گۆڕانكارییەكانی چەند رۆژی رابردوو لە پارێزگای موسەنا، ناكۆكی و ئاڵۆزی سیاسی توندی بەدوای خۆیدا هێنا، ئەمەش دوای ئەوەی ئەنجومەنی پارێزگاكە، دەست لەكاركێشانەوەی "موهەنەد عەتابی" پارێزگاری پەسەندكرد و "ئەحمەد مەنفی جەودە"ی هەڵبژارد بۆ پۆستی پارێزگاری نوێ، بەڵام ئێستا پارێزگاكە كەوتۆتە دۆخێكی چەق بەستووی یاسایی ئیدارییەوە، چونكە پارێزگاری پێشوو، ڕەتیكردەوە كە هیچ دەست لەكاركێشانەوەیەكی پێشكەش كردبێت، ئێستا ئەو شارە دوو پارێزگار و یەك كورسی هەیە، كورسیەكەش بەكاتی دراوە بە جێگرێكی پارێزگار، تاوەكو كاری هاوڵاتیان بەڕێ بكات و هەموان چاوەڕێی دەركردنی مەرسومێكی كۆمارین بۆ یەكلاكردنەوەی ئەو كورسییە. ئەحمەد زیادی، سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای موسەنا دەڵێت، هۆكاری راستەقینەی پشت دەست لەكاركێشانەوەی پارێزگاری پێشوو، بوونی چەندین سەرپێچی یاسایی و ئیداری بوو، جگە لە بە فیڕۆدانی دارایی گشتی و بەكارهێنانی پۆستەكەی بۆ مەرامی تایبەتی خۆی، دەست لەكاركێشانەوەكەشی بەویست و ئارەزووی خۆی بووە و هیچ فشارێكی سیاسی و ئیداری لەسەر نەبووە. رۆژی سێ شەممە 24ی شوباتی 2026 ئەنجومەنی پارێزگای موسەنا دەست لەكاركێشانەوەی "موهەنەد عەتابی" پارێزگاری پەسەندكردو لەكۆی 12 ئەندام 10 ئەندامیان بە بەڵی دەنگیان دا بۆ "ئەحمەد مەنفی جەودە" بۆ پۆستی پارێزگاری نوێ، دواتر ئەنجومەنەكە داوای دانیشتنێكی كرد بۆ لێپرسینەوە لە "موهەنەد عەتابی" پارێزگاری پێشوو، بەڵام هەر ئەنجومەنەكە خۆی رایگەیاند، عەتابی پێش دانیشتنی لێپرسینەوەكە دەست لەكاركێشانەوەی پێشكەش كردووە. لەبەرامبەردا پارێزگاری دەست لەكاركێشراوەی موسەنا رەتیكردەوە، ئەو دەستی لەكار كێشابێتەوە و خۆی هەر بەپارێزگار دادەنێت و دەڵێت، ئەوەی لەنێو ئەنجومەنەكە رویدا، شتێكی كتوپر چاوەڕوان نەكراو بوو، دەبوو دانیشتی لێپرسینەوە بێت، وەك ئەوەی من ئاگادار كرابووم، دواتر لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بیستم كە من دەستم لەكاركێشاوەتەوە، بەڵام نازانم كێ ئەو دەست لەكاركێشانەوەی منی پێشكەش كردووە، یان ئەو دەست لەكاركێشانەوەی من ئێستا لە كوێیە، وتيشى، فەرمانێکی سالاری لە دادگای هێناوە بۆ راگرتنی رێکارەکانی ئەنجومەنی پارێزگا و گەڕانەوەی بۆ پۆستەکەی تاوەکو ئەو کەیسە بە تەواوی یەکلایی دەبێتەوە. هاوكات ئەنجومەنی پارێزگای موسەنا، نووسراوێكی فەرمیان دەركردووە، بۆ جێگری یەكەمی پارێزگار، بەكاتی كاروبارەكانی پارێزگا كە بەڕێ بكات، تا ئەو كاتەی مەرسوومی كۆماری بۆ پارێزگاری نۆی دەردەچێت. هەر لەو چوارچێوەیەدا، نوری مالیكی، سەرۆكی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا رایگەیاند، پۆستی پارێزگاری موسەنا بەپێی رێككەوتنی چوارچێوەی هەماهەنگی بەركەوتەی دەوڵەتی یاسایەو رێگەنادەیەن بدرێتە لایەنێكی تر، ئەگەریش ئارەزوویەك بۆ گۆڕینی هەبێت، ئەوا جێگرەوەكەی هەر دەبێت لە دەوڵەتی یاسا بێت. هاوپەیمانییەتەكەی نوری مالیكی بەهەموو شێوەیەك ئەو گۆرانکاریانە رەتدەكاتەوەو پێی وایە، ئەوە كودەتایەكی سیاسیە بەسەر هەموو ئەو رێككەوتنانەی پێشتر كراون بۆ پێكهێنانی حكومەتە خۆجێیەكان، هەر چیش كراوە، لەرووی یاساییەوە لای ئەوان بە هەڵوەشاوە دادەنرێت، لەپێش هەموویانەوە هەڵبژاردنی "ئەحمەد مەنفی جەودە" بۆ پۆستی پارێزگاری نوێ. هاوكات بزووتنەوەی سادقون، باڵی سیاسیی بزوتنەوەی عەسائیب ئەهلی حەقە، رایگەیاند، بەهۆی پابەندنەبوون بە پەیڕەو، پرەنسیپ و بڕیارەکانی بزووتنەوەکەوە بڕیاردراوە، ئەحمەد موحسین درێول، سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای موسەننای لە ریزەکانی دوورخستووەتەوە و چیدی نوێنەرایەتیی ئەوان ناکات.
بەهۆى دواکەوتنى پێکهێنانى حکومەتەوە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق تاوتوێى پەسەندکردنى پرۆژە یاسایەکى نوێ دەکات لەژێر ناوى "پاڵپشتى خێراى ئاسایشى خۆراک و پەرەپێدان"، هاوشێوەى "یاساى ئاسایشى خۆراک" کە ساڵى 2022 پەسەندکرا. پەرلەمانتاران پێیان وایە، پرۆژە یاساكە وەک رێگەچارەیەکی کاتییە بۆ گەرەنتیکردنى مووچە و بەشەخۆراکى مانگانە و خەرجییەکانى کارەبا و دابینکردنی پێداویستیی سەرەکیی هاوڵاتییانی عێراق و، دەخوازن ببێتە ئامڕازێکی یاسایی بۆ چارەسەرکردنی کەمیی دارایی لە ناکاوی وڵات. لەبەرامبەردا بەشێکى تر لە پەرلەمانتاران پێیان وایە، خەرجکردنى یەک لەسەر 12 بەسە و پێویست بە دەرکردنى یاسای نوێ ناکات. مورتەزا عەبود ئیبراهیمى، ئەندامى ئەنجومەنى نوینەرانى عێراق دەڵێت، یاسای ئاسایشی خۆراک، ناکرێت ببێتە شوێنگرەوەی بودجەی گشتیی وڵات، بەڵام دەکرێت وەک رێگەچارەیەکی کاتی بۆ ئەم قۆناغە لێی بڕوانرێت بۆ دابینکردنی ماددە سەرەکییەکانى خۆراک و پاڵپشتی فۆڕمی خۆراک و گەرەنتی بەردەوامی پێدانی مووچە بۆ فەرمانبەران و خانەنشینان و کەمئەندامان، هەروەها ئەوانەی چاودێریی کۆمەڵایەتی دەیانگرێتەوە، لەگەڵ دابینکردن خەرجی گرنگی بەشێک لە دامەزراوەکان. ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم یاسایە تەنیا گرنگی دەخاتەسەر پێداویستییەکان لەگەڵ کەمکردنەوەی خەرجی ناپێویست و ئیدارەدانی سەرچاوە داراییەکان. ئەو پەرلەمانتارە هۆشدارى دەدات، لەهەر دوا خستنێک بۆ چارەسەرکردنى ئەم قەیرانە، بە پێچەوانەوە دەبێتە هۆى کەڵەکەبوونى زیاترى گرفتە دارایی و ئابووری و خزمەتگوزارییەکانى وڵات. هاوکات، زولێخا ئەلیاس، ئەندامى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق دهڵێت، دەسەڵاتەکانی حکومەتی ئێستا تەنیا لە بەڕێوەبردنی کاروباری رۆژانەدا کورت بووەتەوە و ناتوانێت پڕۆژەی گەورە جێبەجێ بکات یان دامەزراندنی نوێ ئەنجام بدات. ههروهك پێشبینی دەرکردنی یاسایەکی دارایی فریاگوزاری کرد، بۆ دابینکردنی مووچە و قەرزەکان، یان پەنابردن بۆ قەرزی ناوخۆیی. پرۆژه یاساكه بۆ پڕكردنهوهى پێداویستییهكان و بهڕێوهبردنى كار و پرۆژهكانه تا ئهوكاتهى دهتوانرێت یاساى بودجه پهسهند دهكرێت. عودەی زاملی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران روونیکردووەتەوە، دەکرێت ئەو بڕە پارەیەی لە یاسای ئاسایشی خۆراک ماوهتهوه، وەبەرهێنانی پێوەبکرێت و بەسەر پارێزگاکاندا دابەش بکرێت، بۆ بەردەوامی کاری پڕۆژەکان و دابینکردنی بەشەخۆراکی مانگانە و پاڵپشتیکردنی ئاوەدانکردنەوە و رەخساندنی هەلی کار، تاوەکو ئەو کاتەی بودجەی 2026 پەیڕەودەکرێت. لای خۆشیەوە، زەهرا لوقمان ساعدی، پەرلەمانتار ئاماژەی بەوە کرد، ئەم یاسایە رێکارێکی تایبەتە و خەرجییەکانی تەنیا بۆ مووچە، فۆرمی خۆراک و پڕۆژە بەردەوامەکان سنوردار دەبێت. بە گوێرەی ڕۆژنامەی وەقایعی عێراقی، یاسای پاڵپشتی لە ناکاوی ئاسایشی خۆراک و گەشەپێدان ژمارە 2ـی ساڵی 2022 بڕەکەی 25 تریلیۆن دینارە و پەرلەمانتاران پشتیان بەستووە بەو بڕە پارەیەی کە لەم یاسایە ماوەتەوە و دەکرێت ئێستا بەکاربهێنرێت بۆ دابەشکردنی بەشەخۆراکی مانگانە و مووچەی کەمئەندامان و خانەنشینان و ئەو کەسانەی چاودێریی کۆمەڵایەتی دەیانگرێتەوە. شارەزایانی ئابووری پێیان وایە کە ئەم رێکارانە تەنیا وەک هەنگاوی کاتی دەمێننەوە بۆ زامنکردنی بەردەوامیی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان، بەڵام جێگەی نەبوونی بودجەی گشتی ناگرنەوە و وەڵامدەری پێداویستییى وەبەرهێنانە درێژخایەنەکان نین.
