیاكان بڵاویانكردهوه، ئهمڕۆ دوا كاروانى زیندانیكراوانى رێكخراوى داعش له سوریاوه دهگوازێنهوه و له زارى سهرچاوه ئاگادارهكانهوه بڵاویانكردهوه كه كۆى ئهوانهى گوازراونهتهوه دهگاته پێنج ههزار و 500 زیندانى. خالید شوانى، وهزیرى دادى عێراق رۆژى چوارشهممه له لێدوانێكدا بۆ رۆژنامهنووسان رایگهیاند، ئهو زیندانییانهى له سوریاوه دهگوازرێنهوه، هیچیان نابريَنة زیندانهكانى ناو ههرێمى كوردستان. روونیشیكردهوه، ههردوو زیندانیی (چهمچهماڵ) و (سوسێ) تایبهتن به تاوانه گشتییهكان و تایبهت به تیرۆر نین، بۆیه زیندانیكراوى رێكخراوهكه له زیندانهكانى تایبهت به تیرۆر دادهنرێن كه دهكهونه ناوهڕاست و باشوورى عێراق. سهبارهت به ژمارهشیان وهزیرى داد وتى، پێشبینى دهكرێت بگاته شهش ههزار. زۆرینهى زیندانیكراوه گوازراوهكان ههڵگرى بڕوانامهى بیانین و بنهچهیان دهگهڕێتهوه بۆ نزیكهى 60 ولآتى جیاواز، خالید شوانى روونیكردهوه، ههماههنگى و پهیوهندى بهردهوام لهگهڵ هاوپهیمانیی نێودهوڵهتى و وڵاتانى پهیوهندیدار ههیه بۆ گهڕاندنهوهیان پاش تهواوكردنى سهرجهم رێوشوێنه یاساییهكان بهرامبهریان. ههفتهى رابردووش خالید یهعقوبى، راوێژكارى سهرۆك وهزیرانى عێراق بۆ كاروبارى ئاسایش رایگهیاند، نزیكهى ههزار و 300 زیندانیكراوى داعش گوازراونهتهوه بۆ ناو خاكى عێراق، كه له نێوانیاندا تهنها چوار عێراقى ههن. روونیشیكردهوه، دهسهڵاتدارانى عێراق رهزامهندییان لهسهر وهرگرتنى زیندانییهكانى سهر به رێكخراوهكه دا لهپێناو رێگرى له ههڵاتنیان له زیندانهكانى سوریا، بههۆى ئهو دۆخه ئهمنییهى لهماوهى رابردوودا لهناوخۆى ئةو ولآتة هاته ئاراوه. ئهنجومهنى باڵاى دادوهرى-یش له كاتێكى پێشتردا دووپاتیكردهوه كه دادگاى عێراقى دهستیكردووه به رێوشوێنه یاساییه پێویستهكان دهرههق به تۆمهتبارانى زیندانیكراوه، كه له زیندانییهكانى ژێر دهسهڵاتى هێزهكانى سوریاى دیموكراتهوه بۆ زیندانهكانى ناو عێراق دهگوازرێنهوه. له 21ى كانونى دووهمى رابردوو فهرماندهیى ناوهندیی ئهمریكا بڵاویكردهوه، دهستیانكردهوه به گواستنهوهى زیندانیكراوهكانى داعش له سوریاوه بۆ بهندینخانهكانى عێراق. ئهوكات ئاماژهى بهوهشدا كه ئهركى گواستنهوهكه به ههماههنگى هێزهكانى ئهمریكا دهبێت، لهنێویاندا گواستنهوهى 150یان كه له شارى حهسهكهوه گوازرانهوه سهرجهمیان "لهسهر ئاستى سهركردهى رێكخراوهكه" بوون له كردهوهكانى داعش له عێراق له ساڵى 2014، كاتێك رێكخراوهكه دهستى بهسهر رووبهڕێكى فراوانى خاكى عێراق و سوریادا گرت.