لەگەڵ پەرەسەندنى مەترسییەکانى دیاردەى چوونە نێو سوپای وڵاتانی دیکە لەلایەن هاوڵاتیانى عێراقەوە، دەزگا ئەمنییەکان، رێکارە یاسایی و ئەمنییەکانیان بۆ رێگریکردن لەو دیاردەیە تووندتر کردوەتەوە و لێکۆڵینەوەکانیان چڕکردوەتەوە، لەسەر ئەو کۆمپانیا و نووسینگانەى لەژێر ناوى گەشتیاریی و گواستنەوەدا، کار ئاسانى بۆ گەنجان دەکەن تاوەکو بچنە نێو سوپای وڵاتانی دیکە. رۆژی چوارشەممە 18-02-2026، نووسینگەی قاسم ئەعرەجی، راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی عێراق، بڵاویکردەوە، کۆبوونەوەیەکى تایبەت بە پرسى بەرەنگاربوونەوەی بەسەربازکردنی هاوڵاتیانی عێراقی لە نێو سوپای روسیا و وڵاتانى دیکە ئەنجامدراوەو بڕیاردراوە بە چالاککردنی ئەو ماددە یاساییانەی لە یاسای سزادانی عێراقیدا هاتوون کە سزای بەندکردن بەسەر هەر هاوڵاتییەکدا دەسەپێنێت کە بەبێ رەزامەندی فەرمی، بچێتە نێو ریزی هێزە چەکدارەکانی دەوڵەتێکی دیکە. هەروەها بڕیاردرا، بە لێپرسینەوە و سزادانی ئەو کۆمپانیا گەشتیاریی و لایەنانەی ئاسانکاری بۆ گەنجان دەکەن، یان تۆڕی نایاساییان بۆ سەربازکردن و دابینکردنی دارایی دروستکردووە. ئەم هەنگاوەى حکومەتى عیراق دواى ئەوەهات، ژمارەیەک راپۆرت ئەوەیان ئاشکرا کردبوو، سەدان گەنجى عیراق، چوونەتە نێو ریزەکانى سوپاى روسیاو ئێستا لە شەڕی ڕوسیا و ئۆکرانیادا بەشدارن، چوونى ئەم گەنجانەش لە رێگەى کۆمپانیا گەشتیارییەکان و چەند تۆڕێکى نێوەند گیریەوە بووە، ئەوەش بەسوود وەرگرتن لە دۆخى خراپى ئابوورى ئەو کەسانە کاتێک بەشوێن هەلیکاردا گەڕاون. راپۆرتەکان ئەوەشیان خستۆتەڕوو، پرۆسەى بە سەربازکردنەکە سەرەتا لەژێر ناوى کار و پاسەوانیدا بووە، دواتر ئەو گەنجانە خۆیان لەنێو سوپا و جەنگدا دۆزیوەتەوە. لێپرسراوێکى باڵاى ئەمنیى عیراق بە رۆژنامەى عەرەبى جەدیدى وتووە، ناوى زۆرێک لە کۆمپانیا و قاچاخچى ئاشکرابوون، کە گەنجانیان فریوداوە بۆ بەشداریکردنیان لە جەنگ لەدەرەوەى عیراق، هەروەها پێیان وتوون، دەبنە خاوەنى رەگەزنامەى روسیاو مووچەکەشتان دەگاتە 10 هەزار دۆلار، لەگەڵ دابینکردنى چاودێری تەندروستى و یارمەتیدانتان بۆ پێکهێنانى خێزان لەو وڵاتە، هەموو ئەو زانیاریانەش، لەکاتى دانپێدانانى ئەو کەسانەدا ئاشکرابووە، کە لەماوەى رابردوودا دەستگیرکرابوون. ئەو لێپرسراوە ئەمنییەى عیراق کە نەیویستووە ناوەکەى ئاشکرابێت، رونیکردۆتەوە، هەموو ئەو پرۆسانە لە ڕێگەى پێگەى تیلیگرامەوە بووە، بۆیە ئێستا عێراق رێوشوێنى تەکنیکى لەوبارەوە لەگەڵ کۆمپانیاى تیلیگرام دەست پێکردووە. پێشتریش قاسم ئەعرەجی، راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی عێراق، وتبووى سەدان هاوڵاتى عێراقی لە شەڕی نێوان ڕوسیا و ئۆکرانیادا بەشدارن، هەروەها سەرچاوە ئەمنییەکانیش باسیان لەوە کردووە، بەغدا بە فەرمی داوای لە مۆسکۆ و کیێڤ کردووە ئەو عێراقییانەیان رادەستبکاتەوە کە لە شەڕدا بەشدارن. هاوکات فایەق زێدان، سەرۆکی ئەنجوومەنی باڵای دادوەریی عێراق، هۆشداری داوە لەوەی کە یاسای عێراقی رێگە بە هیچ کەسێک نادات ببێتە سەربازی وڵاتێکی دیکە، باسى لەوەشکردووە، لایەنی ئەمنی و دادوەریی عێراق ئێستا پێکەوە کاردەکەن بۆ ئەوەی رێگری لەو تۆڕانە بگرن، کە گەنجانی عێراقی بە ناوی کار یان گەشتوگوزار، دەبەنە روسیا و دواتر لە بەرەکانی جەنگدا تێوەیان دەگلێنن.
خستنەڕووی نەخشەیەکی نوێی ناوچە دەریاییەکان لەلایەن عێراقەوە، مشتومڕێکی زۆری بهدواى خۆیدا هێناوه و بهشێك له وڵاتانى كهنداو، بەغداد تۆمەتبار دەکەن بهوهى لە رێگەی ئهو نهخشهیهوه "دەستوەردان" لە سەروەریی خاک و ئاوەکاندا دەکات. وڵاتانى ناڕازى ههریهك له حکومەتهكانی کوەیت، سعودیە و ئیماراتن، چاودێرانیش دەڵێن، ئەوە تەنها داواکارییەکی فەرمی عێراقە کە رادەستی نەتەوە یەکگرتووەکانی کردووە، نەک دانپێدانانێکی نێودەوڵەتی، بەو پێیەی دیاریکردنی سنوورەکان، پەیوەستە بە بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشەوە. وەزارەتی دەرەوەی کوەیت دهستپێشخهرى كرد و رۆژى شهممه 21ى شوبات لە ڕێگەی کاربەڕێکەری باڵیۆزخانەی عێراق لە کوەیت، یاداشتێکی ناڕەزایەتیی بۆ حکومەتی عێراق ناردووە و دەڵێت، ئەو نەخشانە "دەستوەردانە لە سەروەریی دەوڵەتی کوێت بەسەر ناوچە دەریاییەکاندا". ناوچهكان پێشتر هیچ کێشە و ململانێیهكیان لەسەر نەبووە، بەڵام لە نەخشە نوێیەکەدا گۆڕانکارییان تێدا کراوە. کوەیت داوا لە عێراق دەکات رەچاوی "پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان هەردوو وڵات" بکات و جەختدەکاتەوە، دەبێت بەغداد بەشێوەیەکی جدی و بەرپرسانە مامەڵە بکات، لهكاتێكدا تۆمهتبارى دهكات بهوهى چەند ناوچەیەکی خستووەتە سەر سنوورە ئاوییەکەی خۆیەوە کە هەرگیز هی ئەو نەبووە و تەنانەت کێشەشیان لەسەری نەبووە، وەکو ناوچەکانی (فەشت قەید و فەشت عەیج) کە دوو پانتایی نزیکن لە رێڕەوی خورعەبدوڵڵاوە. دوابەدوای کوەیت-یش هەریەک لە سعودیە و ئیمارات هۆشدارییاندا لهوهى، ئەو نەخشەیهی عێراق ئاراستەی نەتەوە یەکگرتووەکانی کردووە، پێشێلکارییەکی روونی سەروەریی دەوڵەتی کوەیتە بەسەر ناوچە دەریاییەکان و دەستدرێژییە بۆ سەر بەشێکی زۆری ناوچەی ژێرئاوکەوتووی تەنیشت ناوچەی دابەشکراوی نێوان سعوودیە و کوەیت. سنووری دەریایی نێوان عیراق و کوەیت بە بڕیاری ژماره 833ی ساڵی 1993 ئەنجومەنی ئاسایش دیاریکراوە، ئەو نەخشەیە بەبێ رەزامەندی وڵاتانی پەیوەندیدار، ناتوانرێت جارێکی تر گۆڕانکاری نوێی تێدا بکرێت، وهك ئهوهى زیاد هاشمى توێژهر دهیڵێت و ئاماژهشدهدات، خستنەڕووی نەخشەكه تەنها داواکارییەکی بەغدایە بۆ دووبارە رێکخستنەوە و دیاریکردنی سنوورە دەریاییەکانی لەگەڵ کوەیت، بەو پێیەی ئەو ناوچانە ئابوورین و گرنگیی زۆریان بۆ عێراق هەیە. هاشمی دووپاتیشیدهكاتهوه، هەر جۆرە گۆڕانکارییەک پێویستی بە بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش هەیە، دووبارە دیاریکردنەوەی نەخشەی دەریایی ناوچە ئابوورییەکان، برسێکی مێژوویی و ئاڵۆزە، لەوانەیە دەرئەنجامەکانی بەو شێوەیە نەبێت عێراق دەیەوێت. لای خۆیەوە جەمال حەلبوسی، سەرۆكی پێشووی لیژنەی دیاریكردنی نەخشەی سنوورەكان دەڵێت، نەخشەكه پشت بەستووە بە کۆمەڵێک بەڵگەی ورد و باوەڕپێکراو، هیچ لایەنێکی سیاسی دەستوەردانی تێدا نەکردووە، لە داهاتووشدا بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان راستییەکەی دەسەلمێندرێت. کێشەی سنوورە دەریاییەکان و کێڵگە نەوتییە هاوبەشەکان لە نێوان عێراق و کوێت یەکێکە لە دۆسیە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان هەردوو وڵات، کە ناوە ناوە دەبێتە هۆی دروستبوونی گرژیی دیپلۆماسی لە نێوانیاندا، وەک رێرەوی خورعەبدوڵا کە له ساڵانى رابردوودا هەرای نایەوە، کاتێک چەند پەرلەمانتارێک بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بەرپرسانی عێراق لەبەرامبەر بڕێک پارەدا وازیان لە بەشێکی خورعەبدوڵا بۆ كوهیت هێناوە. خاوەندارێتیکردن لە سنوورە ئاوییەکان گرنگییەکی زۆری هەیە، بەتایبەتی لەڕووی ئابوورییەوە، چونکە هەر کانزا و سامانێکی سروشتی بکەوێتە ناو سنوورەکەوە دەبێتە هی ئەو وڵاتەی خاوەنی سنوورەکەیە، جیا لەوە رۆڵێکی گەورەی دەبێت لە سەپاندنی هەژموون بەسەر جوڵەی کەشتیوانیی بازرگانی. دواینجار کە عێراق نەخشەی سنوورە ئاوییەکانی رادەستی نەتەوەیەکگرتووەکان کردووە ساڵی 2021 بووە، واتە پێنج ساڵە ئەو سنوورانە لەسەر نەخشە نوێ نەکراونەتەوە، بەشێک لە چاودێران پێیان وایە ئەوەی ئێستا عێراق دەیکات لە چوارچێوەی رێکخستنەوەی سنوورەکانی و بەتایبەتی بەندەرەکانە، ئامانج لەوە زیادکردنی داهاتی گومرگە ئەمە بێجگە لە لایەنە سیاسیی و ئەمنییەکەی.
عێراق لەبەردەم هەڕەشەیەکی راستەقینەدایە، لەئەگەری داخستنی گەروی هورمز نزیکەی 90%ی داهاتەکانی لەدەست دەدات و بەپێی رێکخراوی ڤۆرتێکسا کە تایبەتە بە چاودێریی جموجۆڵی وزەی جیهان، گەرووی هورموز رۆژانە نزیکەی 20 ملیۆن بەرمیلی پێیدا تێپەر دەبێت، کە دەکاتە نزیکەی پێنجیەکی نەوتی هەناردەکراوی جیهان و گەروی هورمز بە شادەماری هەناردەی نەوت ناسراوە، بۆیە بەداخستنی نەك ئابووری عێراق دەپوکێنیتەوە، بگرە قەیرانێكی تووند لەسەر ئابووری جیهان دروست دەكات. گۆفەند شێروانی شارەزای بواری نەوت و وزە دەڵێت، هەر جۆرە رووبەڕوو بوونەوەیەکی سەربازی لە گەروی هورمز، لێکەوتەی توندی دەبێت، لەسەر کۆی بازرگانی جیهان، لەنێویشیدا هەناردەی نەوتی عێراق، کە بەڕێژەی سەدا 90ی نەوتەکەی لەو گەروەوە دەچێتە بازاڕەکانی جیهان، ئەوەش بەو مانایە دێت، داخستنی دەبێتە هۆی لەدەستدانی هەناردەی 3 ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل نەوت و ئەگەر بۆ ماوەی یەک مانگیش دابخرێت، عێراق زیاتر لە 6 ملیار دۆلار لەدەست دەدات، کە ئەوەش دەکاتە نزیکەی سەدا 90ی داهاتی گشتی وڵات. ئەو پسپۆڕەی بواری وزە ئاماژە بەوە دەکات، لە ئەگەری داخستنی گەروی هورمز تەنها هێڵێکی هەناردەکردنی نەوت بۆ عێراق دەمێنێتەوە ئەویش بەندەری جەیهانی تورکیایە، رۆژانە نزیکەی 200 هەزار بەرمیلی لێوە هەناردە دەکرێت، ئەوەش کەمتر لەسەدا 10ی کۆی گشتی ئەو نەوتەیە عێراق هەناردەی بازاڕەکانی جیهانی دەکات، ئەگەر ئاستەکەشی بۆ ملیۆنێک بەرز بکرێتەوە هەر ناتوانێت بارگرانی لێکەوتەی ئەو شۆکە گەورە لەسەر عێراق کەم بکاتەوە. لای خۆیەوە، حەیدەر عەبدولجەبار، پسپۆڕی بواری نەوت پێی وایە، لە ئەگەرى هەر جۆرە هەرەشەیەک بۆ راگرتنی هەناردەی نەوت نرخەکەی بەرز دەبێتەوە، بۆیە ئەگەر هەر جۆرە پەک کەوتنێک، یان داخستنێک لە رێڕەوەی هەناردەکردنی نەوت لە گەرووی هورمز روبدات، مانای راوەستانی داهات و بەرزبوونەوەی نرخەکان دەگەیەنێت. سەبارەت بە بەهای دۆلار، کە بازاڕێکی ئێجگار هەستیارە لە عیراق ، ئەحمەد عید، توێژەری ئابووری دەڵێت، بازاڕەکانی عێراق بەر لە کاریگەرییە داراییەکان کاریگەرییە دەروونییەکانی زیاتر لێکەوتە لەسەری جێدهێڵن، بۆیە هەر جۆرە پەرەسەندنێک وادەکات بازرگان و هاوڵاتیان پەنا بۆ کڕینی دۆلار بەن واتە دەبێتە هۆی زیادبوونی خواست لەسەری، ئەوەش وادەکات کەلێنی نێوان نرخی رەسمی دۆلار لە بانکی ناوەندی و نرخەکەی لەبازاڕی رەش زیاتر بێت، بەتایبەتیش ئەگەر رێوشوێنەکانی ئەمریکا بەرامبەر حەواڵەکردنی دۆلار بۆ عێراق توندبێتەوە. گۆفەند شێروانی شارەزای بواری نەوت و وزە هۆشداری دەدات، لەوەی سیناریۆی داخستنی گەرووی هورمز زۆر توند دەبێت، چونکە کەمبوونەوەی داهاتی نەوت دەبێتە هۆی نەمانی دۆلار، بۆیە پێشبینی دەکرێت، لەماوەیەکی زۆر کورتدا بەهای 100 دۆلار بگاتە 200 هەزار دینار، ئەمەش لێکەوتەی زۆر خراپی دارایی و ئابووری لەسەر ئەو کەسانە دروست دەکات کە داهاتیان سنووردارە. شێروانی دەشڵێـت، داخستنی گەرووی هورمز لێکەوتەکان تەنها لەسەر نەوت و دۆلار دەرناکەون، بەو پێیەی زۆرینەی بازرگانی وڵاتانی کەنداو لە رێگەی گەرووی هورمزەوە دەبێت، لە ئەگەری داخستنی، کاڵاو شمەک کەم دەبێتەوەو لەتەواوی ناوچەکە لەوانە قەتەر، سعودیە، بەحرەین، ئیمارات و عێراق و نرخی کاڵاکان بەرزدەبنەوە. هاوكات ئەحمەد عید، توێژەری ئابووری باس لەوەدەکات، ئابووری عێراق فرە چەشن نییەو بەڕێژەی سەدا 90 پشت بە داهاتی فرۆشتنی نەوت دەبەستێت، بۆیە بوونی هەر جۆرە مەترسیەکی جیۆ سیاسی و ململانێکانی ناوچەکە وادەکات عیراق زۆرترین زیانی لێ بکەوێت، چونكە یەك سەرچاوەی دابینكردنی داهاتی هەیە ئەویش فرۆشتنی نەوتە، بۆیە لەئەگەری رودانی جەنگ لە گەرووی هورمز ئەو سەرچاوە گرنگەی داهاتی عێراق دەوەستێت.
پاش چهندین ساڵ له تێكۆشان و ههزاران قوربانى، ژنانى شهرڤان له رۆژئاواى كوردستان له بهردهم چارهنووسێكى نادیاردان، خواستى خۆبهڕێوهبهریش گرێیهكى بهردهم ههنگاوهكانى نێوان بهرپرسانى ئهو بهشهى كوردستان و دهسهڵاتدارانى ئێستاى دیمهشقه. بهپێى ئهو رێككهوتنهى له 30ى كانونى دووهمى رابردوودا لهنێوان هێزهكانى سوریاى دیموكرات "ههسهده" و دهسهڵاتدارانى سوریا ئهنجامدرا، چوار لیواى سهربازى له شهرڤانانى هێزهكانى سوریاى دیموكرات پێكدههێنرێت، جگه له پێدانى ژمارهیهك پۆستى ئیدارى و سهربازى به نوێنهرانى كورد لهنێو حكومهتى خۆجێى و حكومهتى دیمهشقدا. یهكێك لهو ئاستهنگانهى له پێكهێنانى ئهو چوار لیوایهدا تائێستا باسى لێوهدهكرێت بوونى شهرڤانانى ژنه و پێدهچێت وا بهزوویى و ئاسانى لهلایهن دیمهشقهوه ههزم نهكرێت. شیكهرهوهیهكى تایبهت به پرسى كورد پێیوایه "چارهنووسى شهرڤانه ژنهكان یهكێك له گرفته گهورهكان بێت". تۆڕى (DW)ى ئهڵمانى لهزارى مۆتلۆ جیفیر ئۆغلۆ دهڵێت، "كورد به ههڵوهشاندنهوهى یهكینهكانى پاراستنى ژنان رازى نابێت، چونكه ژن "پێگهیهكى بهرزى له سیستمه سیاسییهكهیاندا" ههیه. بهجۆرێك سهرۆكایهتیی ههر ناوهندێكى سیاسى به هاوسهرۆكێكى ژن و پیاو دهبهخشن. رۆكسان محهمهد، وتهبێژى یهكینهكانى پاراستنى ژنان-یش دهڵێت، قوربانییهكى زۆرماندا، ههزاران شههید خوێنیان رژا، زۆرێك له هاوڕێ نزیكهكانم گیانیان بهختكرد. دهشڵێت، "سوورین لهسهر درێژهدان به تێكۆشان تا تهواوى مافهكانى ژنان له دهستوورى نوێدا دهچهسپێت". سهرهڕاى واژووكردنى رێككهوتنهكه لهنێوان ههردوولا، بهڵام شێوازى جێبهجێكردنى و وردهكارییهكانى تائێستا رێگربووه تا بكهوێته بوارى جێبهجێكردنهوه. جیفیر ئۆغلو دهڵێت، "بابهتى خۆبهڕێوهبهرى یهكێكى دیكهیه له گرفته سهرهكییهكانى نێوان ههردوولا"، لهكاتێكدا ئیدارهكهى شهرع تێكهڵكردنهكه به چوونه ناوهوهى تهواوهتى بۆ ناو پێكهاته ئیدارى و سهربازییهكان لێكدهداتهوه، كورد وهك چوونه ناو پێكهاتهى دهوڵهتێكى نوێ لهگهڵ پارێزگاریكردن له ناسنامه و خاڵه پێشینهكانیان لێكیدهدهنهوه. كورد كه به درێژایی دهیهكانى رابردوو قوربانى جیاكارى و سهركوتكارى بووه، تهنانهت پێش چوونه سهر دهسهڵات لهلایهن خێزانى ئهسهدهوه، لهڕێى قوربانییهكانیهوه و پشتبهست به مافه بنهڕهتى و مێژووییهكانى دهیهوێت ئاییندهیهكى باش لهسهر بنهماى رێككهوتنهكان بونیاد بنێت. لهكاتێكیشدا یهكهم ههنگاو له 16ى كانونى دووهمى رابردوو لهڕێى ئهو مهرسومهوه نرا كه تیایدا دان به مافهكان و زمانى كوردى دهنێت، داننانێك كورد لهوهتهى سوریا سهربهخۆیى وهرگرتووه له ساڵى 1947هوه بهخۆیهوه نهبینیوه، بهڵام هێشتا خواستهكان پڕناكاتهوه. حسێن عیسى (تهمهن 50 ساڵ) كه فهرمانبهره له دهستهى پهروهردهى سهر به ئیدارهى خۆسهر دهڵێت، "ترسێكى زۆرمان لهبارهى منداڵهكانمانهوه ههیه كه ساڵانێكه وانهكانیان به كوردى دهخوێنن، له قۆناغی یهكهمهوه تا قۆناغی زانكۆ، نازانین چارهنووسیان چى دهبێت؟".