روانگەی سوری بۆ مافەکانی مرۆڤ، لەزاری سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان بڵاویكردووەتەوە، هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە بنکەی تەنف بە تەواوەتی كشاونەتەوە، کە دەکەوێتە سێگۆشەی سنوری نێوان سوریاو عێراق و ئوردن. بەوتەی سەرچاوەكە، کاروانە سەربازییەکان بە یەكجار بنکەکەیان بەجێهێشتووەو بەرەو خاکی ئوردن رۆیشتوون، ئەوەش کۆتایی بە ساڵانێک لە بوونی سەربازی لە یەکێک لە هەستیارترین و ستراتیجیترین خاڵەکانی بیابانی لە سوریا هێنا. بەگوێرەی زانیارییەكان، بنكەكە رادەستی وەزارەتی بەرگری حکومەتی کاتیی سوریا کراوە، فیرقەی ٥٤ دەستی کردووە بە بڵاوەپێکردن لە ناو بنکەکەو دەوروبەری و دامەزراندنی بنکەی سەربازی و جێبەجێکردنی ڕێوشوێنی توندی ئەمنی. هۆکاری ئەم کشانەوەیە تا ئێستا ئاشکرا نەکراوە، لە سایەی بێدەنگییەکی فەرمی سەرنجڕاكیشدا. هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە سەرەتای سەرهەڵدانی شۆڕشی سوریاوە لە بنکەی تەنف جێگیر بوون، ناوچەی دەوروبەری وەک ناوچەیەکی سەربازی داخراو ناسێندرا کە بە ناوچەی ٥٥ کیلۆمەتری ناسراوە و لەناو ئەو ناوچەیەدا هاتنە ژوورەوەی هێزەکانی رژێمی سوریا و میلیشیا هاوپەیمانەکانیان قەدەغە کران، بەوەش بنکەکە بووە قەڵایەکی ستراتیژی بۆ چاودێریکردنی جموجۆڵە سەربازییەکان و دەستەبەرکردنی هێڵەکانی دابینکردن لە قووڵایی بیابانەکانی سوریادا.
لەسەر کۆبوونەوەکەی ئەمرۆی پارتی و یەکێتی لەبارەی پۆستی سەرۆککۆمارو پێکهێنانی حکومەتی نوێی هەرێمی کوردستان، زۆر شوێن بڵاویان کردووەتەوە ڕێککەوتن کراوە، بەڵام بەپێی زانیارییەکانی ئاڤا هیچ ڕێککەوتنێک نەکراوە. ئەمڕۆ چوارشەممە لە پیرمام، پارتی و یەکێتی لەبارەی دیاریکردنی کاندیدی سەرۆککۆماری عێراق و پێکهێنانی کابینەی دەیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر ئاستی باڵا کۆبوونەوە. بەپێی قسەی بەرپرسانی هەردوولا، کۆبوونەوەکەیان ئیجابی بووە و لێکنزیکبوونەوەی باشیش هەیە لە نێوانیان لەبارەی پۆستی سەرۆککۆمار، بەڵام تا ئیستا هیچ ڕێککەوتنێک نەکراوە لەسەر پۆستی سەرۆککۆمار. ئاڤا زانیویەتی لەسەر هەندێک بابەت لێکتێگەیشتنی باش هەبووە، بەڵام بۆچوونی جیاوازیش هەبووە لەلایەن هەردوولا، بۆیە نەگەیشتوونەتە هیچ ڕێککەوتنێک و ڕێککەوتن لەسەر هیچ ناوێک نەکراوە بۆ کاندیدی سەرۆککۆمار. هەردوولا گفتوگۆیان کردووە پۆستی سەرۆککۆمار و پێکهێنانی حکومەتی نوێی هەرێمی کوردستان بکرێنە یەک پاکێج، کاتێک لەسەر سەرۆککۆمار رێککەوتن، دواتر دەست بە گفتوگۆ بکەن لەسەر پێکهێنانی حکومەت. ئەگەر ڕێککەوتن، ئەوا کاندیدی هاوبەشی پارتی و یەکێتی لەناو فراکسیۆنە کوردستانییەکان لە پەرلەمانی عێراق بە کۆی دەنگ دیاری دەکرێت. هەروەکو لایەنە سوننی و شیعییەکان، چۆن لەسەر پۆستی سەرۆکی پەرلەمان و سەرۆکوەزیران لەنێوان خۆیاندا ڕێکدەکەون و کاندیدێکی هاوبەش بۆ پۆستەکان دیاری دەکەن، کوردیش ئاوا دەکات، کەسێک دەکەنە سەرۆککۆمار، کۆدەنگی لایەنە کوردییەکانی لەسەر بێت. بۆ ڕێککەوتنی کۆتاییش، بڕیارە سەرەتای هەفتەی داهاتوو، جارێکی دیکە کۆببنەوە.