سوریاى نوێ له شهڕى كورد و دروزهوه بۆ ململانێى ئهحمهدهكان لهكاتێكدا ماوهیهكى كهم بهسهر شهڕى دژ به كورد له باكوورى رۆژههڵات و، ههندێك زیاتر بهسهر ههڵكوتانه سهر دروزهكان له رۆژئاواى وڵاتهكهدا تێپهڕیووه، سهرهتاى شهڕ و ململانێیهكى دیكه ئهمجاره له نێوان خودى هاوپهیمانهكانى دوێنێى دهسهڵاتدارانى ئێستاى دیمهشقدا دهستیپێكرد و نازانرێت كۆتاییهكهى كهى و چۆن دهبێت. سهرهتاى رووداوهكان رۆژى ههینى 20ى شوبات سهریههڵدا كاتێك ژمارهیهك چهكدارى گهنج ههڵیانكوتایهسهر شوێنى نیشتهجێبوونى ئهحمهد عۆده له شارى بهسڕهشام و، رووبهڕووبوونهوهیان لهلایهن پاسهوانهكانى ناوبراوهوه كه بههۆیهوه ژمارهیهك له هێرشبهرهكان كوژران و ئهوانى دیكه ههڵاتن. دوابهدواى رووداوهكهش قهدهغهى هاتوچۆ له شارهكهدا راگهیهندرا و هێزه ئهمنییهكان بهمهبهستى دۆزینهوهى ئهنجامدهرانى پلانهكه بڵاوهیان پێكرا. ئهحمهد عۆده كێیه؟ ئەحمهد عۆدە خەڵکی شاری بەسڕەشامە لە پارێزگای درعا، پێشتر فەرماندەی لیوای هەشت بووە كه له دیارترین گروپه چهكدارییهكانى باشووره و چەندین ساڵ لە دژی رژێمى بەشار ئەسەد شەڕی کردووە و لهو شهڕانهشدا سێ برای کوژراون، باشووری سوریا بەردەوام لە ژێر کۆنتڕۆڵی عۆدەدا بووە و لە کاتی هەڵاتنی ئەسەدیشدا هێزەکانی ئهو، یەکەمى ئهو هێزانه بوون كه له درعاوە گەیشتنە ناو دیمەشق. ئهو، كه له چلهكانى تهمهنیایهتى، به پیاوى "روسیا له باشوور"و ئهندازیارى یهكلاكردنهوه لهگهڵ رژێمى پێشووى سوریا ناودهبرێت. ئهدهبى ئینگلیزى له زانكۆى دیمهشق خوێندووه و، خزمهتى سهربازیی زۆرهملێى لهگهڵ سوپاى پێشووى سوریا تهواو كردووه بهر لهوهى لهگهڵ خێزانهكهیدا خۆیان بگهیهننه ئیمارات. بهڵام دووركهوتنهوهكهى زۆرى نهخایاند، تهنها ساڵێك پاش ههڵایسانى شۆڕشى سوریا له درعا، گهڕایهوه بۆ بهشدارى له خهباتى چهكدارى دژ به رژێم و، چووه نێو ریزهكانى سوپاى سوریاى ئازاد و بووه فهرماندهى "كهتیبهى گهنجانى سوننه"، كه گروپهكه گهورهبوو و زیاتر له جارێك ناوهكهى گۆڕدرا بهر لهوهى به رێككهوتن لهگهڵ رژێمى سوریا له تهمموزى2018دا ههڵبوهشێندرێتهوه و دواتر عۆده بكرێته فهرماندهى "لیواى ههشتهم"ى سهر به سوپاى سوریا. بنهڕهتى ململانێكان لە دوای کەوتنی ئەسەد، عۆده رازى نهبوو بهوهى ئەحمهد شەرع دهسهڵاتى خۆى بهسهر پارێزگاکانی باشووری سوریا بەگشتی و پارێزگای درعا بەتایبەتی بسهپێنێت، لهئاكامیشدا بۆ ماوهى چهند رۆژێك شهڕ و رووبهڕبوونهوه لهنێوان هێزهكانى ئهحمهد شهرع و ئهحمهد عۆدهدا هاتهئاراوه، بهر لهوهى ههریهك له وڵاتانى سعودیه و قهتهر دهستێوهردان بكهن و، عۆده رازى بكهن به ههڵوهشاندنهوهى لیواكهى و چوونه پاڵ دامهزراوهكانى حكومهتى نوێ له سوریا، لهگهڵ ئهوهشدا مانهوهى پارێزگای درعا لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا. رۆڵى سهركردانه كهناڵى بى بى سى له زارى سهرچاوهیهكى نزیك له عۆدهوه وا ناوى هاوڕێكهى دهبات كه "زیرهكه و كهسایهتییهكى بههێزى ههیه، تواناى دروستكردنى كاریگهریی لهسهر كهسانى چواردهورى ههیه"، هیواى ئهوهش دهخوازرێت كه رۆڵێكى باڵاترى ههبێت له ئاییندهدا. وا دهردهكهوێت سهركردهكهى باشوور پاڵپشتیی عهرهبى و ههرێمایهتى ههبێت و، چارهنووسیشى بهسترابێتهوه به ئهجێنداى وڵاتانى دهوروبهرهوه، بهڵام روون نییه رووداوهكانى ئهم دوو رۆژه له باشوورهوه دهبنههۆى بهتهواوى دوورخستنهوهى، یان سهرهتاى دووباره دهركهوتنهوهى ناو و پێگهى و جێگیركردنى پێگهیهك دیار له دهسهڵاتى ئێستاى وڵاتهكهیدا.
هەوڵەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی بۆ یەکلاکردنەوەی کاندیدکردنی نوری مالیکی، یاخوود پەشیمان کردنەوەی هیچ دەرئەنجامێکی نەبووەو بگرە دۆخەکە هێندەی تر ئاڵۆزی پێوەدیارە، بەتایبەتی دوای ناردنی "پەیامی هەڕەشەی ئەمریکا" بۆ سزادانی کەرتە ئابوورییە هەستیارەکانی عیراق، وەک نەوت و بانکی ناوەندی و دەستگرتن بەسەر ئەو پارانەی عیراق کە لەئەمریکایە، ئەگەر بێت و جارێکیتر مالیکی بێتەوە بەسەرۆک وەزیران. هۆشیار زێباری ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان لەمیانی چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ کەناڵی دیجلە رایگەیاند، چوارچێوەی هەماهەنگی لەرێگەی کەناڵی پەیوەندی خۆیانەوە بەشێوەیەکی فەرمی داوای رونکردنەوەیان لەواشنتۆن کردوە سەبارەت بەهەڵوێستی ئەمریکا بەرامبەر بەکاندیکردنی نوری مالیکی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی عێراق، بەڵام هەمان وەڵامی پێشویان وەرگرتوەتەوە. زێباری ئەوەشی خستەڕوو، ئەمریکیەکان کێشەی (شەخسی)یان لەگەڵ مالیکی نییە، ئەوان دەیانەوێت دەستی ئێران دووربێت لەحکومەتی عێراقی و نایانەوێت حکومەتی داهاتوو کەسانێکی نێو گرووپە چەکدارەکانی تێدابێت کە لەلایەن ئەمریکاوە سزایان بەسەردا سەپێندرابێت، بەپێچەوانەوە هەڕەشەی سەپاندنی سزای توند بەسەر عێراقدا دەکەن، قورستر لەسزاکانی ساڵی 1991، وەک سزادانی کۆمپانیای سۆمۆ و بانکی ناوەندی عێراق. عیسام فەیلی شرۆڤەكاری سیاسی دەڵێت، لایەنە سیاسییەکان شکستیان هێناوە لەوەی بڕوا بەمالیکی بهێنن کە بکشێتەوە، هاوکات شکستیان هێناوە لەوەی کەسێکی جێگرەوە بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی داهاتووی عیراق بدۆزنەوە، ئەوەش وایکردووە پرۆسەی سیاسی وڵات پەکی بکەوێت. فەیلی دەشڵێت، ئێستا کورد مەترسیی ئەوەی هەیە قەیرانەکە زیاتر قوڵبێتەوە، چونکە بەپێی زانیارییەکان، ئەمریکا هۆشداری داوە لەوەی ئەگەربێت و مالیکی بێتەوە بەسەرۆک وەزیران، سزا بەسەر بانکی ناوەندی و کۆمپانیای سۆمۆ دەسەپێنێت و چیتر ناهێڵیت دۆلار رەوانەی عێراق بکرێت، ئەمەش وڵات بەرەو کێشەیەکی ئاڵۆز دەبات. ئەو شرۆڤەكارە پێی وایە، کۆنەبوونەوەی پەرلەمان بۆ دیاریکردنی سەرۆک کۆمار هێندەی تر دۆخەکەی ئاڵۆزکردووە، چونکە لایەنە کوردییەکان دەرفەتیان بە هێزە شیعەکان داوە بۆ یەکلاکردنەوەی سەرۆک وەزیران ، تاوەکو چوارچێوەی هەماهەنگی نەکەوێتە دۆخێکی نەخوازراوەوە، چونکە بەدیاریکردنی سەرۆک کۆمار دەبێت راستەوخۆ مالیکی راسپێردرێت بۆ پێکهێنانی حکومەت. لەبەرامبەردا هۆشیار زێیاری دەڵێت، ئەگەر سەرۆک کۆماریی داهاتووش دەستنیشیان بکرێت ئیتر پارتی بێت یان یەکێتی، ئەستەمە بەڕێز نوری مالیکی راسپێردرێت بۆ پێکهێنانی حکومەت، چونکە هەردوو پەیامەکەی ئەمریکا روونە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی، ئەویش رەتکردنەوەی کاندیدکردنی مالیکیە بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی داهاتوو. رۆژی 24ی کانوونی دووەمی 2026 چوارچێوەی هەماهەنگی "بە زۆرینەی دەنگ" بڕیاری دا نوری مالیکی وەک کاندیدی گەورەترین فراکسیۆنی پەرلەمانی بۆ پۆستی سەرۆکوەزیران دیاری بکات، سێ رۆژ دواتر دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا دژی گەڕانەوەی مالیکی بۆ ئەو پۆستە هۆشداری دا و وتی: "ئەگەر مالیکی هەڵبژێردرێتەوە، ئەوا ئەمریکا چی دیکە یارمەتیی عێراق نادات." بەوتەی شارەزایان ئێستا ئەمریکا تۆپەکەی هەڵداوەتەگۆڕەپانی لایەنەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی شیعە بۆ بڕیاردان لە چارەنووسی ئابووری عێراق ئایا لەسایەی کابینەی مالیکیدا ئابووری وڵات توشی داڕمان دەکەن و کارێک دەکەن ئەمریکا دەست بەسەر نەوت و پارەی عیراق لەبانکی فیدراڵی بگرێت و هاوڵاتیان بەگشتی و مووچەخۆران بەتایبەتی ببنە قوربانی، هاوکات لایەنی کوردی و عەرەبی سوننە بەشی پێویست بەرپرسیارەتیان بەرامبەر چارەنووسی ئابووری و ژیانی خەڵک لەسەرەو ناکرێت تەماشاکەربن چونکە سزاکان تەنها بۆ شیعە نییە، بەڵکو بۆ تەواوی گەلانی عێراقەوە هەموان پێکەوە دەسوتێین.
حکومەتی عێراق هەوڵەکانی چرکردۆتەوە بۆ چارەسەرکردنی ئەو قەیرانەی لەدابینکردنی مووچەی فەرمانبەران بۆی دروست بووە، بەو پێیەی رێژەی 90%ی کۆی گشتی بودجە بۆ مووچە دەڕوات، بەگوێرەی ئامارەکانیش زیاتر لە 4 ملیۆن و 500 هەزار فەرمانبەر لەعێراق هەن، ئەمە جگە لەوەی لەشکرێکی گەورە خانەنشین و سوودمەندان لەچاودێری کۆمەڵایەتی مانگانە مووچە لەدەوڵەت وەردەگرن. شارەزایانی دارایی و ئابووری چەند ساڵێکە هۆشداری دەدەنە حکومەت، کەپرسی مووچە قەیرانی گەورە بۆ عیراق دروستدەکات، مانگی رابردووش ئەو قەیرانە بەدیکرا، بەگوێرەی دەرئەنجامەکانیش مووچهی مانگی شوباتیش لهكاتی خۆیدا دابهش ناكرێ و دوادهكهوێ، به هۆی نهبوونی پارهی كاش و نهختینه لهبانكهكان، چونكه لایهنە پهیوهندارەکان پارهی پێویستیان بۆ دابین ناکرێت. بەگوێرەی میدیاکان، ئەمیندارێتی گشتیی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، لەڕێگەی گشتاندنێکی نوێوە، بڕیاری ژمارە (770)ی ساڵی 1987ی “ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی هەڵوەشاوە”ی کاراکردەوە، ئەم هەنگاوەش بەئامانجی کەمکردنەوەی فشاری دارایی سەر حکومەت و چارەسەرکردنی کێشەی “فەرمانبەرانی زیادە” دێت، لەکاتێکدا کەهەموارکردنەوەی یاساکانی خزمەت و خانەنشینی لەپەرلەمان دواکەوتووە. ناوەڕۆکی بڕیارەکە ئەوەیە ڕێگە بەدامەزراوەکانی دەوڵەت دەدات ئەو فەرمانبەرانەی وەک “زیادە” (فائچ) پۆلێن دەکرێن، بخرێنە دۆخێکی هاوشێوەی “خانەنشینی کاتی”. ئەمەش وادەکات تێچووی مووچەکانیان لەسەر میلاکی کارا کەم ببێتەوە، بەبێ ئەوەی بە فەرمی دەستکاری یاساکانی ئێستای خانەنشینی بکرێت. ئەم گشتاندنە نوێیە ترسی لای فەرمانبەران دروستکردووە، زۆرێک نیگەرانن لەوەی ئەمە ببێتە هۆی لەدەستدانی کارەکەیان و گۆڕینی فەرمانبەر بۆ خانەنشینێکی کاتی ڕەنگە هەرگیز نەگەڕێتەوە سەر کارەکەی، هەروەها گومان هەیە کە ئەم میکانیزمە وەک “کاڵایەکی هەڵبژاردن” یان بۆ مەرامی سیاسی و حزبی بەکاربهێندرێت و تەنها ئەو کەسانە بگەڕێنەوە سەر کار کە پشتگیریی سیاسییان هەیە. عەلی هادی شەریفی، شارەزای کاروباری سیاسی و یاسایی، دەڵێـت: پەنابردنی حکومەت بۆ ئەم دەقە کۆنانە، بەهۆی بوونی بۆشاییەکی گەورەی یاسایی و کێشە لەیاسای خانەنشینی یەکگرتووی ژمارە 9ی ساڵی 2014دا وەیە. ئەو شارەزایە پێی وایە پێویستە ئەم بڕیارە کەرتی سەربازی (بەرگری و ناوخۆ) بگرێتەوە تا یاسایەکی نوێ دەردەچێت. هاوکات نەبیل مەرسومی، مامۆستای ئابووری لەزانکۆی بەسرە، دان بەگرنگی چاکسازییە ئابوورییەکان دەنێت و دەڵێت "دواکەوتنیی تێچووی ئابووری و کۆمەڵایەتی زیاد دەکات، بەڵام پێی وایە چینی سیاسی نایەوێت چاکسازی بکرێت چونکە زیان بە بەرژەوەندییەکانی دەگەیەنێت، بەڵکو چاکسازییەکی دەوێت کە زیان بەخەڵک بگەیەنێت، وەک لێبڕینی مووچەو زیادکردنی باجی گومرگی. لەلایەکی ترەوە لێپرسراوێکی چوارچێوەی هەماهەنگی بەرۆژنامەی شەرق ئەوسەتی وتووە، چوارچێوەی هەماهەنگی دووساڵە دژی سیاسەتی دامەزراندنەو محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانیشی لەو پرسە ئاگاداركردۆتەوە، بەڵام ناوبراو راشکاوانە وتوویەتی، یان دەبێت خەڵک لەکەرتی گشتی دابمەزرێنین یان دژی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک بینەوە کە داوای هەلی کار دەکەن. ئەو لێپرسراوەی چوارچێوەی هەماهەنگی کەنەیویستووە ناوەکەی ئاشکرابکرێت، تەئکیدیکردۆتەوە، حزب و لایەنە سیاسییەکان هۆکاری سەرەکی بوون بۆ تێکچوونی دۆخی ئابووری، چ لەڕێگەی دامەزراندنی ملیۆنان کەس، تاوەکوە هاوسۆزی سیاسیان هەبێت بۆیان، یان لەڕێگەی سێکتەرە ئابوورییەکانیانی خۆیانەوە کە سامانی گشتی بۆ خۆیان دەبەن، سەرەڕای ئەوانەش ئێستا ئامادەنین سنوورێك بۆ گەندەڵی دابنێین كە هەموو جومگەكانی وڵاتی گرتۆتەوە.