ئەنجوومەنی وەزیران دەستکاریکردنی رێژەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان لە سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق لەلایەن وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵەوە رەت دەکاتەوە و هەنگاوی پێویستیش دەگرێتە بەر ئەمڕۆ چوارشەممە 11ی شوباتی 2026، بە سەرپەرشتی سەرۆک وەزیران مەسرور بارزانی و ئامادەبوونی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیران ، ئەنجوومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان، کۆ بووەوە . لە بڕگەی یەکەمی کۆبوونەوەدا، دارا ڕەشید وەزیری پلاندانان، ڕاپۆرتێکی تێروتەسەلی بە داتا و ژمارەی ورد لەسەر سەرژمێریی دانیشتووانی عێراق خستەڕوو کە مانگی 11ی ساڵی 2024 ئەنجامدرا و بە گوێرەی ڕاگەیەندراوی فەرمی ئەنجامی سەرژمێرییەکە، ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان ( جگە لە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم) بە 14.1٪ دەستنیشان کرا. ئەم سەرژمێرییەش، پێشوەختە لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی نێوان هەردوولا ئەنجامدرا کە بە چەند بڕیارێکی ئەنجوومەنی وەزیرانی فیدڕاڵ پەسەند کرا و حکومەتی فیدڕاڵ پابەند دەکات بە جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامە و بڕیارەکانی خودی ئەنجوومەنی وەزیرانی فیدڕاڵ، کە بەداخەوە وەزارەتی پلاندانانی فیدڕاڵ، لە دەرەوەی ئەو بڕیارانە و پێچەوانەی ڕێكکەوتنی هاوبەشی هەردوو حکومەتی هەرێم و فیدڕاڵ، ڕەفتاری کردووە لەگەڵ دەرئەنجامی فەرمی سەرژمێرییەکە، کە ئەمەش کاریگەریی نەرێنیی دەبێت لەسەر شایستەکانی هەرێمی کوردستان و پێویستی بە ڕێکاری بە پەلە هەیە بۆ ڕاستکردنەوەی. دوای گفتوگۆ و ڕاگۆڕینەوە و خستنەڕووی چەند سەرنج و تێبینیەک لەسەر بابەتی سەرژمێریی و لێکەوتەکانی، ئەنجوومەنی وەزیران، وێرای دەستخۆشی لە وەزیری پلاندانان بۆ ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکە، دەستکاریکردنی ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستانیش لەلایەن وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵەوە ڕەت دەکاتەوە و هەنگاوی پێویستیش دەگرێتە بەر بۆ ڕاستکردنەوەی هەڵە و دەستکاریکردنەکان و داواش لە حکومەتی فیدراڵ دەکات پابەند بێت بە ڕێککەوتنە هاوبەشەکان و ئەنجامی فەرمی ڕاگەیەنراوی سەرژمێرییەکە کە ڕێژەی هەرێمی کوردستان %14.1ە . لە هەمان کاتدا، ئەنجوومەنی وەزیران داوا لە سەرۆکایەتی کۆمار و فراکسیۆنە کوردستانییەکانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق دەکات، وەک ئەرکێکی دەستووریی و یاسایی و نیشتمانیی خۆیان ، بەرگری لە مافەکانی خەڵکی کوردستان بکەن و رێگە نەدەن دەستکاری ئەنجامەکانی ئەم سەرژمێرییە بکرێت و نابێت قبوڵی بکەن رێژەی دانیشتووانی هەرێم لە رێژەی فەرمی ڕاگەیەنراوی خۆی کەم بکرێتەوە. ئەنجوومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان، هەروەها داوا لە حکوومەتی فیدراڵ دەکات پابەند بێت بە ئەنجامی سەرژمێرییەکە و رێژەی دانیشتووانی هەرێم کە 14.1%ـە ، بکرێتە بنەما بۆ دەستنیشانکردنی بەشە بودجەی هەرێمی کوردستان و شایستە دەستوورییەکانی. پاشان لە بڕگەی دووەمی کارنامەکە، گفتوگۆ لەبارەی بابەتی پەسەندکردنی کۆنووسی لەیەکترگەیشتنی هاوبەشی نێوان وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان و دەزگای زیندانیانی سیاسی عێراق کرا تایبەت بە یەکخستنی ئیمتیازات و شایستە داراییەکانی