ئهگهرچى هێشتا ماوهیهك لهمهوبهر دهنگى رهتكردنهوهى ناسنامه و پێگهى كورد له توركیا و سوریا به بڵندى دهبیسترا، بهڵام رووداوهكانى كهمتر له یهك ساڵى رابردوو نیشانیدا كه چیتر كورد له قۆناغى نكۆڵیكردندا نهماوهتهوه و له ههردوو بهشى باكوور و رۆژئاواى نیشتمانه داگیركراوهكهیدا هێزى خۆى بۆ جێگیركردنى پێگهكهى دهستپێكردووه. له باكوورى كوردستان و توركیا 16 مانگه ههنگاوهكان بۆ ئاساییكردنهوهى پهیوهندییهكان لهگهڵ كورد و داننان به مافهكانیدا دهستیپێكردووه كه لهلایهن عهبدوڵا ئۆجهلان، سهرۆكى زیندانیكراوى پارتى كرێكارانى كوردستانهوه به قۆناغى "بانگى ئاشتى و جڤاكى دیموكراتى" ناونراوه و، بۆ جێبهجێبوونى پرۆسهكهش پهكهكه لهماوهى رابردوودا چهند ههنگاوێكى گرتهبهر كه دیارترینیان بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی رێکخراوەیی و تێکۆشانی چەکداری بوو و، به وتهى ئۆجهلان له ئێستادا قۆناغى یهكهمى پرۆسهكه كۆتایى هاتووه و قۆناغی "یەکگرتنەوەی دیموکراسی" دەستیپێکردووە. لهگهڵ بهردهوامیی سهردانهكان بۆ ئیمراڵى و كار و كۆبوونهوهكانى لیژنهى تایبهت به ئاساییكردنهوه كه لهلایهن پهرلهمانى توركیاوه پێكهێنراوه. دوێنێ كۆبوونهوهى شهشهمى تیمى نووسینى راپۆرتى هاوبهش دهربارهى پرسى كورد له توركیا له ئهنقهرهى پایتهخت بهڕێوهچوو. له ههمان ئهو رۆژهى شاندى ئیمراڵى سهردانى ئۆجهلانیان كرد. راپۆرتهكه لهلایهن ئهندامانى ئهو لیژنهیهوه دهنووسرێتهوه كه لهلایهن پهرلهمانى توركیاوه بۆ تاوتوێكردنى پرسى كورد پێكهێنراوه و لهبارهوه موراد ئهمیر، جێگرى سهرۆكى فراكسیۆنى پارتى گهلى كۆمارى له وهڵامى رۆژنامهنووساندا ئاشكرایكرد كه له كاركردن تیایدا بهردهوام دهبن. به وتهى فهتى یهڵدز-ى پهرلهمانتار له پارتى بزوتنهوهى نهتهوهییش "بهمنزیكانه" كارهكانیان تهواودهكهن. وتهى ئهو پهرلهمانتارانهى، پارتهكانیان تهنها زیاتر له ساڵێك لهمهوبهر پرسى كورد و تهنانهت ههندێك جاریش بوونى كوردیان له وڵاتهكهیان رهتدهكردهوه. لهبارهى دیدارهكهى ئیمراڵیشهوه میدحەت سانجار، ئەندامی شاندی ئیمراڵیی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) له زارى ئۆجهلان-هوه رایگهیاند، له قۆناغی دووەم كه ئێستا دهستیپێكردووه، تێیدا جەخت لەسەر "رەهەندی یەکگرتنەوە" دەکرێتەوە و گفتوگۆ لەسەر ئەو رێگەیانە دەکرێت کە پێویستە لەمەودوا بگیرێنەبەر. ههرچى سهبارهت به بهشى رۆژئاواى كوردستانه له ههمان ئهو رۆژانهدا، مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتیی هەسەدە و ئیلهام ئەحمەد، بهرپرسى پهیوهندییهكانى دهرهوهى ئیدارهى خۆسهر بهشدارییان له چالاكییهكانى كۆنگرهى ئاسایشى میونشن كرد، لهو بارهیهوه سانجار وتی، "ئامادەبوونی کورد وەک ئەکتەرێکی هاوبەش لەگەڵ شاندی سوریا لەو كۆنگرهیهدا، نیشانەی ئەوەیە کە کورد پێگەی خۆی لە داهاتووی سوریادا جێگیر دەکات". میدحەت سانجار ئاماژەی بەوەش کرد، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای 110 ساڵ لە سایکس-بیکۆ سەرلەنوێ دروستدەکرێتەوە و وتی: "ئەو وێنەیەی لە میونشن دەرکەوت، بۆ کردنەوەی رێگەیەک بوو کە تێیدا دان بە ماف و پێگەی کورددا بنرێت. وتارەکەی مارکۆ روبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە كۆنگرهكهدا نیشانەی زۆر روونی تێدایە کە واشنتن چۆن سەیری داهاتووی ناوچەکە دەکات." ئهندامهكهى شاندى ئیمڕاڵى جەختیشیکردەوە کە دەرکەوتنی کورد وەک ئەکتەرێکی دیپلۆماسیی کاریگەر لە جیهاندا، بۆ رێگریکردن لە دروستبوونی هەر سیستەمێکی نوێ کە کورد تێیدا پشتگوێ بخرێت، گرنگییەکی "ژیانی و مێژوویی" هەیە.
هەرچەندە چوارچێوەی هەماهەنگی سوورە لەسەر کاندیکردنی نوری مالیکی بۆ سەرۆک وەزیرانی عیراق، بەڵام تائێستا ئەو پرسە بەهەڵپەسێردراوی ماوەتەوەو بۆتە گرێ کوێرەو دۆخی عێراقی بەچەق بەستوویی هێشتۆتەوە، خەریکە وڵات دەباتە بۆشاییەکی دەستووریەوە، بەو پێیەی زیاتر لە ٩٦ رۆژە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران ئەنجام دراوەو تائێستا هیچ یەكێك لەسەرۆك كۆمارو سەرۆك وەزیران دیاری نەكراون. بەپێی دەستووری عێراق پێویستە لەدوای 30 رۆژ لەیەكەم دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەران، سەرۆك كۆمار هەڵبژێردرێت، بەڵام ئەوە چەند دانیشتنێك كراوە، نەك سەرۆك كۆمار دەستنیشان نەكراوە، بەڵکو سەرۆك وەزیرانیش یەكلایی نەكراوتەوە، ئەمەش وایكردووە، وڵات بكەوێتە بۆشایی دەستورییەوەو كێشە بۆ دەسەڵاتی ئەو لێپرسراوانە دروست ببێت كە ماوەی دەسەڵاتیان تەواو بووە. بەها ئەعرەجی، سەرۆكی هاوپەیمانیی ئاوەدانکردنەوەو گەشەپێدان هۆشداری لەدواكەوتنی یەكلاکردنەوەی سەرۆك كۆمار دەدات و دەڵێت، دواكەوتنی یەكلاكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆمار بۆتەهۆی پەكخستنی هەموو جومگەكانی دەوڵەت، هاوڵاتی باجی ئەو دواكەوتنە دەدات، دەشڵێت: ناكۆكی نێوان پارتی و یەكێتی لەسەر ئەو پۆستە، هەر حكومەتی پەك نەخستووە، بەڵكو كاری پەرلەمان و لیژنەكانیشی راگرتووە. هاوكات مەجاشع تەمیمی شرۆڤەكار دەڵێت، گرێ كوێرەكە تەنها لە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماردا نییە لەلایەن كوردەوە، بەڵكو ئەو دوو پۆستە سەرۆك كۆمارو سەرۆك وەزیران هاوتەریبن پێكەوە، بەهەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار راستەوخۆ دەرگای دەستنیشانكردنی سەرۆك وەزیران دەكرێتەوە بۆ پێكهێنانی حكومەت، بۆیە ئەگەر پۆستی سەرۆك كۆمار یەكلابویەوە پێش ئەوەی رێكکەوتنی تەواو لەسەر دەستنیشانكردنی سەرۆك وەزیران بكرێت، ئەو كات تۆپەكە دەكەوێتە گۆڕەپانی چوارچێوەی هەماهەنگی و ململانێكان سەرهەڵدەدەن. لەدوای هەڵبژاردنی هەیبەت حەلبوسی بەسەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەران لە 29ی كانوونی یەكەمی 2025 پرۆسەی سیاسی لەعیراق پەکی کەوتووەو بەچەق بەستوویی ماوتەوتەوەو رۆژانە هۆشداری دەدرێت لەپێشێلكردنی ماوە دەستورییەكان. لەلایەكی ترەوە عالیە نەصیف ئەندام لە هاوپەیمانیی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان تەئكید دەكاتەوە، هیچ دەقێكی یاسایی نییە لە دەستوری عێراقیدا سزادانی تێدابێت ئەگەر پێشێلكاری لەو ماوانەدا بكرێت كە بۆ دیاریكردنی هەر سێ سەرۆكایەتیەكە دیاریكراون. هاوکات غالب دەعمی شرۆڤەكاری سیاسی دەڵێت، ئەوەی ئێستا رودەدات، لەناكۆكی نێوان لایەنەكان تەنها گەیشتن بە ئامانجی تایبەتی خۆیانە نەك بەرژەوەندی خەڵكی، هەربۆیە پێشێلكردنی دەستور مانای بەزاندنی هێڵە سوورەکانی وڵاتە، تەئكیدیش دەكاتەوە، دۆخەكە بەم شێوەی ئێستا درێژە دەكێشێت و هەموو لایەنەكان هەوڵی بەدەست هێنانی پشكی زیاتر بۆخۆیان دەدەن. هەرچەندە راوبۆچوونی جیاواز هەیە لەسەر درێژە كێشانی "بۆشایی دەستوری" لەعێراق، تا ئەو كاتەی پرۆسەی دەستنیشانكردنی سەرۆكایەتیەكان یەكلا دەبێتەوە، بەڵام لایەنە سیاسییەكان خۆیان لەم زاراوەیە دەدزنەوەو ناوێكی تریان بۆ دەستنیشان كردوە بەوتەی خۆیان "چەق بەستنی سیاسییە" ، ئەوەش وەك ئاماژەیەك بۆ ئەوەی تائێستا رێكکەوتن و لێك تێگەیشتن روینەداوە لەنێوانیان، سەرەڕای ئەو هەمووە كۆبوونەوە رۆژانە دەكرێت لەنێوانیان.