زیندانیيان و گیراوانی سیاسی لە هەرێمی کوردستان لەگەڵ هاوتاکانیان لە ناوچەکانی دیکەی عێراق، پشتبەست بە ماددەی 132ی دەستوور و یاسای ژمارە 10ی ساڵی 2025 ی هەمواری یاسای زیندانیيانی سیاسیی عێراق، لەمبارەیەوە سەرەتا عەبدوڵڵا حاجی مەحموود وەزیری کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان، پوختەیەکی بابەتەکەی بۆ ئەنجوومەنی وەزیران خستەڕوو و دواتریش ئامانج ڕەحیم سکرتێری ئەنجوومەنی وەزیران وردەکاریی دەستووریی و قانونی و لایەنی دارایی بابەتەکەی خستەڕوو. ئەنجوومەنی وەزیران پشتگیریی لەهەر هەنگاوێک دەکات بە ئاراستەی خزمەتکردنی زیاتری زیندانییان و ڕاگیراوانی سیاسیی لە هەرێمی کوردستان و سوودمەندبوونیان لە هەمان شایستەی دارایی و ئیمتیازاتی هاوتاکانیان لە ناوچەکانی دیکەی عێراق، لە هەمانکاتدا جەختکرایەوە لە ڕەچاوکردنی تایبەتمەندییە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان و داڕشتنی میکانیزمیی پێویست بۆ زامنکردنی خەرجکردنی ئەو شایستە داراییانە بۆ زیندانیان و گیراوانی سیاسیی کە بە گوێرەی ماددەی 132 ی دەستوور ، ئەرک و بەرپرسیارێتی دەستووریی حکومەتی فیدڕاڵیە بە یەک چاو سەیری هەموو زیندانیانی سیاسیی بکات لە سەرتاسەری عێراق بە هەرێمی کوردستانیشەوە، بۆ ئەم مەبەستە، وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان ڕاسپێردرا کە درێژە بە گفتوگۆ و کۆبوونەوەکانیان لەگەڵ دەزگای زیندانییانی سیاسی عێراق بدەن بۆ دەستنیشانکردنی میکانیزم و چوارچێوەی ڕوون و دیار بۆ جێبەجێکردنی ئەم بابەتە بە ڕەچاوکردنی ئەو سەرنج و تێبینیانەی لە کۆبونەوەکە خرانەڕوو.
.jpg)
پەرلەمانتارێکى عێراق وەڵامی هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیای دایەوە و وتى: عێراق باخچەى پشتەوەى تورکیا و ئەمریکا و هیچ داگیرکەرێک نییە، عێراق وڵاتی شەهیدان و پێغەمبەرانە، هاکان ئەم پاڵەوانێتییەى دەریدەخات بۆ بەرامبەر ئیسرائیل دەری نەخستووەتەڕوو کە ئیهانەی تورکیای کرد، بۆیە سنووری خۆى نەزانیت تەربێتت دەدەین. دواى ئەوەى هاکان فیدان وەزیرى دەرەوەى دەوڵەتى داگیرکەرى تورک هەڕەشەی دەستوەردانی لە کاروباری عێراق کردبوو، عەلا حەیدەری پەرلەمانتارى عێراق لە بەرنامەیەکى کەناڵی ڕەشید وەڵامى دایەوە. ئەو پەرلەمانتارە ڕایگەیاند، عێراق باخچەى پشتەوەى تورکیا و ئەمریکا و هیچ داگیرکەرێک نییە، بەدڵی خۆیان بەکاربهێنن، عێراق وڵاتی شەهیدان و پێغەمبەرانە، هاکان ئەم پاڵەوانیەتییەى بۆ بەرامبەر ئیسرائیل نەخستووەتەڕوو، کە ئیهانەی تورکیای کرد. ئاماژەى بەوەشکرد، تورکیا لە ٢٠١١وە بە هەزاران دۆلار پارەى لە سووریا خەرجکرد، ئیسرائیل بەیەک شەو سووریای داگیرکرد و بەشار ئەسەدى ڕووخاند، ئیهانەى هاکان و سەرۆکەکەیشی کرد، ئێستا دێیت و هەڕەشە لە عێراق دەکەیت؟ باسی لەوەشکرد، ئێوە بەرژەوەندیتان لەگەڵ عێراق هەیە، چونکە ٢٠ ملیار دینار ساڵانە ئاڵوگۆڕی بازرگانی هەیە، هەروەها ٦٠٠ کۆمپانیات لە عێراق هەیە، ئەگەر هاکان پێگە و سنووری خۆی نەزانیت تەربێتت دەدەین، وەک چۆن ئەوانەی پێش ئەویشمان تەربێت دا. ئەمە لەکاتێکدایە، هاکان فیدان وەزیری دەرەوەی دەوڵەتى داگیرکەری تورک لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی سی ئێن ئێنی تورکیی ڕایگەیاندبوو، دەبێت حكومەتی عێراق سوود لە ئەزموونی حکومەتى سووریا وەربگرێت و هەژموونی خۆی بەسەر تەواوی خاكی خۆیدا بسەپێنێت و سەروەری عێراق بپارێزن، دەشڵێت: “لە دوای سووریا نۆرەی عێراقە و دەچینە ئەوێش.”