لهدواى به ئهنجامگهیاندنى ههوڵى نێودهنگیرى لهنێو كورد و دیمهشق له سوریا، كورد ههوڵێكى دیكهى نێوهندگیرى دهستپێدهكات و ئهمجاره یهكلاكردنهوه و چارهسهرى گرفتى پێكهێنانى حكومهته له عێراق كه ناكۆكییهكان سهرجهم لایهنهكانى گرتووهتهوه. لهكاتێكدا هێزهكانى سوریاى دیموكرات (ههسهده) و هێزه چهكدارهكانى سهر به حكومهتى دیمهشق لهنێو شهڕێكى سهختى بهردهوامدا ههوڵهكانیان بۆ پاشهكشهپێكردنى ئهوى دیكه چڕكردبووهوه، ههرێمى كوردستان ههوڵه نێوهندگیرییهكانى بۆ كۆتایى هێنان به خوێنڕشتن له رۆژئاواى كوردستان و ناوچهكانى باكوورى رۆژههڵاتى سوریا دهستپێكرد. ههولێر و مێزى سهركرده سیاسییهكانى بووه شوێنى كۆبوونهوه و بهیهكگهیشتن و لێكنزیككردنهوه، ئاكامهكهى، هاوشانى بهرگریی شهڕڤانانى كورد له رۆژئاوا، ئهو رێككهوتنى ئاگربهسته درێژخایهنه بوو كه له كۆتایی مانگى كانونى دووهمى رابردوو لهنێوان هێزهكانى سوریاى دیموكرات و حكومهتى دیمهشق هاته ئاراوه. ههوڵهكانى سهرۆك مهسعود بارزانى و نێچیرڤان بارزانى سهرۆكى ههرێمى كوردستان، بهرههمهكهى چهسپاندنى خواست و داواكارییهكانى كوردى له رۆژئاواى كوردستان لێكهوتهوه كه خۆى له پێكهێنانى ژمارهیهك لیواى تایبهت بۆ هێزهكانى ههسهده و دانان و جێگیركردنى بهرپرسانى كورده له ناوچه كوردییهكانى ئهو بهشهى كوردستان دهبینێتهوه. سهركهوتنى خواستهكانى كورد له رۆژئاوا قۆناغێكى دیكهى بڕى، كاتێك له سێ رۆژى رابردوودا ئامادهبوونى بهرپرسانى رۆژئاواى كوردستان به سهرۆكایهتیی مهزڵوم عهبدى، فهرماندهى گشتیی ههسهده و ئیلهام ئهحمهد، بهرپرسى پهیوهندییهكانى دهرهوهى ئیدارهى رۆژئاوا له دیدار و كۆبوونهوهى كۆنگرهى ئاسایشى میونشن بهشى گرنگى دیدار و كۆبوونهوهكانى پێكهێنا و ئامادهبوونى دیپلۆماسیی كورد ناونیشان و رووماڵى سهرهكیی میدیاكانى تهنى. لهو بارهیهوه مەزڵووم عەبدی دوێنێ لهمیانهى دیداریدا لهگهڵ نێچیرڤان بارزانى له میونشن "سوپاس و پێزانینی خۆی ئاراستەی سهرۆک مهسعود بارزانی و سەرۆکایهتیی ههرێمی کوردستان کرد بۆ هەوڵی بەردەوام و رۆڵی کاریگەریان لەپێناو ئارامكردنهوهى دۆخهكه و گەیشتنی دیمەشق و هەسەدە بە رێککەوتنی ئاگربەست". ههروهك پێشتریش له دیدارێكدا ئاماژهى به رۆڵى نێچیرڤان بارزانى كرد له ئاسانكارى بۆ گهیشتنى وهفدى رۆژئاوا و ئامادهبوونیان له كۆنگرهى میونشن لهئێستادا دواى به ئهنجامگهیشتنى ئهو قۆناغه، سهركردایهتیی سیاسیی كورد ههوڵێكى دیكهى نێودهنگیریی دهستپێكردووه، ئهمجاره لهنێو لایهنه شیعییهكان لهلایهك و لهنێوان شیعه و ئیدارهى ئهمریكا لهلایهكى دیكه بهمهبهستى كردنهوهى گرێكوێرهى تایبهت به ناونانى كاندیدى سهرۆك وهزیران. لهو بارهیهوه رۆژنامهى (ئهلنههار)ى لوبنانى له راپۆرتێكدا ئهو ههوڵهى ئاشكراكردووه و بڵاویكردووهتهوه كه نێوهندگیرییهكى كوردى ههیه كه سهرۆك مهسعود بارزانى سهرۆكایهتی دهكات بۆ رازیكردنى ئیدارهى ئهمریكا به كاندیدكردنى مالكى بۆ سهرۆكایهتى وهزیران"، هێماى بۆ ئهوهشكرد كه نێوهندگیر "ئاماژهى ئهرێنى" له كۆشكى سپییهوه پێگهیشتووه. وهفا محهمهد، سهركرده له پارتى دیموكراتى كوردستان قسهى بۆ رۆژنامهكه كردووه و دهڵێت، "ههماههنگى لهگهڵ رهوتى دهرهكى بۆ دۆخى عێراق زۆر گرنگه" ئاماژهى بهوهشدا كه ههرێمى كوردستان "رۆڵى یهكلاكهرهوهى گێڕاوه له چارهسهرى ناكۆكییهكان لهنێو سوریا لهنێوان ئیدارهى ئهحمهد شهرع و هێزهكانى سوریاى دیموكرات (ههسهده)، بهههمان شێوه لهنێوان توركیا و پارتى كرێكارانى كوردستان". دووپاتیشیدهكاتهوه، "بابهتى نێوهندگیریی كورد بۆ كردنهوهى گرێى كاندیدى چوارچێوهى ههماههنگى بۆ سهرۆكایهتى وهزیران لهسهر مێزى بهرپرسانى ههرێمه".
شیعە دەیەوێت دەستە چەورەکانی بە کورد بسڕێت ئامادەکردنی: هاوڵاتی هەرچەندە پارتی و یەکێتی تا ئێستا لەسەر پۆستی سەرۆککۆمار ڕێکنەکەوتوون، بەڵام چوارچێوەی هەماهەنگی دەیەوێت ئەمە بقۆزێتەوە بۆ ئەوەی بڵێت کورد ڕێگرە لە پێکهێنانی حکومەت، لەکاتێکدا لەدوای هەڕەشەکانی ترەمپ، نێوماڵی شیعە تەقەی تێکەوتووە و بە مالیکی بۆ پۆستی سەرۆکوەزیران ڕازی نین. ڕۆژنامەی شەرقلئەوسەت لە نوێترین ڕاپۆرتیدا دەڵێت، پێدەچێت ناکۆکی نێو ماڵی شیعە لەوە زیاتر تەشەنەی سەندبێت کە دواکەوتنی ڕاسپاردنی سەرۆکوەزیرانیان پەیوەندی بە ناکۆکی کوردەوە هەبێت و ئەوان خۆیان ئێستا ڕای جیاوازیان بۆ دروستبووە. ڕۆژنامەکە دەڵێت، ئیستا چوارچێوەی هەماهەنگی بەتەواوی دابەش بووە و لەکۆی 12 هێز و هاوپەیمانی شیعەی نێو چوارچێوەکە، نیوەیان تێبینیان لەسەر مەترسیی کاندیدکردنی نوری مالیکی هەیە یان بێلایەنییان هەڵبژاردووە. هەڕەشەکانی دۆنالد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا کاریگەرییەکی زۆری دروستکردووە کە لە مانگی ڕابردوودا گوتی، دانانەوەی نوری مالیکی بە سەرۆکوەزیرانی عێراق بژاردەیەکی خراپە و ئەگەر ببێتەوە بە سەرۆکوەزیران چیدیکە یارمەتی عێراق نادەن، ئەگەر واشبکەن ئەوا چانسی سەرکەوتنی عێراق سفر دەبێت. شەرقلئەوسەت باس لەوە دەکات، یەکێک لەوانەی ڕازی نییە بەوەی مالیکی ببێتەوە بە سەرۆکوەزیران، قەیس خەزعەلییە لەگەڵ عەممار حەکیم و حەیدەر عەبادی کە هەرسێکیان پێش پەیامە تووندەکەی ترەمپ هۆشداریی ئەمریکایان لەوباریەوە دابوو. واشنتن مالیکی بە کەسایەتییەکی زۆر نزیکی ئێران دەزانێت، بەڵام لە نوێترین چاوپێکەوتنیدا، نوری مالیکی وەک ئەوەی پاکانە بۆ خۆی بکات لای ئەمریکا گوتی: ترەمپ بە هەڵە تێگەیەنراوە و لەلایەن رکابەرە عێراقی و هەرێمییەکانەوە بەلاڕێدا براوە. چەند سەرچاوەیەکی نزیک لە مالیکی بە میدیای ئەمواجیان گوتووە، مالیکی چاوی لە رووبەڕووبونەوەی ئەمریکا نییە و لە هەوڵی ئەوەدایە لەگەڵ واشنتن بگاتە لێکتێگەیشتنێک. ئێستا واشنتن چوارچێوەی هەماهەنگی و مالیکی خستووەتە دۆخێکی ئیحراجکەرانەوە، چونکە ناتوانن مالیکی بکشێننەوە، بۆیە بە ئاشکرا چوارچێوەی هەماهەنگی باس لەوە دەکات مالیکی لە کاندیدبوون ناکێشێتەوە و نوری مالیکی خۆیشی ئەوەی گوتووە کە ئەوەی ئەمریکا دەیکات دەستوەردانە و تەنها بە بڕیاری چوارچێوەی هەماهنەگی بەردەوام دەبێت یان دەکشێتەوە. کەواتە چارەسەر چییە؟ ئەمواج میدیا چەند سیناریۆیەکی خستووەتە ڕوو کە چوارچێوەی هەماهەنگی لەو ئیحراجییە ڕزگاری بێت. یەکەمیان ئەوەیە کە چوارچێوە دەتوانێت خۆی بڕیار نەدات، تا نەڵێن بە فشاری ئەمریکا کاندیدەکیان لابرد، بەڵکو مالیکی خۆی بکشێتەوە و ئەوانیش پێی ڕازیی ببن. دووەم سیناریۆ ئەوەیە، مالیکی رابسپێردرێت بۆ پێکهێنانی حکومەت بەڵام دواتر لە پەرلەمان متمانەی لێ بسەنرێتەوە و کەسێکی دیکە بکرێتە سەرۆکوەزیران یان بەبێ ئەوەی متمانەی لێ بسەنرێتەوە خۆی لە پۆستەکە بکشێتەوە. بە یەکێک لەم ڕێگایانە مالیکی دەتوانێت کشانەوەیەکی ستراتیجی بکات و چوارچێوەی هەماهەنگیش لە ئیحراجبوون ڕزگار بکات، بەجۆرێک دەتوانێت دواتر بانگەشەی ئەوە بکات بەرژەوەندییەکانی ئەمریکای لەبەرچاوگرتووە بەبێ ئەوەی سازش لەسەر سەروەریی عێراق بکات.
ئامادەکردنی: هاوڵاتی دانوستانەکانی تاران و واشنتن لە مەسقەتی پایتەختی عومان بەبێ هیچ دەرئەنجامێک کۆتایی هات. هەرچەندە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، گوتی دانوستانەکان باش بوون، بەڵام میدیای ئێرانی و ئەمریکییەکان کۆکن لەسەر ئەوەی هیچ لایەک سازشی لەسەر داواکارییەکانی نەکردووە. کەواتە ئەگەر هەفتەی داهاتوو هەردوولا ڕێکنەکەون و ترەمپ بڕیاری هێرش بدات، چی ڕوودەدات؟ لێرەوە من حەوت سیناریۆی جەنگتان بۆ باس دەکەم کە ئەگەری ڕوودانیان هەیە. یەکەم: هێزە ئاسمانی و دەریاییەکانی ئەمریکا هێرشێکی سنوردار و ورد بۆ سەر بنکە سەربازییەکانی سوپای پاسداران، بەسیج، سەکۆ مووشەکییەکان، کۆگاکانی چەک و بەرنامەی ئەتۆمی ئێران ئەنجام دەدەن. لەم سیناریۆیەدا دەگونجێت، رژێمی ئێران دوای هێرشەکە لاواز ببێت و بکەوێت، بەڵام ئەمریکا مێژووی لەگەڵ ئەم جۆرە دەستوەردانە هەیە و ڕەنگە وڵاتەکە بکەوێتە دۆخی پشێوییەوە وەک چۆن لە عێراق و لیبیا روویدا. سیناریۆی دووەم: لەم سیناریۆیەدا ڕژێمی ئێران ڕزگاری دەبێت، بەڵام سیاسەتەکانی نەرمتر دەکاتەوە. دەتوانرێت بەم سیناریۆیە بوترێت "مۆدێلی ڤەنزوێلا" کە تێیدا ئەمریکا دەستوەردانێکی خێرا و بەهێز دەکات بەبێ ئەوەی دەسەڵاتی وڵاتەکە کاریگەری بکەوێتە سەر، بەڵکو تەنها سیاسەتەکانی دەگۆڕێت. بۆ نمونە: پشتگیرییەکانی بۆ میلیشیاکانی کەمدەکاتەوە و کۆتایی بە بەرنامەی ئەتۆمی و مووشەکیی دەهێنێت. ئەم سیناریۆیە ئەگەری ڕوودانی کەمە چونکە ئێران وەک ڤەنزوێلا نییە. سیناریۆی سێیەم: زۆرێک دەڵێن ئەم سیناریۆیە زۆرترین ئەگەری ڕوودانی هەیە. لەم سیناریۆیەدا رژێمی ئێران دەڕوخێت و دەسەڵاتی سەربازیی جێگەی دەگرێتەوە. لە ئێران خۆپیشاندان زۆر ئەنجام دەدرێت، بەڵام هۆکاری شکستی زۆربەیان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هەڵگەڕانەوە لەنێو سوپای پاسداران زۆر بە کەمی دەبینرێت. لە پشێوی دوای هێرشی ئەمریکا، ئەگەری ئەوە هەیە دەسەڵاتی وڵات بکەوێتە دەست کەسایەتییە سەربازییەکان. سیناریۆی چوارەم: بەرپرسانی ئێران چەندین جار گوتوویانە ئەگەر ئەمریکا هێرش بکات، ئەوانیش تۆڵە دەکەنەوە. لێرەدا تۆڵەکردنەوەی ئێران هێرشکردنە سەر ئیسرائیل یان بنکە سەربازییەکانی ئەمریکایە لە وڵاتانی دەوروبەری ئێران وەک قەتەر و بەحرەین. چەند رۆژێک لەمەوبەر عەبدولرەحیم موسەوی، سەرۆکئەرکانی سوپای ئێران گوتی، ئاگری ئەم جارەی جەنگ ئەمریکا و هاوبەشەکانی دەسووتێنیت. سیناریۆی پێنجەم: ئێران زیان لە ئابووریی جیهان دەدات. لەم سیناریۆیەدا تاران هەڵدەستێت بە مینڕێژکردنی کەنداوی عومان و گەرووی هورمز بۆ تەقاندنەوەی کەشتییە بازرگانییەکان. ساڵانە 25%ـی بەرهەمی نەوت و نزیکەی 20% ـی بەرهەمی غازی جیهان لە گەرووی هورمزەوە تێدەپەڕن بۆیە بەئامانجگرتنی کەشتیی بازرگانی زیانێکی زۆر بە ئاڵوگۆڕی بازرگانی جیهانی و نرخی نەوت دەگەیەنێت. سیناریۆی شەشەم: بەهۆی هەبوونی مووشەک و درۆنی پێشکەوتوو، ئێران دەتوانێت کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەئامانج بگرێت. ئەم سیناریۆیە ئەگەری ڕوودانی کەمە، بەڵام ئەگەر ڕووبدات، کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا توانای بەرگەگرتنی زۆریان نییە و دەکرێت بە لێشاوی درۆن و مووشەک پەکبخرێن، هەرچەندە سیستمی بەرگرییان هەیە. سیناریۆی حەوتەم: ئەم سیاریۆیە مەترسیدارترینە بۆ واشنتن چونکە ڕەنگە دوای هێرشی ئەمریکا، پشێوییەکی گەورە دروست ببێت و جەنگی ناوخۆیی لێبکەوێتەوە. هەرچەندە ئەمریکا دەیەوێت ڕژێمی ئێران بڕوخێت، بەڵام ئێرانێکی ناوێت کە بەش بەش ببێت، بەڵکو خوازیاری ئێرانێکی یەکگرتووە و رەنگە ترسی ئەوەی هەبێت نەتەوەکانی دیکە، وەک کورد، لە ئێران سەربەخۆیی ڕابگەیەنن؛ هەروەک چۆن ئێستا لە سوریا نایەوێت کورد سەربەخۆیی هەبێت و چاوی لەوەیە هەموو نەتەوەکانی سوریا لەژێر دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع بن.
.jpg)
لەگەڵم بمێنەرەوە تا وەڵامی ئەو پرسیارە بدەمەوە، بەڵام دەبێت سەرەتا باسی چەند بابەتێک بکەین. تا ئێستا دانپێدانانی فەرمی بوونی نییە، بەڵام ئەگەر چەند تیۆرییەک و بەڵگە نوێکان لێک بدەین وێنەکەمان باشتر لا ڕوون دەبێتەوە. ئامادەکردنی: هاوڵاتی یەکەم: تۆمەتی پەیوەندی بە دەزگای هەواڵگرییەوە؛ ڕوونترین بەڵگە لە قسەیەکی ئەلیکساندەر ئەکۆستاوە دێت، کە وەزیری پێشووی کاری ئەمریکا بووە. ئەکۆستا لە 2008 وەک پارێزەرێک چاودێریی دانپێدانانی ئیپیستینی کردووە. پێگەی دەیڵی بیستی ئەمریکی لە ساڵی 2019 باسی لەوە کرد لەکاتی لێپرسینەوەی بۆ ئەوەی پۆستی وەزیر لە ئیدارەی ترەمپ وەربگرێت، ئەکۆستا بە بەرپرسانی ئیدارەی ترەمپی گوتووە، لە دۆسیەکەی 2008 پێی گوتراوە "بکشێتەوە" چونکە ئیپیستین "سەر بە هەواڵگرییە" و لەسەروو دەسەڵاتی ئەوەوەیە، بەڵام ئەکۆستا دواتر ئەم قسەیەی ڕەتکردەوە و گوتی: هەرگیز زانیاریی ئەوەم نەبووە کە ئیپیستین سەر بە دەزگایەکی هەواڵگریی بێت. ئەو تیۆریانەی باس لەوە دەکەن ئیپیستین سیخوڕی ئیسرائیل بووبێت بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە بەرپرسی باڵا، کەسە بەناوبانگەکان و دەوڵەمەندەکانی جیهانی هەڵخەڵەتاندووە بچنە دوورگەکەی تاوەکو مەلەفی ئەخلاقییان لەسەر کۆبکاتەوە و دواتر وەک کارتی فشار بەکاریان بهێنێت. هەر بۆیە دەچینە سەر خاڵی دووەم، کە پەیوەندییە گوماناوییەکانی ئیپیستینە بە دەزگای هەواڵگری ئیسرائیل (مۆساد)ـەوە. گیلەین ماکسوێل هاوکار و کەسی نزیکی ئیپیستین بووە. باوکی ئەم ژنە بەناوی رۆبیرت ماکسوێل گومانی ئەوەی لێدەکرێت پەیوەندی بە مۆسادەوە هەبووبێت. هەندێک لە تیۆرییەکان دەڵێن، گیلەین پەیوەندییەکانی باوکی بۆ ماوەتەوە و ئیپیستینی تێکەڵ بەم پەیوەندییانە کردووە. دێینە سەر تیۆری "تەڵەی هەنگوینی". بەرپرسانی پێشووی مۆساد و نووسەرانی هەواڵگری وەک ئاری بێن مێناش، بە گومانەوە باسیان لەوە کردووە کە ئیپیستین ئۆپەراسیۆنێکی "تەڵەی هەنگوینی" بەڕێوەبردووە بۆ هەڵخەڵەتاندنی کەسانی بەناوبانگ و دەسترۆیشتوو تاوەکو کردەوەی سێکسی ئەنجام بدەن و دواتر بە ڤیدیۆ تۆماریان بکات و دژیان بەکاری بهێنێت. سێیەم: سیخوڕی دەستپێگەشتن بەرامبەر سیخوڕی پڕۆفیشناڵ. بەشێک لە شارەزایانی هەواڵگریی، وەک جۆن کیراکاو، ئەفسەری پێشووی سی ئای ئەی، ئیپیستین بەم جۆرە وەسف دەکات: زۆر دڵنیام لەوەی ئیپیستین مۆساد بووە، بەڵام سیخوڕێکی ڕاهێنراو نەبووە بەڵکو سیخوڕێکی دەستپێگەشتن بووە. کیراکاو دەڵێت، ئیپیستین نمونەی سیخوڕێکی ئاسایی مۆسادە و مۆساد ئەم جۆرانە بەکاردەهێنێت کە پێی دەڵێن سیخوڕی دەستپێگەیشتن، ئەمەش مانای ئەوەیە کە بۆ نمونە، تۆ دەستت ناگات بە بیڵ کلینتۆن، بەڵام باشترین شت دوای ئەوە بیکەیت ئەوەیە کەسێک دابنێیت کە لێی نزیک ببێتەوە و کەشێکی ئارامی بۆ دروست بکات بۆ ئەوەی دواتر لە کاتی خۆی مەلەفی لەسەر کۆبکاتەوە و نهێنی لێوەربگرێت. گەورەترین بەڵگە کە لەسەر ئیپیستین دۆزراوەتەوە یاداشتە نوێکانی ئیف بی ئایە، کە وەزارەتی دادی ئەمریکا لە فایلەکانی ئیپیستین بڵاویکردووەتەوە. لە یاداشتەکەی ئیف بی ئای دا هاتووە کە "ئیسرائیل ترەمپی قۆستووەتەوە" و جێفری ئیپیستینیش کاری لەگەڵ هەواڵگریی ئیسرائیل کردووە. یاداشتەکە لە زاری سەرچاوەیەکەوە وەرگیراوە کە ناوی نەهاتووە و دەڵێت، ئیپیستین کاری لەگەڵ هەواڵگریی ئەمریکا و دەرەوە کردووە و "سەرچاوەکە بڕوای بەوە هەیە ئیپیستین بریکارێکی زۆرلێکراوی مۆساد بووە." لە بەشیکی دیکەی یاداشتەکەدا هاتووە، ئیپیستین کاروباری دارایی لەگەڵ ئەو کۆمپانیایانە کردووە کە لەلایەن ئەفسەرانی خانەنشینانی یەکەی 8200ـی مۆساد دامەزراون. ئەو یەکەیە لقێکی نوخبەی هەواڵگریی ئیسرائیلە کە گەورەترین دامەزراوەی نهێنی کۆکردنەوەی زانیارییە بۆ مۆساد. سەرەڕای ئەمانە ئیسرائیل خۆی بەتەواوی نکوڵی لێ دەکات و وەزارتی دادی ئەمریکاش دەڵێت، ئەو فایلانەی پەیوەندی بە سیخوڕیی ئیپیستینەوە هەیە بەڵگەی سەلمێنراو نادەن بەدەستەوە تاوەکو دەزگای هەواڵگریی هیچ وڵاتێک تۆمەتبار بکرێت بەوەی سپۆنسەری کارەکانی ئیپیستینی کردبێت. بەڵام گوێ لە رۆژنامەنووسی بەناوبانگی ئەمریکی تەکەر کارلسۆن بگرە لەوباریەوە چی دەڵێت.
